20 Νοε 2018

Ηγέτες

Οταν ακούμε ή διαβάζουμε τη λέξη "ηγέτης", στο νου μας έρχεται συνήθως ένας άντρας αρχηγός - αρχηγός κόμματος, κράτους, επανάστασης, κτλ. Από τους ηγέτες (και τις διάφορες κυβερνήσεις) περιμένουμε καθοδήγηση και λύση για τα καθημερινά εθνικά, οικολογικά, οικονομικά, παγκόσμια κτλ προβλήματα που ταλανίζουν τις ζωές μας. Τους αναθέτουμε δηλαδή, εν ολίγοις ή εν πολλοίς, κάποιες από τις μείζονες αποφάσεις της ζωής μας. Στην πραγματικότητα δεν ξέρουμε αν και τι θα κάνουν για όλα αυτά τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε ως άτομα και ως ανθρωπότητα, γιατί φαίνεται όλο και πιο ξεκάθαρα οτι "εκείνοι" έχουν τις δικές τους ατζέντες και προτεραιότητες για όλα αυτά, που μπορεί να απέχουν παρασάγγες από τις δικές μας.


Ισως να πρέπει να αναθεωρήσουμε τη σχέση μας με την έννοια του ηγέτη. Να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει για μας τους ίδιους η έννοια της ηγεσίας - τι περιμένουμε από τους ηγέτες, και τι περιμένουμε από τον εαυτό μας.

Ηγούμαι θα πει "δείχνω το δρόμο", ή "προπορεύομαι". Ηγεσία μπορεί να σημαίνει πολλά πράγματα. Οταν αποφασίζεις να πάρεις τη ζωή σου στα χέρια σου, να πάρεις δηλαδή την ευθύνη της ζωής σου ο ίδιος, με το παράδειγμά σου (όσο "μικρό" ή αφανές κι αν είναι) ανοίγεις το δρόμο για άλλους να κάνουν το ίδιο. Οταν αποφασίζεις να ζήσεις χωρίς σκουπίδια, για παράδειγμα, με κάποιον τρόπο αυτό θα φανεί και θα επηρεάσει: ίσως εκνευρίσει τους συνεργάτες σου, ίσως σοκάρει τους γονείς σου, ίσως δυσκολέψει τα παιδιά σου. Ισως όμως κάποιοι δοκιμάσουν να ακολουθήσουν το παράδειγμά σου! Οταν αποφασίζεις να μιλήσεις για αυτό - είτε στην παρέα σου, είτε στο σχολείο, είτε πιο δημόσια (γράφοντας, κάνοντας δημόσιες ομιλίες κτλ) - το παράδειγμά σου θα πάει παραπέρα, και θα προβληματίσει εάν δεν επηρεάσει.


Οταν αποφασίζεις να ψάχνεις τις πηγές των ειδήσεων και της ιστορίας, επηρεάζεις θέλοντας και μη, τους γύρω σου, να αναζητούν την αλήθεια πίσω από τα γραφόμενα και τα φαινόμενα. Οταν αποφασίζεις να φύγεις από την πόλη και τον αστικό τρόπο ζωής, το παράδειγμά σου θα γίνει φάρος για κάποιους. Οταν αποφασίζεις να καλλιεργείς την τροφή και τα φάρμακά σου στον μπαξέ σου, προβληματίζεις. Οταν κάποιος σε βλέπει να μαζεύεις τα ξερά φύλλα και σε ρωτάει γιατί ("αφού είναι σκουπίδια") και απαντάς οτι θέλεις να κάνεις κομπόστ και δωρεάν λίπασμα, μπορεί να σε θεωρήσει γραφικό αρχικά, αλλά θα έχεις ανοίξει μια χαραμάδα στο νου του. Οταν ξεκινάς μία συνεταιριστική επιχείρηση, μία αλλιώτικη οργάνωση, μία νέα ομάδα, ένα αλλιώτικο σχολείο, ανοίγεις δρόμους. 


Ανοίγουμε δρόμους όταν καλλιεργούμε τη γη με σεβασμό. Ανοίγουμε δρόμους όταν επιλέγουμε να μορφώσουμε ελεύθερα παιδιά, σκεπτόμενους πολίτες. Ανοίγουμε δρόμους όταν διδάσκουμε το "εμείς" έναντι του "εγώ", ανοίγουμε δρόμους όταν αφυπνίζουμε την περιέργεια μέσα στους ανθρώπους για το πώς θα μπορούσε να είναι "αλλιώς" τα πράγματα. Ανοίγουμε δρόμους όταν ζούμε την αλλαγή που θα θέλαμε στον κόσμο. Ανοίγουμε δρόμους όταν αντιστεκόμαστε και μιλάμε ανοιχτά για την αδικία, για όσα μέχρι τώρα "δεν λέγονται".  Ανοίγουμε δρόμους όταν πρωτοπορούμε. Μιλώντας, γράφοντας, ζώντας.


Είναι αναπόφευκτο οτι ο λόγος μας, το παράδειγμά μας, τα γραπτά μας θα δημιουργήσουν νέα δεδομένα: έμπνευση ή θυμό, ρωγμές στο υπάρχον σύστημα, αλλαγές συνειδητότητας, κύματα επιρροής που δεν ξέρουμε μέχρι πού μπορούν να φτάσουν. Σιγά-σιγά δημιουργούνται ομάδες, δίκτυα, πλατφόρμες ομοϊδεατών που μπορεί να φτάσουν να αγκαλιάσουν όλο τον πλανήτη (τρανό παράδειγμα η περμακουλτούρα).


