19 Οκτ 2019

Dragon Dreaming

Πολλά έχουν γραφτεί για τη  χρεωκοπία και το αδιέξοδο του "δυτικού τρόπου ζωής", για την έμφαση που δίνει η παιδεία μας στο λόγο και στις λειτουργίες του αριστερού μας εγκεφάλου (και την αντίστοιχη παραμέληση του άλλου μισού μας εγκεφάλου), πολλά έχουν γραφτεί για το πώς η δυτική κουλτούρα της "κυριαρχίας επί" (επί της φύσης, επί των ανθρώπων, κτλ) έχει επιφέρει την κατάρρευση πολλών σημαντικών οικοσυστημάτων έτσι που να απειλείται η επιβίωση της ανθρωπότητας στον πλανήτη μας. Ζούμε σε μία μεταιχμιακή εποχή, που κάποιοι την ονομάζουν "Η Μεγάλη Καμπή". Είναι επίσης, πλέον, παραπάνω από σίγουρο οτι δεν μπορούμε να λύσουμε τα προβλήματα που δημιουργήσαμε με την ίδια στάση και νοοτροπία που είχαμε καθώς τα δημιουργούσαμε. Χρειάζεται ένας νέος τρόπος να δούμε τα πράγματα, μία νέα νοοτροπία, ένα νέο αφήγημα ίσως, και σίγουρα νέες μεθοδολογίες. Μία από αυτές τις νέες μεθοδολογίες, που έχει όμως βάση σε κάτι πολύ παλιό και δοκιμασμένο, είναι το Dragon Dreaming.


Πρόκειται για μία μεθοδολογία διαχείρισης συλλογικών εγχειρημάτων (collaborative/participatory project management), αλλά αυτό είναι μία πολύ επιφανειακή περιγραφή/ορισμός του. Οπως και με την περμακουλτούρα, μπορεί να δώσει κανείς πολλούς ορισμούς, εστιάζοντας στα διαφορετικά του στοιχεία, και στα πολλαπλά του επίπεδα. Με άλλα λόγια, θα μπορούσαμε να πούμε οτι είναι
μία μέθοδος να κάνουμε τα όνειρά μας πραγματικότητα - ή,
"η τέχνη του να υλοποιείς τα όνειρά σου παίζοντας παιχνίδια που όλοι βγαίνουν κερδισμένοι", ή
"μία προσέγγιση βασισμένη στη θεωρία των συστημάτων και στη φιλοσοφία των Αβορίγινων που έχει σαν στόχο να δημιουργήσει επιτυχημένα εγχειρήματα για την εποχή της Μεγάλης Καμπής", "ή απλά", όπως λέει ο Τζον Κροφτ, εμπνευστής της μεθόδου:
"Αγάπη χωρίς όρους εν Δράσει"...

Το Dragon Dreaming έχει τρείς αρχές: Πως ό,τι γίνεται, όποιο όνειρο βοηθά στην υλοποίησή του ως εγχείρημα, πρέπει να εμπεριέχει
α. την προσωπική ανάπτυξη,
β. την ανάπτυξη κοινότητας (ή ενδυνάμωση μίας ήδη υπάρχουσας κοινότητας), και
γ. την υπηρεσία στη Γη.

Πρόκειται για μία μέθοδο που επανασυνδέει: τη λογική με τη φαντασία, τη διαίσθηση με τη γνώση, το σώμα με το νου, το δεξιό με το αριστερό εγκεφαλικό ημισφαίριο, το παιχνίδι με την εργασία, τον εσωτερικό μας κόσμο με την εξωτερική πραγματικότητα, το άτομο με το περιβάλλον του, το ιδιωτικό με το δημόσιο, και φυσικά τους ανθρώπους μεταξύ μας...


Η φιλοσοφία του αλλά και η πρακτική του βασίζονται στο οτι όλοι  κατέχουμε μέρος της αλήθειας, οπότε όλοι αξίζει να ακουστούμε από όλους. Υπάρχει και λειτουργεί η συλλογική νοημοσύνη, και ο καθένας είναι μέρος της. 'Ενα εργαλείο που χρησιμοποιείται για αυτό είναι το κηρύκειο. Αυτό μπορεί να είναι οποιοδήποτε αντικείμενο, το οποίο περνά από χέρι σε χέρι στον κύκλο των συγκεντρωμένων ανθρώπων, και όποιος το κρατά μιλάει. Κανείς δεν έχει δικαίωμα να τον/την διακόψει για κανένα λόγο, κανείς άλλος δεν έχει δικαίωμα να μιλήσει και να ακουστεί παρά μόνο όποιος κρατά το κηρύκειο... (Αυτή η μέθοδος επικοινωνίας και λήψης αποφάσεων είναι γνωστή ως Way of Council, έχει κι αυτή κανόνες, και χρησιμοποιήθηκε από τους Ινδιάνους της Β. Αμερικής)