Εάν κοιτάξουμε γύρω μας με αυτά τα μάτια, θα δούμε στη ζωή μας πολλούς τέτοιους ηγέτες. Ανθρώπους που έχουν όραμα, που έχουν πάρει στα χέρια τη ζωή τους, ανθρώπους που ακέραια ζουν αυτά που πιστεύουν. Ανθρώπους που αναλαμβάνουν τη δύναμή τους, και τη χρησιμοποιούν για το καλό (το προσωπικό ή το κοινωνικό), ανθρώπους που παίρνουν θέση για τα πράγματα. Τη δική τους θέση! Συχνά μας κυριεύει ο φθόνος για όλους αυτούς (και για όσα τολμούν αυτοί και όχι εμείς) και βάζουμε τη ζωή τους στο μικροσκόπιο, ή πάλι τους βλέπουμε απόμακρους σα θεούς. Συχνά τους "σταυρώνουμε", συμβολικά ή πραγματικά, από φόβο ή φθόνο, γιατί ταράζουν τα νερά (της κοινωνίας, του κόσμου, των πεποιθήσεών μας). Οι αληθινοί ηγέτες ουδέποτε υπήρξαν βολεμένοι, τουλάχιστον στην περίοδο της ηγεσίας τους.


Γράφοντας, μιλώντας, ζώντας, ελέγχοντας την καθεστυκυία εξουσία με όποιο πρόσφορο τρόπο, αναλαμβάνοντας την ευθύνη που μας αναλογεί μέσα στη ζωή τη δική μας και της κοινότητας, παίρνοντας θέση, γινόμαστε ηγέτες: του εαυτού μας, πρωτίστως. Με τη στάση αυτή δεν έχουμε πολύ χρόνο για γκρίνιες και αναθέσεις  - ακόμα και ο θυμός μας γίνεται δύναμη δράσης και δίνει καύσιμο στο όραμά μας. Αν μάλιστα μοιράζονται και άλλοι τα οράματά μας, και συντάσσονται σε κοινό αγώνα, τόσο το καλύτερο.

13 Νοε 2018

Συνέδριο Οικολογίας

Το περασμένο Σαββατοκύριακο βρέθηκα στο 28ο συνέδριο του ΠανΔΟικΟ, στην Κατερίνη, με θέμα "Κλιματική Αλλαγή και Αστικό Περιβάλλον". Το συνέδριο έγινε μέσα στον παλιό Καπνικό Σταθμό, που σήμερα είναι χώρος μίας μεγάλης τοπικής συλλογικότητας (Εθελοντική Ομάδα Δράσης ν. Πιερίας "Ο Τόπος Μου"), και η τσάντα με το υλικό του συνεδρίου είχε μέσα ένα μεγάλο γυάλινο μπουκάλι νερού, δώρο της ΔΕΥΑΚ. Ολα έμοιαζαν ελπιδοφόρα.


Δεν ήμουν σίγουρη τι περίμενα: φυσικά όλοι πλέον αναγνωρίζουμε τα σημάδια ενός κλίματος που αλλάζει, όλοι γνωρίζουμε το τι είδους επίπτωση έχει η αλόγιστη ανθρώπινη δραστηριότητα στον πλανήτη μας. Aρκετοί από μας όχι μόνο γνωρίζουν αλλά και εργάζονται για την αποκατασταση και αναγέννηση των φυσικων πόρων. Από το 1971 η περμακουλτούρα έχει γεννήσει (και αναγεννήσει) αρκετά διεθνή κινήματα: το κίνημα της αγρο-οικολογίας (agroecology), το κίνημα της αναγεννητικής γεωργίας (regenerative agriculture), το κίνημα του οικο-κοινοτισμού (ecovillages), το κίνημα της μετάβασης (transition towns), το κίνημα των σπόρων, το κίνημα της αποανάπτυξης (degrowth) και άλλα, που πλέον έχουν μπει στα διεθνή πανεπιστήμια, στον ΟΗΕ, και στην καθημερινή γλώσσα και πρακτική εκαντοντάδων χιλιάδων ανθρώπων στον πλανήτη μας. Τον κώδωνα του κινδύνου για τα φυτοφάρμακα τον είχε ήδη κρούσει ο Ρούντολφ Στάινερ το 1924, και έτσι γεννήθηκε η βιοδυναμική γεωργία. Για την κλιματική αλλαγή (όπως ορίζεται σήμερα από το IPPC) είχε μιλήσει από το 1970 ο Μπιλ Μόλλισον, εμπνευστής και ιδρυτής της περμακουλτούρας. Το 2006, ο Ρομπ Χοπκινς, ένας δάσκαλος περμακουλτούρας ξεκίνησε το κίνημα της μετάβασης μέσα στην πόλη του το Τότνες, και έκτοτε υπάρχουν μερικές χιλιάδες τέτοια εγχειρήματα ανά τον κόσμο. Ενα και στην Ελλάδα! 
Στην Αθήνα, αλλά και σε άλλες πόλεις, έγιναν αστικοί αγροι και λαχανόκηποι, ταρατσόκηποι, εγχειρήματα οικοχωριών, εγχειρήματα φυσικής δόμησης, εγχειρήματα βιώσιμης/εναλλακτικής ενέργειας, εγχειρήματα αυτάρκειας και αυτοδιαχείρισης της καθημερινής ζωής, και φυσικά ο θεσμός των Οικογιορτών (καθιερωμένος πανελλαδικά εδώ και πάνω από 25 χρόνια). 


Αυτά λοιπόν είχα στο νου μου όταν πήγαινα στο συνέδριο του Παν.Δ.Οικ.Ο. Δεν θα μπορούσα λοιπόν ποτέ να φανταστώ ότι κανείς από τους εισηγητές και τους συνέδρους (με τους οποίους συνομίλησα) είτε δεν είχε ακούσει ποτέ τον όρο περμακουλτούρα είτε δεν γνώριζε το περιεχόμενό του, παρά τις τόσο συχνές αναφορές στην αειφορία, στο resilience (που μεταφραζόταν ως ανθεκτικότητα, προσαρμοστικότητα, και ανάκαμψη ανάλογα τον ομιλητή), στην κυκλική οικονομία, κτλ.

Την πρώτη μέρα του συνεδρίου, οι ομιλίες ήταν σχετικές με το ίδιο το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής, τις επιπτώσεις της στην οικονομία και στη ζωή των ανθρώπων (φυσικές καταστροφές κτλ), και στους μπλέ κάδους της ανακύκλωσης. Η εισήγηση για τους μπλέ κάδους και την εταιρεία ανακύκλωσης ήταν πραγματικά διαφωτιστική σχετικά με το τι συμβαίνει αφότου πετάξουμε τα απορρίμματα στον κάδο (διαχωρίζονται και ταξιδεύουν στην Κίνα!). Υπήρξαν και 2 ομιλίες σχετικά με την εκπαίδευση των παιδιών, που εστίαζαν στην ανακύκλωση (την μεγάλη και νόστιμη καραμέλα της επίσημης οικολογίας) και την εκπαίδευση στην "αειφορία" (άλλη μία νόστιμη και μοδάτη καραμέλα, που όσο την ακούω τόσο πείθομαι οτι οι άνθρωποι που τη χρησιμοποιούν δεν καταλαβαίνουν τι σημαίνει). Μάθαμε πως η εκπαίδευση στην «αειφορία» έρχεται να αντικαταστήσει την περιβαλλοντική εκπαίδευση (συνεπώς να ‘πετάξει στα σκουπίδια’ όλη την πείρα και την τεχνογνωσία που έχουν αποκτήσει οι εκπαιδευτικοί των ΚΠΕ στη δωδεκάχρονη πορεία τους).


Εάν η πρώτη μέρα του συνεδρίου έθετε το πρόβλημα, η δεύτερη μέρα ήταν αφιερωμένη στις λύσεις. Υπήρχαν ομιλίες ειδικών σχετικά με την εξοικονόμηση πόρων και ενέργειας, την κυκλική οικονομία, τα "έξυπνα κτίρια" και τις "ανθεκτικές πόλεις", την συμπερίληψη των αστικών πάρκων στους δασικούς χάρτες, τους Ευρωπαϊκούς στόχους βιώσιμης ανάπτυξης, και σχετικά με το πώς οι νόμοι του ανθρώπου έρχονται σε σύγκρουση με τους νόμους της φύσης. Υπήρξε επίσης και η παρουσίαση καλών οικολογικών πρακτικών μέσα στην πόλη της Κατερίνης, από τον ίδιο τον νύν δήμαρχο της πόλης. Σε μία ωραία εκτός προγράμματος στιγμή, δόθηκε βήμα σε έναν καθηγητή δασολογίας να καταγγείλει την καταστροφή του δάσους των Πιερίων Ορέων με τις ανεμογεννήτριες. Επρόκειτο για τον εισηγητή με το μεγαλύτερο πάθος και πίστη στα λεγόμενά του!



Όλα σωστά κι ωραία, θα πει κανείς. Ναι, αλλά. Αλλά!
Ηταν όλα τόσο γενικά και γενικόλογα, ήταν όλα τόσο ‘γνωστά’. Στατιστικά, διαπιστώσεις, καταγγελίες, ευχολόγια, στόχοι, πρόστιμα, τρόποι σκέψεις που έχουν από καιρό ξεπεραστεί από τα κινήματα που προανέφερα.
Πόση σημασία έχει ότι «η Ελλάδα θα φάει πρόστιμα» όταν ο μέσος έλληνας πολίτης δεν αντιλαμβάνεται ότι ο τρόπος της ζωής του (που εκφράζεται μέσα από τον αλόγιστο καταναλωτισμό και την «ευκολία» του πετρελαίου και του πλαστικού, π.χ.) δεν είναι βιώσιμος μακροπρόθεσμα; Ότι αρρωσταίνει βαριά και ανεπαίσθητα αναπνέοντας αιωρούμενα σωματίδια και τρώγοντας δηλητηριασμένες τροφές (έστω σε «όμορφες συσκευασίες»);
Πόση σημασία έχει «σε ποια θέση βρίσκεται η χώρα μας» στον Ευρωπαϊκό κατάλογο για την ανακύκλωση όταν ο μέσος έλληνας πολίτης δεν έχει επίγνωση της σπατάλης των πόρων που αντιπροσωπεύουν τα καθημερινά του απορρίμματα; Το πρόστιμο ή η ντροπή θα φέρουν άραγε την πολυπόθητη επίγνωση; (Τα νέα συστήματα ψυχολογίας και διαχείρισης ομάδων λένε πως ούτε η τιμωρία ούτε η ντροπή φέρνουν ουσιαστικά μακροπρόθεσμα αποτελέσματα, αντιθέτως υποσκάπτουν κατά τέτοιο τρόπο την ψυχολογία μας που αναχαιτίζουν και την ικανότητα γνώσης.)
Πόσο «βιώσιμη και αειφορική» είναι η ανακύκλωση στους μπλε κάδους όταν τα υλικά που συλλέγονται στέλνονται στην Κίνα για αξιοποίηση; (σπαταλάται τόση ενέργεια, τόσο πετρέλαιο, που κάνει το όλο εγχείρημα ασύμφορο – για τη Γη, πάντα, γιατί οι τσέπες επωφελούνται θαυμάσια). Για καλή μας τύχη, η αγορά της Κίνας κλείνει οσονούπω, και δεν θα δέχεται υλικά από την Ευρώπη, οπότε θα βρεθούμε ενώπιος ενωπίω με την καταναλωτική μας συνείδηση.

Είναι άγνοια ή εθελοτυφλότητα που μας κάνει να εμμένουμε στο καπιταλιστικό μοντέλο που θέλει τον πλανήτη και όλα τα όντα του ως πόρους για εκμετάλλευση; Ακόμα και το μοντέλο της «κυκλικής οικονομίας» που περιγράφηκε από τους εισηγητές, περιγράφηκε με όρους καπιταλισμού, και πόρρω απέχει από τη νοοτροπία που θέλει να εμπνεύσει το κίνημα της μετάβασης (την ηθική οικονομία, ή οικονομία του δώρου, ή οικονομία κλειστού κυκλώματος – τη «δίκαιη κατανομή» που θέτει η περμακουλτούρα ως μία από τις τρείς αρχές δεοντολογίας της).