Υπάρχουν πράγματα που ξέρουμε, πράγματα που ξέρουμε οτι δεν ξέρουμε, και πράγματα που δεν ξέρουμε οτι δεν ξέρουμε! Αυτά, τα τελευταία, είναι η γνώση που μας πάει πιο μπροστά: είναι οι στιγμές εκείνες που ακούμε ή διαβάζουμε κάτι και λέμε "γουάου" (ή ότι άλλο λέμε) και γεμίζουμε δέος, γιατί αυτό δεν το είχαμε ποτέ σκεφτεί, δεν ξέραμε οτι υπήρχε κάν ως πιθανότητα (στο Dragon Dreaming αυτά τα λένε "aha moments"). Είναι οι στιγμές εκείνες που το μυαλό μας αληθινά "ανοίγει". Ας αναλογιστούμε: πόσο συχνά έχουμε τέτοιες στιγμές άραγε; Γιατί δεν έχουμε περισσότερες; Ισως να χρειάζεται να αλλάξουμε τον τρόπο που ακούμε. Ισως να χρειάζεται να κάνουμε "χώρο" εντός μας για το αληθινά νέο και διαφορετικό, ακόμα και για να συνειδητοποιήσουμε οτι δεν ξέρουμε τι δεν ξέρουμε! Το να μπορούμε να ακούμε "με νέα αυτιά" είναι κι αυτό μία δεξιότητα που καλλιεργείται. Ενα εργαλείο για την καλλιέργειά του είναι το Pinakkari, ή, "βαθειά ακρόαση".
(To Dragon Dreaming έχει πολλά τέτοια εργαλεία, στα οποία δεν μπορούμε να εμβαθύνουμε σε ένα τέτοιο κείμενο)


Τα πάντα ξεκινούν από ένα όνειρο. Ενα όνειρο που κάποιος αρχικά ονειρεύτηκε.
Και το κάθε όνειρο, για να γίνει πραγματικότητα, περνάει από 4 διακριτές φάσεις - όπως ακριβώς η κάθε ολοκληρωμένη περιστροφή της Γης γύρω από τον Ηλιο δημιουργεί 4 διακριτές εποχές, οι οποίες διαδέχονται η μία την άλλη.


Η πρώτη φάση είναι το ονείρεμα. (Το ονείρεμα μαζί. Για τους Αβορίγινες το ονειρεύεσθαι είναι μία συλλογική δραστηριότητα.) Ενας άνθρωπος μοιράζεται το όνειρό του με τους φίλους του ή όσους βλέπει ως πιθανούς του συνεργάτες. Εδώ υπάρχουν δύο πιθανότητες: είτε θα ανακοινώσει το όνειρό του και θα ζητήσει τη συνεργασία των υπολοίπων με κάποια ανταλλάγματα (όποια και αν είναι αυτά) διατηρώντας τη θέση του εμπνευστή/αρχηγού - όπως συνήθως γίνεται - είτε...
Είτε θα κάνει τη μαγική ερώτηση "πώς θα θέλατε να είναι αυτό το εγχείρημα, έτσι ώστε να δώσετε το 100% των δυνάμεών σας; με τι θα έμοιαζε αυτό το εγχείρημα έτσι ώστε στο τέλος του να μπορείτε να πείτε 'άξιζε τον κόπο και την προσπάθειά μου';" Ετσι ξεκινά ένας ονειρόκυκλος. Ολοι μιλούν και οι ιδέες του καθενός καταγράφονται όλες, χωρίς λογοκρισία, ακόμα και εάν μεταξύ τους συγκρούονται. Μέχρι που έρχεται μία στιγμή, μία δύσκολη στιγμή, όπου ο αρχικός "εμπνευστής", αυτός ο οποίος μοιράστηκε το όνειρό του με τους φίλους του, δεν το αναγνωρίζει πια, και έτσι παύει να έχει το κύρος και την 'εξουσία' του έχοντος το όνειρο. Το όνειρο από ατομικό γίνεται συλλογικό, και προχωράει πλέον έτσι. (Με τον τρόπο αυτό όλοι οι συμμετέχοντες έχουν την κυριότητα του ονείρου, και μπορούν να πάρουν πλέον την ευθύνη του, γιατί είναι και δικό τους το όνειρο).
Στην πρώτη περίπτωση θα έχουμε αυτό που βλέπουμε παντού γύρω μας: ένα συλλογικό εγχείρημα που ωστόσο έχει αρχηγό και ιεραρχία. Οι κίνδυνοι αυτού είναι πολλοί: είτε ο αρχηγός μεταμορφώνεται σε δικτάτορα αργά ή γρήγορα, είτε παίρνει μόνος του τις μεγάλες ευθύνες του εγχειρήματος. Μπορεί και κάποια ώρα να βρεθεί και χωρίς οπαδούς, ή με οπαδούς που απλά 'είδαν φως και μπήκαν' χωρίς ουσιαστική δέσμευση να υπηρετήσουν το αρχικό όνειρο...

Μετά το όνειρο έρχεται η ώρα της οργάνωσης/σχεδιασμού. Οπως μαζί διαμόρφωσαν το όνειρο, μαζί διαμορφώνουν και τις προτεραιότητες. Και τον προϋπολογισμό. Πάντα με παιχνίδι, πάντα με βαθειά ακρόαση, πάντα συμβουλευόμενοι την συλλογική νοημοσύνη, πάντα με σεβασμό στην ατομική ελευθερία... Και κυρίως, με τη νοοτροπία οτι εδώ δεν είναι ένα παιχνίδι όπου κάποιος κερδίζει (γίνεται αποδεκτή η πρότασή του πχ) και κάποιος χάνει (πχ η πρότασή του απορρίπτεται), αλλά ένα παιχνίδι όπου όλοι κερδίζουν και κανείς δεν χρειάζεται να συμβιβαστεί προκειμένου να συνεχίσει. Πώς γίνεται αυτό;  Παίρνει χρόνο, φυσικά. Οτιδήποτε σέβεται τον άνθρωπο και τους ρυθμούς του και την ψυχή του, παίρνει χρόνο. Να κάτι άλλο στο οποίο πρέπει να προσαρμοστούμε... Γίνεται, όμως. Σιγά-σιγά χτίζουμε νέες νοοτροπίες, νέα κουλτούρα. Χρειάζεται όραμα, δέσμευση, πράξη. Και αναστοχασμό.