Περιγράφηκαν επίσης οι συλλογικές «προσπάθειες» που έκαναν οι κυβερνήσεις να αντιμετωπίσουν, ή να διαχειριστούν, τις περιβαλλοντικές κρίσεις, με τις διάφορες συμφωνίες: του Κυότο, του Παρισιού, κτλ. και τις διάφορες διεθνείς επιτροπές και οργανισμούς (IPPC, UNEP, κτλ). Εάν όλα αυτά είχαν κάποια αποτελεσματικότητα, σίγουρα τόσα χρόνια θα την είχαμε δει: θα είχε ολόκληρος ο πλανήτης καθαρό πόσιμο νερό, τα δάση θα αυξάνονταν, η τροφή θα ήταν καθαρή, φθηνή και προσβάσιμη σε όλους, δεν θα χρειάζονταν πλέον τα ορυκτά καύσιμα, οι πόλεις θα ήταν ανθρώπινες, κτλ. Αν. Λίγο-πολύ όμως αυτά τα ξέρουμε, ειδικά οι ενασχολούμενοι/ες με την Οικολογία. Οι καιροί της άγνοιας έχουν παρέλθει ανεπιστρεπτί, ευτυχώς. Και χρειαζόμαστε επειγόντως φαντασία!

Ακούστηκε επίσης στο συνέδριο το πρόβλημα του υπερπληθυσμού, ως παράγοντα κλιματικής αλλαγής (και έτσι θαυμάσια νομιμοποιούμε τις επιδημίες, τους πολέμους, κτλ για να ζήσουμε εμείς - οι προνομιούχοι - καλύτερες μέρες). Μόνο στο τέλος του συνεδρίου (λίγα λεπτά πριν κλείσει τις εργασίες του) ακούστηκε ως σχόλιο το προφανές, ότι το ζήτημα δεν είναι ο υπερπληθυσμός αλλά η ανισοκατανομή των πόρων και της κατανάλωσης!

Οι μύθοι (οι ιστορίες) πάνω στους οποίουςβασίζεται ένας πολιτισμός διαμορφώνουν τις αξίες του, και τη στάση του απέναντι στη ζωή. Ως ανθρωπότητα έχουμε κάνει μεγάλα βήματα συνειδητότητας από το «πόλεμος πάντων πατήρ». Σήμερα προχωρούμε προς τη συνειδητοποίηση ότι τα πάντα είναι σχέση, τα πάντα είναι αλληλοσυνδεόμενα και αλληλοεξαρτώμενα – ο σημερινός Ηράκλειτος θα έλεγε «σχέση μήτηρ πάντων», γιατί σήμερα είμαστε σε θέση να το αντιληφθούμε αυτό. Αλλά οι αφηγήσεις μας δεν έχουν αλλάξει αντίστοιχα. Χρειαζόμαστε νέους «μύθους» (με την έννοια των αφηγήσεων, των ιστοριών που διέπουν έναν πολιτισμό, όχι με την έννοια του ψέματος), νέα μοντέλα σκέψης, και χρειαζόμαστε να βρούμε, να επαναπροσδιορίσουμε εκ νέου τη θέση και το ρόλο μας επάνω στον πλανήτη. Και όλα θα βρούν τη θέση τους μετά: και η αειφορία, και η βιωσιμότητα, και η ανακύκλωση, και η κυκλική οικονομία, και η διαχείριση των αποβλήτων, και τα έξυπνα κτίρια και οι βιοκλιματικές πόλεις και η εκπαίδευση των παιδιών (κυρίως η εκπαίδευση των παιδιών!). Οι σύγχρονοι φιλόσοφοι έχουν θέσει ήδη τα θέματα αυτά σε ανοιχτούς διαλόγους, και είχα την προσδοκία πως το συνέδριο θα είχε μια τέτοια, πιο βαθειά προσέγγιση και κατεύθυνση.



Πέραν της άγνοιας της περμακουλτούρας, αυτό που με σόκαρε και με απογοήτευσε κυρίως, ήταν η απουσία γυναικείου λόγου. Στους 16 ομιλητές υπήρχε μία μοναδική γυναίκα (η εκπρόσωπος της Τράπεζας της Ελλάδας). Πλέον της ομιλήτριας, και μίας εκπροσώπου του πανδοικο (της οποίας το όνομα δεν ακούστηκε δυνατά, δημόσια, ούτε ήταν κάπου γραμμένο στο πρόγραμμα), μόνο μία ακόμα γυναίκα πήρε το λόγο – την ώρα των ερωτήσεων. Ειρήσθω εν παρόδω, η πρότασή της δεν (εις)ακούστηκε. Ένα από τα αφανή αλλά αναπόφευκτα συμπεράσματα του συνεδρίου, λοιπόν, είναι ότι η οικολογία είναι αντρική υπόθεση. Σε μια εποχή που η ΒαντάναΣίβα και τόσοι άλλοι μιλούν για το πώς η θηλυκή ενέργεια είναι το μόνο που θα μπορέσει να περισώσει τη ζωή επάνω στον πλανήτη μας (σπόρους, βιοποικιλότητα, υγεία, ειρήνη, πολιτισμό), σε μια εποχή που οι περισσότερες ζωντανές περιβαλλοντικές οργανώσεις γυναικοκρατούνται, ο γυναικείος λόγος απουσίαζε από συνέδριο οικολογίας!

Μ' αυτά και μ' αυτά, έφυγα από το συνέδριο με μια βαθειά απογοήτευση. Δεν ξέρω πού θα πάει η Οικολογία στην Ελλάδα, από δω και στο εξής. Εάν δεν ερωτευτούμε τη Γη, αν δεν αγαπήσουμε και δεν φροντίσουμε το σπίτι μας, ότι και να πούμε ότι και να κάνουμε θα είναι καταγγελίες και ευχολόγια. Το κλίμα γύρω μας αλλάζει, σε πολλά επίπεδα - εμείς;

Αντί βιβλιογραφίας, το κείμενο αυτό έχει άφθονα λινκ που οδηγούν σε άλλα σχετικά και ενδιαφέροντα κείμενα ή βίντεο που εξηγούν και πραγματεύονται περαιτέρω όρους και έννοιες (που πιθανόν να μην είναι τόσο οικείες ή γνωστές στον/ην αναγνώστη).


31 Οκτ 2018

"Υπνος στο Δάσος"


"Σκέφτηκα οτι η γη και πάλι με θυμήθηκε, με
πήρε τόσο τρυφερά, 
ισιώνοντας τα σκούρα της φουστάνια 
οι τσέπες της όλο σπόροι και λειχήνες. Κοιμήθηκα
όπως δεν έχω κοιμηθεί ποτέ ξανά,
μια πέτρα στην κοίτη του ποταμού,
χωρίς να με χωρίζει τίποτα απ' το λευκό πυρ των αστεριών 
των σκέψεών μου, που επέπλεαν
ανάλαφρες σαν νυχτοπεταλούδες
μες στα κλαδιά των τέλειων δέντρων.
Ολη τη νύχτα άκουγα τα μικρά βασίλεια να αναπνέουν
γύρω μου, τα έντομα,
τα πουλιά που εργάζονται τη νύχτα.
Ολη τη νύχτα σηκωνόμουν κι έπεφτα
σα να μουν στο νερό, παλεύοντας
με έναν φωτεινό όλεθρο.
Μέχρι να φτάσει το πρωί είχα εξαφανιστεί
χίλιες φορές μέσα σε κάτι καλύτερο.



μετάφραση Ελενα Γκώγκου

29 Οκτ 2018

Πέτρα στην πέτρα προς δόξαν Κυρίου

Βαθειά στα δάση της Ροδόπης, στο τέλος ενός μονοπατιού κάπου κοντά σε έναν παλιό προσφυγικό οικισμό και πλάι σε ένα ποταμάκι από τα μυριάδες του βουνού, υπάρχει ένας μικρός ναός φτιαγμένος από πέτρες. Ο διαβάτης που θα φτάσει μέχρι εκεί, βρίσκει τόπο να καθίσει, να ζεσταθεί, να προστατευτεί από τα στοιχεία. Και να θαυμάσει.






Οι πέτρες όλες είναι φερμένες από το ποτάμι, μία-μία. Και σκαλισμένες με καλέμι, και ασβεστωμένες. Πρόσωπα αγίων, σύμβολα, ζωάκια - απλά, γραμμικά, με το μεράκι που προκύπτει από την αληθινή λατρεία. Αλλά οι καλλιτέχνες, άφαντοι. Ούτε ένα όνομα, ούτε ένα σημάδι πουθενά.


Εμαθα οτι πρόκειται για δύο αδέλφια, δυό δίδυμους άντρες, που έζησαν εκεί πολλά χρόνια. Κάποιος μάλιστα μου είπε οτι είναι από τη Χαριτωμένη, ένα χωριό νότια της Δράμας, στις υπώρειες του Μενοικίου όρους. Κάποια στιγμή μας έφερε ο δρόμος και εκεί.



Βρήκα τα δυό αδέλφια να εργάζονται στην είσοδο του χωριού τους. Μιλήσαμε λιγάκι, εγώ εκφράζοντας τον θαυμασμό μου για το μεράκι τους και την ομορφιά που προσφέρουν με το έργο τους, εκείνοι μιλώντας και ρωτώντας για πράγματα καθημερινά, σεμνοί και απλοί. Η φίλη μου ρώτησε διακριτικά πώς επιβιώνουν, και η απάντηση ήρθε οτι "ο Θεός μεριμνά για όλους όπως πρέπει". Μας μίλησαν και για τις πηγές στο βουνό, κι ακολουθήσαμε τις οδηγίες τους. Χτες ξαναπήγα στη Χαριτωμένη, να δείξω σε μία άλλη φίλη το έργο των δύο αδελφών.



Ηταν και οι δυό τους εκεί, και πολύ χαρούμενοι που ήρθαμε να δούμε το έργο τους. Φάνηκε να ζουν σε ένα τροχόσπιτο εκεί δίπλα. Το έργο είχε σχεδόν τελειώσει, ο μικρός κήπος είχε φυτευτεί, και πιάσαμε να συζητάμε για τα βουνά, τα δάση, και τα άγρια ζώα. Οι δίδυμοι μας έλεγαν ιστορίες από την εποχή που ζούσαν στη Ροδόπη, για τις αρκούδες που τους γνώριζαν και δεν τους ενοχλούσαν, για τα αρκουδάκια που είναι πιο περίεργα και ήθελαν να δουν τον άνθρωπο, για τον κυνηγό που τους είπε πως τα ζώα καταλαβαίνουν, γιατί εκείνου θα του ορμούσαν ενώ στα δυό αδέλφια (που δεν πειράζουν κανένα ζώο) δεν θα ορμούσαν ποτέ. Φάνηκε να έχουν εκτενή γνώση των βίων πολλών αγίων, γιατί η κουβέντα μας διανθίστηκε από πολλά περιστατικά βίων αγίων, ειδικά σε σχέση με τα "άγρια θηρία".



Πέρα από πρόσωπα αγίων, ζώα, και ιερά σύμβολα, τα αδέλφια χαράσσουν πάνω στην πέτρα και ευχές, προσευχές, και δικά τους ποιήματα. Το παρακάτω ποίημα το έγραψε ο ένας από τους δύο, νοσταλγώντας την εποχή που ζούσαν στα βουνά της Ροδόπης. Τον ρώτησα γιατί έφυγαν από κει. Μου απάντησε οτι "ο Θεός ξέρει, κάθε φορά μας θέλει σε άλλο τόπο - εμείς πάμε όπου μας θέλει".