Μετά τον σχεδιασμό έρχεται η δράση, η πράξη - η διαχείριση του όλου έργου, με όλες τις πρακτικές  της λεπτομέρειες. Εκεί είναι που συναντάμε και τους "δράκους" μας... Στα παραμύθια οι δράκοι είναι όντα τρομακτικά, με τα οποία πρέπει να παλέψει ο ήρωας για να βγεί νικητής. Στη ζωή μας οι δράκοι είναι οι δυσκολίες και τα μπλοκαρίσματά μας: είναι όλα αυτά τα οποία πρέπει να ξεπεράσουμε προκειμένου να μπορέσουμε να υλοποιήσουμε τα όνειρά μας.


Και όταν όλα αυτά γίνουν, και το εγχείρημά μας (η υλοποίηση του συλλογικού ονείρου) ολοκληρωθεί, έρχεται η ώρα του εορτασμού/αναστοχασμού. Είναι το τελευταίο τεταρτημόριο του κύκλου, εξίσου σημαντική διαδικασία με όλες τις άλλες. Είναι οι φάση που "μαζευόμαστε ξανά γύρω από τη φωτιά" και μιλάμε για το τι κάναμε - πού πήγαμε καλά και πού τα θαλασσώσαμε, τι μάθαμε, τι καινούργιες δεξιότητες αποκτήσαμε, τι ανάγκες καλύψαμε και ποιές νέες γεννήθηκαν, μιλάμε για την εμπειρία ολόκληρη και πώς μας άλλαξε, τι επίδραση είχε το εγχείρημά μας σε όλους όσους άγγιξε. Είναι η γιορτή που κάνουμε όταν συγκομίσουμε τους καρπούς μας.


Ετσι, από τον αναστοχασμό γεννιούνται νέα όνειρα, και ο κύκλος αρχίζει να ρέει και να γίνεται κύμα...


Μία από τις βασικές αρχές της φιλοσοφίας των Αβορίγινων και του Dragon Dreaming είναι πως τα πάντα, ημών συμπεριλαμβανομένων, είναι "προσωρινοί κόμβοι σε μία διαδικασία ροής". Εάν δε σκεφτούμε πως τα υγρά ("τα ύδατα") του σώματός μας ανανεώνονται κάθε δύο περίπου εβδομάδες, και είμαστε 75% υγρό στοιχείο, μπορούμε να αντιληφθούμε καλύτερη ίσως τη σημασία αυτής της φράσης.

Οπως υπάρχουν 4 φάσεις σε κάθε εγχείρημα (μέσα σε κάθε μία, σαν φράκταλ ενυπάρχουν όλες, οπότε μπορούμε να δούμε και 16 φάσεις!), υπάρχουν και 4 κατηγορίες ανθρώπων: είναι οι άνθρωποι που κατεβάζουν ιδέες ("ονειρευτές"/dreamers), οι άνθρωποι που οργανώνουν και σχεδιάζουν ("οργανωτές" planners), οι άνθρωποι της δράσης ("πρακτικοί" doers), και οι άνθρωποι που αναστοχάζονται ("αναστοχαστές"/celebrators). Φυσικά όλοι τα κάνουμε όλα, ανάλογα με τη μέρα, τη φάση της ζωής μας, ή τις συνθήκες/ανάγκες του περιβάλλοντός μας. Αλλά σε γενικές γραμμές έχουμε καλύτερες επιδόσεις σε μία ή δύο από τις 4 διαδικασίες. Και όπως κανένα εγχείρημα δεν ολοκληρώνεται εάν δεν περάσει και τα 4 στάδια, κανένα εγχείρημα δεν ολοκληρώνεται εάν μέσα στην ομάδα δεν υπάρχουν και οι 4 κατηγορίες ανθρώπων (δύσκολα να πετύχει οτιδήποτε εάν η ομάδα απαρτίζεται μόνο από ονειρευτές, ή, ας πούμε, δεν έχει και κάποιον αναστοχαστή, ο οποίος θα θυμηθεί και θα αναδείξει τις επιτυχίες και τις δεξιότητες που αποκτήθηκαν από τα μέλη στην πορεία).

Στην Αφρική λένε πως "αν θέλεις να πας γρήγορα πήγαινε μόνος σου, αλλά αν θέλεις να πας μακριά πήγαινε μαζί με παρέα". Η ανθρωπότητα αυτή τη στιγμή πηγαίνει γρήγορα (οι αλλαγές είναι ραγδαίες) αλλά κατά μόνας, και το ζητούμενο δεν είναι πλέον αυτό: το σημερινό διακύβευμα είναι να πάμε μακριά (μέσα στο χρόνο), και να ζήσουμε πολλές γενεές ακόμα επάνω στη Γη.