Πολλά θα ήθελε να ξέρει ενδεχομένως κανείς για την (εξωτερική/κοινωνική) ζωή των δύο διδύμων - για τους γονείς τους, το πώς μεγάλωσαν, για το πώς οδηγήθηκαν να ζούν τη ζωή που ζουν, να κάνουν αυτά που κάνουν, τι είδους εμπειρίες έχτισαν αυτή τη βαθειά πίστη, αν έχουν φίλους, αν κάνουν παρέες, για το τι σχέση έχουν με το θρησκευτικό ιερατείο. Η τέχνη τους είναι εύγλωττη, πάντως, σε σχέση με την εσωτερική τους ζωή. Και η διάθεση να φτιάξουν κάτι απτό, υλικό, που να υμνεί το πνευματικό, είναι επίσης ενδεικτική ανθρώπων που θέλουν να μοιραστούν, να "κοινωνήσουν" την αγάπη τους σε ότι τους εμπνέει - χωρίς φανφάρες, χωρίς προβολή, χωρίς πολλά λόγια. Ετσι απλά  στέκονται τα έργα τους - σε μια εποχή γενικευμένης και μοδάτης αθεϊας (αλλά και μεγάλων από άμβωνος λόγων), είναι μάρτυρες μίας στέρεης λατρείας, θεμελιωμένης στα υλικά του πλανήτη μας.




Φθινόπωρο Εντός

Ο καιρός κρυώνει γλυκά, τα φύλλα αποχρωματίζονται και πέφτουν. Ολόκληρα δάση αλλάζουν χρώμα. Η γη ετοιμάζεται να κοιμηθεί: σκεπάζοντας το έδαφος τα φύλλα κρατούν τη θερμοκρασία που χρειάζεται  (ότι κάνουμε κι εμείς όταν σκεπαζόμαστε με την κουβέρτα) και γίνονται τροφή για τους μυριάδες μικροοργανισμούς που θα δημιουργήσουν τις συνθήκες να ξαναγεννηθεί η ζωή  την άνοιξη.


Ο τρύγος τελείωσε, και έχει έρθει η ώρα να ξεκινήσουν οι ζυμώσεις και οι αποστάξεις, και αυτό σημαίνει γλέντι. Οι περισσότεροι καρποί έχουν μαζευτεί σε αποθήκες και κελλάρια, τα ξύλα για τη θέρμανση του χειμώνα έχουν στοιβαχτεί στα περισσότερα σπίτια. Σιγά-σιγά "μαζευόμαστε" κι εμείς μέσα στο σπίτι, και τα ζώα ετοιμάζονται για τον μακρύ χειμέριο ύπνο τους.


Καθώς η υπερδραστηριότητα και η εξωστρέφεια του καλοκαιριού τελειώνει, πολλοί από μας νιώθουν μία "μελαγχολία" την εποχή αυτή. Η ώρα της εσωστρέφειας δεν είναι ευχάριστη για όλους, μια που έχουμε ξεχάσει οτι η ζωή είναι κύκλος και κύματα και όχι ευθεία γραμμή. Στο φυτικό βασίλειο είναι η εποχή που η ενέργεια κατεβαίνει πάλι στις ρίζες. Ολη την άνοιξη και το καλοκαίρι η ενέργεια ήταν στους βλαστούς, τα φύλλα, τα άνθη, τους καρπούς. Με την ωρίμανση των καρπών ολοκληρώνεται η υπέργεια δραστηριότητα. Οι καρποί πέφτουν στο χώμα, και δίνουν τους σπόρους τους για τη νέα ζωή, που θα βλαστήσει από μέσα από τη γη. Εάν ο σπόρος είναι καλός, "βιώσιμος", την επόμενη άνοιξη θα έχουμε νέα φυτά, νέα ζωή, νέο κύκλο. 


Ετσι κάπως είναι και οι φυσικοί ρυθμοί του ανθρώπου. Το φθινόπωρο είναι εποχή συγκομιδής: όχι μόνο των καρπών από τα δέντρα και τα χωράφια, αλλά και των όποιων άλλων σκέψεων, δράσεων, και κόπων μας. Είναι η εποχή της αποτίμησης των πεπραγμένων, και του εορτασμού: της εσωστρέφειας και συγχρόνως του μοιράσματος. Είναι η εποχή της ευχαριστίας: για τις επιτυχίες (με τις οποίες κερδίσαμε χρόνο) και για τις αποτυχίες (με τις οποίες κερδίσαμε σοφία). Συγκομίζω σημαίνει 'μαζεύω μαζί' αλλά και 'μοιράζω, προσφέρω'. Μόνο όταν έχει ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία μπορούμε να πούμε οτι είμαστε έτοιμοι για το χειμώνα, την εποχή που γεννιούνται τα νέα όνειρα, οι νέοι προγραμματισμοί της χρονιάς. Είναι οι σπόροι που εμπεριέχονται μέσα στους καρπούς των μέχρι τώρα δράσεών μας, που θα γεννήσουν τα όνειρα, τους σχεδιασμούς, και τις δράσεις της νέας χρονιάς, του νέου κύκλου.


Η μέρα μικραίνει, σκοτεινιάζει νωρίς. Είναι η εποχή που μας καλεί σε αναστοχασμό και αποτίμηση: μας καλεί να μπούμε σε ησυχία με τον εαυτό μας, να στραφούμε ξανά στις ρίζες μας (τις αξίες, τα κίνητρα, τις καταβολές, τις φιλοδοξίες, τα βαθύτερα όνειρά μας). Σε πολλά μέρη το τέλος του Οκτωβρίου και η αρχή του Νοεμβρίου είναι η εποχή που γιορτάζουν τους νεκρούς προγόνους: η Μεξικάνικη "Μέρα των Νεκρών", και το Halloween ("All Hallows' Eve" - η νύχτα των Αγίων Πάντων, όπου "άγιος" θεωρείται ο νεκρός πρόγονος, όπως σε πολλές παραδοσιακές κοινωνίες) είναι μέρες που οι "πάνω απ' τη γη" ζωντανοί γιορτάζουν τους "κάτω απ' τη γη", τις ρίζες τους δηλαδή. Γιορτή που αναγνωρίζει την αξία της επιστροφής εντός, της επιστροφής στη γη, γιορτή-ευχαριστία για τον κύκλο και τα δώρα της ζωής.


Και κάπως έτσι, απλά και ήσυχα, αναγνωρίζοντας τους ρυθμούς της γης και τιμώντας τους εντός μας, τιμούμε και τη βαθύτερη φύση μας: σώμα και νους, ύλη και πνεύμα εναρμονίζονται και ξαναγίνονται ένα.