Η μεθοδολογία αυτή βοηθάει σε αυτό το μαζί. Βοηθάει να ενισχυθούν οι υπάρχουσες κοινότητες μέσα στις οποίες ζούμε, βοηθάει επίσης να δημιουργηθούν κοινότητες. Κάθε εγχείρημα που χρησιμοποιεί τα εργαλεία του Dragon Dreaming δημιουργεί χώρο για περισσότερο "εμείς". Θεωρώ, δε, οτι πρόκειται για μία μέθοδο που θα μπορούσε να βοηθήσει πολύ ειδικά τους Ελληνες, μια που ως λαός τείνουμε να θέλουμε να είμαστε αρχηγοί ή οπαδοί - το Dragon Dreaming θεωρεί οτι ο καθένας μας οφείλει να δεσμεύεται και να παίρνει ευθύνη για τα όνειρά του, τα σχέδιά του, και τις πράξεις του. Αυτό είναι που θέλει από εμάς, εξάλλου, η "Μεγάλη Καμπή". Να υλοποιήσουμε τα καλύτερά μας όνειρα, μαζί, αναλαμβάνοντας την ευθύνη που μας αναλογεί έναντι της Γης και των συνανθρώπων μας.

Ουτοπικό; Μπορεί ναι, αλλά μπορεί και όχι. Σήμερα στον πλανήτη υπάρχουν (έχουν καταγραφεί από τον ιδρυτή της μεθόδου, τον Τζον Κρόφτ) εν εξελίξει τουλάχιστον 9000 εγχειρήματα (γνωστά) που στήθηκαν και λειτουργούν με  τη μέθοδο αυτή - κάποια από αυτά με προϋπολογισμούς εκατοντάδων ή εκατομμυρίων δολλαρίων. Οπότε έχουμε ελπίδες κι εμείς. Αρκεί να εμπνευστούμε αρκετά να το δοκιμάσουμε...


Είναι πολύ δύσκολο μέσα σε λίγες γραμμές να δώσει κανείς έστω και μία μικρή γενική επισκόπηση της μεθόδου - η οποία είναι περίπλοκη και διδάσκεται μόνο βιωματικά. Προσπάθησα να δώσω μόνο μία μικρή "γεύση", η οποία ελπίζω να εμπνεύσει: τουλάχιστον την ελπίδα οτι υπάρχουν και άλλοι δρόμοι, άλλοι τρόποι του σκέπτεσθαι και του δράν πέραν αυτών που ξέρουμε από την παιδεία και τον πολιτισμό μας.

29 Αυγ 2019

Στα Ορη στ' Αγρια Βουνά

Μία ολόκληρη εβδομάδα στα άγρια βουνά και στα δάση της Ροδόπης, με τη Λυνξ και τον Κάσπερ έφτασε στο τέλος της, και καταγράφω εμπειρίες εικόνες σκέψεις και συναισθήματα πριν εξανεμιστούν στη ροή της αστικής καθημερινότητας. Μία ολόκληρη εβδομάδα σε έναν τόπο όπου δεν είμασταν οι θηρευτές στην κορυφή  της αλυσίδας...


Ξεκινήσαμε 12 άνθρωποι, μαζί με τους δύο εκπαιδευτές 14. Τον τόπο τον είχαν ήδη διαλέξει, μετά από μία εβδομάδα περιπλάνησης στα βουνά, αρκετές διαβουλεύσεις με ντόπιους, και ενδελεχή μελέτη του "καλού" χάρτη. Ενα "νησάκι" ανάμεσα σε δύο ρέματα, με δύο παμπάλαια πέτρινα γεφύρια και δασωμένες πεζούλες, στη δυτική Ροδόπη. Πριν την ανταλλαγή των πληθυσμών ήτανε τούρκικο τσιφλίκι, όπου καλλιεργούσαν καπνά καλαμπόκια και πατάτες και ποιός ξέρει τι άλλο. Αργότερα το χρησιμοποίησαν οι σαρακατσάνοι, και αργότερα πάλι μία διμοιρία του Ελληνικού στρατού, μια που είναι τόσο κοντά  στα σύνορα. Ενας τόπος που ήτανε άγριος, εξημερώθηκε για μερικές δεκάδες χρόνια, και αγρίεψε ξανά, με εμφανή όλα τα σχετικά σημάδια.


Το πρώτο μας μέλημα ήτανε να περπατήσουμε λιγάκι τριγύρω, να γνωριστούμε με τον τόπο. Το δεύτερο, να στήσουμε τα καταλύματά μας (άλλοι σκηνές, άλλοι απλούς υπνόσακους), και το τρίτο η εστία μας.



Σε τι διαφέρει ο άνθρωπος από τα άλλα ζώα; Πολλά θα μπορούσαμε να πούμε εδώ, αλλά κάτι που εντυπώθηκε μέσα μου αυτή τη φορά, είναι η φωτιά. Είμαστε το μόνο θηλαστικό που κάνει φωτιά. (Τα υπόλοιπα μάλλον τη φοβούνται.) Φωτιά κάναμε δια της τριβής, το ένα ξύλο με το άλλο - πήραμε δηλαδή νερό χώμα και ήλιο και το μεταστοιχειώσαμε, φτιάξαμε ένα νέο στοιχείο, το πυρ! Και το μικρούτσικο καρβουνάκι που γεννήθηκε, το βάλαμε σε μια φωλίτσα από προσάναμμα, που όλοι μας του δώσαμε λιγάκι από την πνοή μας (όλοι το φυσήξαμε για να βγάλει φλόγα). Και μιλήσαμε στη φωτιά, λέγοντάς  της οτι ιδού, είμαστε η νέα σου φυλή και θα είσαι το κέντρο μας. Η φωτιά είναι ζωντανή, σαν το νερό, και ακούει - και ανταποκρίνεται.