29 Σεπ 2018

Prencov - Σαν Παραμύθι

Οταν πρωτοκατέβηκα από το λεωφορείο μια άνοιξη σε αυτό το μικρό Σλοβάκικο χωριό είχα την αίσθηση του παραμυθιού. Απαλή πράσινη κοιλάδα, σπίτια από πέτρα με ξύλινες κεκλιμμένες στέγες, άνθη παντού, δέντρα, ποταμάκι να κυλά παράλληλα. Σκέφτηκα: είμαι μέσα στην καρδιά της Ευρώπης, βρίσκομαι εδώ που γεννήθηκαν τα παραμύθια των παιδικών μου χρόνων.



Η αφορμή της πρώτης επίσκεψης ήταν η εκπαίδευση σε μία μέθοδο συλλογικής διαχείρισης πρότζεκτ/κοινών εγχειρημάτων που έχει το ευφάνταστο όνομα Dragon Dreaming. Αλλά αυτό αξίζει μία άλλη, δική του ανάρτηση, οπότε δεν επεκτείνομαι. Οι δράκοι, όμως, είναι συστατικό κάθε παραμυθιού που σέβεται τη φύση του! 


Μου έκανε εντύπωση η φροντίδα, όχι μόνο των ιδιωτικών κήπων των σπιτιών, αλλά και των κοινοτικών παρτεριών: εντυπωσιακά πολυετή άνθη, δέντρα με χρηστική και καλλωπιστική αξία, όλα με εδαφοκάλυψη από πριονίδι (εμφανώς προϊόν κλαδοτεμαχιστή). Σκουπίδι ούτε  για δείγμα πουθενά. Και παντού σημασία στη λεπτομέρεια.



Περπατώντας τις επόμενες μέρες, χαζεύοντας τα άνθη των κήπων (και προσπαθώντας να θυμηθώ τις λατινικές τους ονομασίες, αγαπημένο σπορ τα τελευταία χρόνια), παρατήρησα έξω από κάθε σπίτι κάτι μεγάλα πράσινα κυκλικά καπάκια που έλεγαν "ecowater - water over gold". Ρωτώντας τον οικοδεσπότη μας, έμαθα τα εξής: Οταν διαχωρίστηκε η Σλοβακία από την Τσεχία στη δεκαετία του 1990, οι πολυεθνικές έσπευσαν σαν τους γύπες και τα κοράκια να αγοράσουν τους φυσικούς πόρους των δύο χωρών. Δεν ξέρω τι έγινε στην Τσεχία, αλλά στη Σλοβακία δόθηκαν πολύ "καλές" προσφορές για το νερό από την Βεόλια και τη Νεστλέ. Οταν οι πολίτες πήραν χαμπάρι τι πήγε να γίνει αντέδρασαν, και η κυβέρνηση υπαναχώρησε: δεν πούλησε το νερό αυτό καθαυτό, αλλά τη διανομή του! Η χώρα έχει το μεγαλύτερο ποσοστό εθνικών δρυμών στην Ευρώπη, οπότε έχει ζάμπλουτο υδροφόρο ορίζοντα. Αφέθηκε όμως στη διακριτική ευχέρεια των δήμων και των κοινοτήτων να πουλήσουν τη διανομή του νερού τους  στη Νεστλέ... Και το μικρό παραμυθένιο χωριό (δια στόματος του αιρετού άρχοντα) είπε "Οχι". Και κράτησε το νερό και τη διανομή του, παίρνοντας Ευρωπαϊκά κονδύλια για τη βελτίωση των σχετικών υποδομών. Ο δήμαρχος/κοινοτάρχης που είπε το "όχι" εκλεγόταν συνέχεια για όσες θητείες του επέτρεπε ο νόμος να εκλέγεται.






Και σήμερα; ρώτησα. Εδώ και μερικά χρόνια οι Πρεντσιώτες  εκλέγουν γυναίκα δήμαρχο, και σήμερα ολόκληρο το δημοτικό συμβούλιο απαρτίζεται από γυναίκες. Πώς έτσι; ξαναρώτησα. "Οι άντρες μεγαλώνουν το σπίτι τους, ενώ οι γυναίκες φροντίζουν την κοινότητα" ήταν η απάντηση. Η σημερινή δήμαρχος είναι πολύ καλή στο να ζητά και να λαμβάνει Ευρωπαϊκά χρήματα για τις υποδομές του χωριού. Και είναι να το θαυμάζεις! Πέραν της φροντίδας των κοινοτικών παρτεριών που με εντυπωσίασε αρχικά, στο χωριό κατασκευάστηκε:
  •  πλήρως εξοπλισμένος κοινοτικός ξενώνας (50 κλινών), ο οποίος φιλοξενεί τους δημοτικούς υπαλλήλους που δεν είναι ντόπιοι (και τους συμμετέχοντες σε σεμινάρια στο χωριό ή τους όποιους προσκεκλημένους της κοινότητας), 
  • κοινοτικό κέντρο που περιλαμβάνει  βιβλιοθήκη, δημόσια πλυντήρια, αίθουσες πολλαπλών χρήσεων (εκεί γίνονται οι γάμοι και όλες οι τελετές της κοινότητας, εκεί και τα θεατρικά των παιδιών του σχολείου), μπαρ/καφετέρια, και ανοιχτό χώρο για γιορτές
  • σχολείο (και νηπιαγωγείο) με οικολογικές προδιαγραφές: φωτοβολταϊκά, κομπόστ, λιμνούλα, συστήματα συλλογής νερού, χώρο αποθήκευσης για το πριονίδι από τον κλαδοτεμαχιστή, "ξενοδοχείο εντόμων", παρτέρια περμακουλτούρας, χώρος για εξωτερική εστία/φωτιά με γύρω παγκάκια, σπιτάκια πουλιών, και φυσικά πλήρως εξοπλισμένη κουζίνα για τα γεύματα των παιδιών
  • διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου με ξύλινες κατασκευές, πλακόστρωτα μονοπάτια για να αποφεύγει ο πεζός και ο ποδηλάτης τον δημόσιο αυτοκινητόδρομο, και ένα μίνι τοπικό μουσείο για τον ιερέα (Αντρέι Κμετ) που κατέγραψε όλη την ενδημική χλωρίδα και ανακάλυψε τους προϊστορικούς οικισμούς της περιοχής.