Το πρόγραμμα του σεμιναρίου ως δραστηριότητες ήταν το εξής: μάθαμε να τεμαχίζουμε ένα ζώο (είχαμε αγοράσει ένα σφαγμένο πρόβατο από την πόλη, μια που απαγορεύεται το κυνήγι) με μαχαίρια από πέτρα (πυρόλιθο δεν βρήκαμε στα πέριξ, αλλά οι πέτρες στο ποτάμι που σπάσαμε κάνανε αρκετά καλά τη δουλειά τους). Μάθαμε πώς να αξιοποιούμε ένα ολόκληρο ζώο, ώστε να μην πετιέται τίποτα. Καθισμένοι πλάι στο ποτάμι, μάθαμε τις ποιότητες της πέτρας, χρησιμοποιώντας τις σαν κρουστά μουσικά όργανα, μυρίζοντάς τις κατά την τριβή, σπάζοντάς τις - και  φτιάξαμε εργαλεία από τα κόκκαλα του ζώου. Μάθαμε να φτιάχνουμε σκοινιά από δέρμα, τένοντες, περιτονία, και... τσουκνίδα! Σε ένα σιωπηλό μάθημα πλάι στον καταρράκτη, μάθαμε να φτιάχνουμε καλάθια από τα γύρω μας  φυτά, κισσό και φουντουκιά, προκειμένου να έχουμε δοχεία για συλλογή άγριων βρώσιμων φυτών την επομένη, "δοχείο τροφής υλικής και πνευματικής", όπως είπε η Λυνξ .


Μάθαμε να φτιάχνουμε "τόξο" για γρήγορο άναμμα της φωτιάς. Ο ενθουσιασμός ενός ανθρώπου όταν ανάβει την πρώτη του φωτιά με εργαλεία που έχει κατασκευάσει ο ίδιος, είναι κάτι αρχετυπικά μαγικό και βαθειά ανθρώπινο. Οπως και η αίσθηση του παράδοξα γνωστού και οικείου όταν πιάσαμε στα χέρια μας τις ίνες της τσουκνίδας (δεν τσιμπάνε!) για να τις στρίψουμε αναμεταξύ τους να φτιάξουμε νήμα (μία κοπέλα είπε "νιώθω να με συνεπαίρνει περισσότερο ακόμα και από την πρώτη φορά που κράτησα μολύβι στα χέρια μου ως παιδί"). 

"Το τέλος του μαθήματος ήταν ως εξής: ένας κύκλος από χέρια πιασμένα στη μέση μεταξύ τους σαν καλάθι. Το μικρότερο μέλος της ομάδας, η εντεκάχρονη Χρύσα, ήρθε και κάθισε μέσα στο ανθρώπινο δοχείο/καλάθι μας. Τη σηκώσαμε ψηλά, και την κατεβάσαμε πάλι απαλά. Κάθε ομάδα είναι/φτιάχνει ένα δοχείο που υποστηρίζει τα μέλη της και χωράει την τροφή της"


Γνωρίσαμε τα φυτά του τόπου: τι είναι τροφή, τι φάρμακο και τι φαρμάκι. Κάθε πρωί το τσάι μας ήταν από ένα διαφορετικό βοτάνι που βρίσκαμε, και μιλούσαμε για τις ιδιότητές του. Διδαχθήκαμε να χρησιμοποιούμε τις ξεχασμένες μας αισθήσεις και τις βασικές συμπεριφορές των ζώων, σαν μία εισαγωγή στην ιχνηλασία. Οι εκπαιδευτές μας ήταν ντυμένοι αποκλειστικά με δέρματα δικής τους επεξεργασίας και ραφής, και τα εργαλεία τους ήταν χειροποίητα από φυσικά υλικά - κοιμόντουσαν δε σε προβιές βουβάλων και λύκων κάτω από τα αστέρια! Αν μη τι άλλο σέβεται κανείς την ακεραιότητα των ανθρώπων που κάνουν πράξη και ζουν αυτά που διδάσκουν.


Κάθε βράδυ μετά το δείπνο μας, γύρω από τη φωτιά, μοιραζόμαστε ιστορίες και τραγούδια. Με εντυπωσίασε το γεγονός οτι από τους 14 οι 7 τουλάχιστον είχαν γράψει δικά τους τραγούδια, που τα μοιράστηκαν μαζί μας, χωρίς να είναι "επαγγελματίες μουσικοί". Χορέψαμε και ελληνικούς χορούς. 

Μία εβδομάδα γεμάτη από δραστηριότητες, αλλά ακόμα πιο γεμάτη από συναισθήματα και σκέψεις.


Γιατί τα κάναμε όλα αυτά; Οι άνθρωποι στους οποίους μιλούσα για το σεμινάριο αυτό νωρίτερα, άλλοι με κοιτούσαν παράξενα (τύπου "τι πάει πάλι και κάνει αυτή  η τρελλή") και άλλοι συζητούσαν το θέμα οτι ναι, όλα αυτά είναι πολύτιμες δεξιότητες επιβίωσης για την περίπτωση που "κάπως ξεμείνουμε" και βρεθούμε "στην ανάγκη". Αλλοι πάλι το είδαν σαν μία μοδάτη "επιστροφή στον πρωτογονισμό" σαν λύση στην ανία και την αλλοτρίωση της πόλης. Ολοι το θεώρησαν "ακραίο" κι ας μην το εξέφρασαν. Τι νόημα έχει να μάθεις πώς ζούσαν οι μακρινοί σου πρόγονοι (βιωματικά), εάν δεν προβλέπεις οτι μία μέρα θα χρειαστείς αυτές τις δεξιότητες; Τι νόημα έχει μια τέτοια ταλαιπωρία, τόσο ξεβόλεμα, για πράγματα που ίσως ποτέ δεν θα χρειαστείς; (ποιός από μας θα χρειαστεί στη ζωή του να φτιάξει φλογέρα από κόκκαλο χρησιμοποιώντας τρυπάνι από πυρόλιθο; ή καλάθι από βέργες λεπτοκαρυάς;) Αφού δεν έχουν χρήση στον πραγματικό μας κόσμο...


Η αλήθεια είναι οτι αν προσπαθήσεις να κάνεις όλα αυτά (που "μάθαμε") θα διαπιστώσεις οτι οι μακρινοί μας πρόγονοι μόνο "πρωτόγονοι" (λιγότερο εκλεπτυσμένοι/σκεπτόμενοι) δεν ήταν! Θέλει τόση υπομονή και τέχνη για να επεξεργαστείς την πέτρα ώστε να την κάνεις μαχαίρι, τόσο βαθειά γνώση και εμπειρία για να επιλέξεις τα κατάλληλα ξύλα για το κάθε τι, και τέτοια επιδεξιότητα για να φτιάξεις ένα καλάθι από τα τοπικά διαθέσιμα υλικά, που αρχίζεις και εκτιμάς αλλιώς τα πράγματα! Η τέχνη και η επιδεξιότητα των χεριών και του σώματος είναι μία σημαντική μορφή νοημοσύνης που εν πολλοίς την έχουμε χάσει με τον σημερινό τρόπο ζωής - αλλά μας είναι ουσιαστικά χρήσιμη, κι ας μην μας το μαθαίνουν ποτέ στα σχολειά μας.


Πέρα από τις δεξιότητες που ανέφερα, αυτό που ζήσαμε ήταν κάτι που δύσκολα περιγράφεται με λόγια. Δεν ήταν μόνο ο ουρανός τη νύχτα, που από μόνος του θα δικαιολογούσε τόσες νύχτες στο δάσος. Δεν ήταν μόνο το φως που δημιουργούσε μαγεία ώρα την ώρα ανάμεσα στις φυλλωσιές. Δεν ήταν μόνο αυτό που γενικά και αόριστα ονομάζουμε "επαφή με τη φύση". Είναι το βίωμα του πάω στην μικρή πηγή να γεμίσω το μπουκάλι μου νερό, μπαίνω στη βάθρα του ρέματος να πλυθώ μαζί με τους φίλους μου ή μόνη, και βγαίνουν αυτοσχέδια τραγούδια του νερού. Είναι το μοναδικό βίωμα του "δεν είμαι ο νούμερο ένα θηρευτής εδώ", που με έβαλε να αισθανθώ την αληθινή μου θέση επάνω στη Γη, πολύτιμο μάθημα ταπεινοφροσύνης. Πόσο μάλλον που ο νούμερο ένα θηρευτής (η αρκούδα, της οποίας βρίσκαμε κακάκια τριγύρω τα πρωινά) μας σεβάστηκε τόσο πολύ που ούτε την τροφή μας δεν άγγιξε! 

Περισσότερο από όλα εμένα με άγγιξε η εμπειρία της κοινότητας, αυτού που χτίζεται με το άνοιγμα και το μοίρασμα των ψυχών γύρω από τη φωτιά: οι φωνές μας στο τραγούδι και στην αφήγηση προσωπικών ιστοριών και μύθων, η παρουσία μας μέσα  στο σκοτάδι γύρω από αυτό το μαγικό πράγμα που μας κάνει και μας ενώνει σαν ανθρώπους. Κάναμε σχέσεις ποιότητας και βάθους με ανθρώπους που γνωρίσαμε "τόσο λίγο", με όρους γραμμικού χρόνου, και αυτό δεν είναι ευκαταφρόνητο επίτευγμα.





"Το πρωινό μας μάθημα είχε τελειώσει, και η Λ. είπε να το κλείσουμε με μια ευχαριστία: μπήκαμε σε κύκλο, κοντά-κοντά, πιαστήκαμε από τη μέση, και μετά από τρείς ανάσες όλοι μαζί, αρχίσαμε να τραγουδάμε. Νότες. Νότες μαζί, ο καθένας τη δική του νότα, τη δική του ευχαριστία. Μια συγχορδία 14 ανθρώπων, φωνές όλων των υφών και των μετάλλων. 14 δονήσεις συντονισμένες σε μία, που στριφογύριζε ανάμεσά μας και έβγαινε προς τα πάνω σαν καπνός λιβανιού, σπειροειδώς".