Μέχρι περίπου τον πόλεμο στο χωριό υπήρχαν και λειτουργούσαν όλα τα επαγγέλματα. Υπήρχαν μύλοι, και άφθονος λευκός πηλός που εξήγετο και στις γύρω πόλεις (έφτιαχναν μάλιστα απ' αυτόν πίπες οι οποίες ήταν περιζήτητες στην περίοδο της Αυστρο-Ουγγαρίας). Ο τελευταίος σιδηρουργός έφυγε το 1947, και άφησε το εργαστήρι του να ρημάξει. Πριν κάποια χρόνια το αγόρασε ένας γιατρός από την πρωτεύουσα, και έφτιαξε ένα μίνι μουσείο με τα εργαλεία που βρήκε (και απέκτησε ένα νέο χόμπυ επίσης, δουλεύοντάς τα!)



Περπατώντας στο δρόμο, ξαφνικά άκουσα μία μουσική. Απαλή, σαν κλασική, αλλά όχι κάτι αναγνωρίσιμο. Δεν ερχόταν από σπίτι, ούτε από αυτοκίνητο, και αναρωτήθηκα εάν είχα κάποιου τύπου παραίσθηση (ήταν ευχάριστη μουσική, κι ήταν απομεσήμερο, ερημιά παντού!). Ευτυχώς την άκουσε και η συνοδοιπόρος μου, οπότε ησύχασα. Μερικά βήματα παρακάτω είδαμε πολύ ψηλά στις κολώνες του ηλεκτρικού, μεγάφωνα. Ρωτήσαμε, και μας είπαν οτι τα μεγάφωνα είναι για δημόσιες ενημερώσεις τύπου εάν γίνει κάποια διακοπή ηλεκτρικού ή νερού, για κάποια δημόσια γιορτή ή  γεγονός, για την ύπαρξη κάποιου έκτακτου παζαριού (βρεθήκαμε σε ένα τέτοιο, μέσα στο κοινοτικό κέντρο), για την ανακοίνωση γάμων, και για την αναγγελία θανάτων. Προφανώς η μουσική που ακούσαμε ανήγγειλε τον θάνατο κάποιου, γιατί ήταν "λυπητερή". Ο ντόπιος που μας ενημέρωσε σχολίασε οτι είναι κρίμα που αναγγέλονται/"εορτάζονται" μόνο οι γάμοι και οι θάνατοι, και δεν αναγγέλονται/"εορτάζονται" οι γεννήσεις!



Το άλλο που με εντυπωσίασε στο χωριό ήταν οι διακοσμήσεις στις προσόψεις της στέγης των σπιτιών. Τα παλιά χρόνια, που οι κάτοικοι ήταν χωρισμένοι σε καθολικούς και προτεστάντες, η διακόσμηση ήταν ενδεικτική του δόγματος (ένας σταυρός για τους καθολικούς, ένα δισκοπότηρο για τους προτεστάντες). Υπάρχουν όμως και σπίτια με αλλιώτικες διακοσμήσεις. Οι ντόπιοι λένε οτι αυτές υποδηλώνουν μια ακόμη παλαιότερη θρησκεία, αυτή που πίστευε στο δέντρο της ζωής.  Κάποτε συνυπάρχουν και τα δυό. Δυστυχώς πολλά από τα παλιά σπίτια πέφτουν πια...






Τι λείπει, άραγε από το χωριό αυτό; Οι άνθρωποι, κυρίως οι νέοι. Το σχολείο (δημοτικό & γυμνάσιο) με υποδομές για 80-100 άτομα, έχει μόνο 16 παιδιά. Το χωριό αριθμεί 600 κατοίκους, οι περισσότεροι εκ τω οποίων είναι συνταξιούχοι, ή εργάζονται εκτός κοινότητας στις γειτονικές πόλεις. Υπάρχουν επίσης και αρκετά εξοχικά σπίτια, ανθρώπων που ζουν στις μεγαλουπόλεις. Και φυσικά, όντας χωριό της κεντρικής Ευρώπης, δεν υπάρχει "κουλτούρα δρόμου" - οι άνθρωποι είναι μέσα, στα σπίτια τους, δεν κυκλοφορούν. Μέ εξαίρεση το πολύ πρωινό λεωφορείο (που μετέφερε κόσμο στη γειτονική πόλη, για δουλειά και σχολείο), μέσα σε μία εβδομάδα μέτρησα 17 άτομα να περπατούν στο δρόμο σε διάφορες ώρες (κυρίως γιαγιάδες που πήγαιναν για ψώνια, και νεαρούς ενήλικες που πήγαιναν στην παμπ).



Το Prencov (Πρέντσοφ) θα ήταν ένα "ψόφιο χωριό" χωρίς το Artkruh. Πρόκειται για το "όνειρο του Μάρτιν", ενός ανθρώπου που ήθελε να δημιουργήσει μία οικοκοινότητα και συγχρόνως ένα κέντρο αναβίωσης της παράδοσης του τόπου του. Για καλή του τύχη αλλά και μετά από πολλή δουλειά, βρέθηκαν οι άνθρωποι να πλαισιώσουν αυτό το όνειρο, και σήμερα είναι μία ζωντανή πραγματικότητα. Απασχολεί δύο ή τρείς εργαζομένους και τέσσερεις μαθητευόμενους (διεθνείς) εθελοντές, οι οποίοι φροντίζουν την ένταξη και τη διαχείριση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων για νέους, τον κήπο, και τον χώρο γενικότερα. Χάρη στην μικρή αυτή οικοκοινότητα-οργανισμό, το χωριό ζωντανεύει, καθώς 2-3 φορές το χρόνο φιλοξενεί εκπαιδεύσεις και προγράμματα για την Τέχνη, την κοινοτική ζωή, και την περμακουλτούρα. Οι εθελοντές του, δε, σπανιότατα θέλουν να φύγουν...