Κάθε πρωί, και κάθε βράδυ, και άλλες 2-3 φορές την ημέρα κάναμε έναν μικρό ή μεγαλύτερο κύκλο μοιράσματος, για το πώς αισθανόμαστε, για μοίρασμα σημαντικών εσωτερικών πραγμάτων, και για την ευγνωμοσύνη: για ποιο πράγμα ή πράγματα είμαι ευγνώμων αυτή την ώρα; Είναι μία πάγια τακτική των "πρωτόγονων φυλών" που κατοικούν έως σήμερα τον πλανήτη μας, αυτό, απίστευτα σημαντική στο χτίσιμο του πνεύματος της κοινότητας. Οι άλλες ώρες περνούσαν με την εργασία των χεριών ή την πεζοπορία για τις τρέχουσες ανάγκες (νερό, συλλογή και παρασκευή τροφής, πλύσιμο, τουαλέτα).


Η μεγάλη μας πεζοπορία έγινε μία μέρα στο Φρακτό. Ενα μικρό, σχετικά, και κατηφορικό μονοπάτι, που περνάει μέσα από συστάδες σημύδων, πεύκα, οξιές, ερυθρελάτες, που έγινε χωρίς παπούτσια και χωρίς να μιλάμε, εναλλασσόμενοι στο ρόλο του πρώτου και του τελευταίου, ήταν η πιο βαθειά εμπειρία δάσους. Η συνειδητοποίηση της επαφής του ποδιού με τη γη, η προσοχή μας στο κάθε μας βήμα, η συνειδητοποίηση της χάρης ή της αμηχανίας με την οποία κινούμαστε, η όξυνση όλων των αισθήσεων σταδιακά καθώς προχωρούσαμε στα ενδότερα του αρχαίου δάσους - με έφεραν σε επαφή με έναν ξεχασμένο μου εαυτό, έναν εαυτό πεινασμένο και διψασμένο για αληθινή επαφή, και σοφό.


Πώς είμαστε φτιαγμένοι; Για ποιό πράγμα είμαστε φτιαγμένοι οι άνθρωποι; Η ζωή που ζούμε σήμερα, στις καθημερινότητες των σύγχρονων πόλεων, ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές μας (στη "φύση" μας) ως είδους; Τι είδους σχέσεις κάνουμε, ορμώμενοι από τι, και με τι περιεχόμενο; Τι γνωρίζουμε για τον εαυτό μας, για το σπίτι μας/τον πλανήτη μας, τους συγκατοίκους και συνοδοιπόρους μας; Πώς κατατάσσουμε τις εμπειρίες μας, και πώς τις αξιολογούμε; Πόση συνειδητότητα (και άρα ποιότητα) διαθέτουμε στις καθημερινές "τυποποιημένες"/"αυτόματες" δραστηριότητες, στις καθημερινές μας συναισθηματικές συναλλαγές με το γύρω μας; Μήπως ο όρος "πολιτισμός" χρειάζεται επαναπροσδιορισμό; Πώς μπορεί το είδος μας να αλληλεπιδράσει θετικά με το 'περιβάλλον' (αυτήν την τόσο κακοποιημένη έννοια και λέξη), και με ποια νοοτροπία;


Κάθε φορά που μένω στο δάσος (ή στην παραλία) για πάνω από 2-3 μέρες, γυρνάω πίσω με πολλές απαντήσεις σε όλα αυτά, αλλά με ακόμα περισσότερες ερωτήσεις. Γυρνάω πίσω με βαθειά συναίσθηση χαράς αλλά ακόμα βαθύτερη θλίψη. Με πολλές γνώσεις και ακόμα πιο πολλές απορίες. με μεγαλύτερη αγάπη για τα άγρια πλάσματα που μοιράζονται τον τόπο τους μαζί μας με τόση διακριτικότητα και σεβασμό. Γυρνάω στον "πολιτισμό" λιγάκι πιο απολίτιστη αλλά και λιγάκι πιο πολιτισμένη. Ισως λίγο πιο "άγρια" αλλά και λίγο πιο "άνθρωπος".


Εχουμε και οι άνθρωποι τη δική μας θέση στο οικοσύστημα. Αυτή την εβδομάδα ένιωσα στο πετσί μου ότι είχαμε άρρηκτη σχέση με τη γη που μας φιλοξένησε, αλλά και μεταξύ μας. Τροποιήσαμε το πεχά του εδάφους με τα ούρα μας και θρέψαμε έντομα και μικροοργανισμούς με τα άλλα μας απόβλητα, μετακινήσαμε νερό, άνθρακα και σπόρους μέσα στο τοπίο με τις δραστηριότητές μας. Ανταλλάξαμε δεξιότητες και προσωπική φροντίδα μεταξύ μας, οικοδομώντας ειρήνη σε μία γη που έχει ταλαιπωρηθεί από τον πόλεμο (διακρατικό ή εμφύλιο τι σημασία έχει, ο πόλεμος είναι πόλεμος ακόμα και όταν "απλά" φωλιάζει στις καρδιές μας). Σε αντάλλαγμα για τη φιλοξενία δώσαμε τα δώρα των χεριών και των φωνών μας στη γη: τραγουδήσαμε όλοι μαζί αγκαλιασμένοι και αφήσαμε ένα από τα καλάθια που πλέξαμε εκεί, ως δοχείο ευχών και ποιοτήτων που ο καθένας   μας δώρισε συμβολικά/μεταφυσικά/συναισθηματικά στον τόπο: άλλος αγάπη, άλλος χαρά, άλλος ευαισθησία, άλλος ειρήνη, άλλος απαλότητα, άλλος γονιμότητα, κτλ.



Ευγνωμοσύνη.

5 Μαρ 2019

Ζιζάνια!

ζιζάνιο το [zizánio] Ο40 : 1. γενική ονομασία για αυτοφυή και άχρηστα χόρτα που φυτρώνουν ανάμεσα σε άλλα καλλιεργούμενα φυτά (ιδ. σιτηρά) και εμποδίζουν την ανάπτυξή τους: Kαθαρίζω το χωράφι από τα ζιζάνια. 2. ως χαρακτηρισμός μικρού παιδιού, που μας παρενοχλεί με την άτακτη και ζωηρή συμπεριφορά του· διαβολόπαιδο, σκανδαλιάρικο παιδί.


urtica dioica
Αυτό, λίγο-πολύ, λένε τα περισσότερα λεξικά. Ζιζάνια είναι τα αγριόχορτα που φυτρώνουν "εκεί που δεν τα σπέρνουν", σε μέρη που θέλουμε εμείς να καλλιεργήσουμε τα δικά μας φυτά. Αγρια πράγματα, αυτόνομα, ανθεκτικά, 'εχθροί' του αγρότη - και αντιστοίχως ατίθασα παιδιά, που δεν λογαριάζουνε συχνά την αυθεντία των μεγάλων, των δασκάλων ή του συστήματος, που "κάνουνε του κεφαλιού τους". Οπως λέμε οι μεγάλοι.



Υπάρχουν όμως κι άλλοι ορισμοί: "ζιζάνιο είναι το φυτό που έχει κατακτήσει όλες τις δεξιότητες επιβίωσης εκτός από το να φύεται σε γραμμές". Και "ζιζάνιο είναι ένα φυτό που δεν έχουμε ανακαλύψει ακόμα τις αρετές του" (Ρ. Β. Εμμερσον).

Τα φυτά που ονομάζουμε ζιζάνια, από οικολογική σκοπιά, είναι τα "φυτά-πρωτοπόροι", ή πρόδρομα είδη. Είναι τα φυτά που σπεύδουν να καλύψουν τα γυμνά σημεία της γης, όπου το έδαφος έχει αναστραφεί ή αναταραχθεί, και έχει μείνει χωρίς κάλυψη. Η γη δεν θέλει να μένει γυμνή, γιατί όπως και εμείς , χρειάζεται προστασία από το κάψιμο του ήλιου, από το κρύο, από τη διάβρωση του αέρα και της βροχής - τα φυτά  αυτά, λοιπόν, έρχονται να της προσφέρουν την ποθούμενη κάλυψη. Και όχι μόνο. Οταν αναστρέφεται το έδαφος, και χάνει τη φυσική του κάλυψη (όπως όταν καθαρίζουμε τον κήπο ή το χωράφι μας, όταν σκάβουμε τα θεμέλια ενός σπιτιού και αφήνουμε σωρούς χώματος στο πλάι), διαταράσσεται και η γονιμότητά του. Τα φυτά αυτά, μονοετή, ανθεκτικά, και πάντα πρόθυμα να φυτρώσουν κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, έρχονται να κατεργαστούν το έδαφος για να το καταστήσουν γόνιμο. Πώς; με τις ρίζες τους.

taraxacum officinale
Οι ρίζες του ραδικιού (όλων των ραδικιών, ουσιαστικά) είναι βαθιές, δηλαδή σκάβουν το έδαφος και φτάνουν σε βάθος αερίζοντάς το και μεταφέροντας θρεπτικά ιχνοστοιχεία (μέταλλα) στην επιφάνεια, στα φύλλα και στα άνθη τους - τα οποία, όταν πεθαίνουν γίνονται τροφή/λίπασμα για το έδαφος, πάλι. Οι ρίζες του πεντάνευρου, πάλι, είναι λεπτές και θυσσανώδεις και με τον τρόπο αυτό συγκρατούν το χώμα, προστατεύοντάς το από τη διάβρωση (από το να το παρασύρει σαν σκόνη ο αέρας, ή το νερό). Ετσι και οι ρίζες της αγριάδας, που θεωρείται από τα πιο δύσκολα ζιζάνια για τους καλλιεργητές της γης. Τα περισσότερα από αυτά τα φυτά είναι μονοετή, που σημαίνει οτι οι ρίζες τους σαπίζουν μέσα στη γη στο τέλος της σαιζόν, και πάλι γίνονται τροφή για τους μικροοργανισμούς που δημιουργούν τη γονιμότητα του εδάφους (πάλι λίπασμα, δηλαδή).

plantago major
Εάν αναρωτιέστε τι συμβαίνει όταν αφήνουμε τη γη να πορευτεί μόνη της, χωρίς τη δική μας παρέμβαση, αυτό το κομμάτι γυμνής γης δηλαδή, τι θα γίνει εάν το αφήσουμε απείραχτο, η επιστήμη της οικολογίας γνωρίζει: δάσος. Η γη τείνει να δημιουργήσει δάσος, δηλαδή σύνθετο οικοσύστημα - και ο τρόπος που το κάνει αυτό λέγεται συνοπτικά "διαδοχή". Τα μονοετή ανθεκτικά φυτά που λέμε ζιζάνια, αφού κάνουν το δικό τους έργο, που είναι η πρώτη κατεργασία του εδάφους, τα διαδέχονται τα διετή, οι πολυετείς πόες, τα οποία τα διαδέχονται οι θάμνοι (κυρίως αγκαθωτοί και συχνά της οικογένειας των ψυχανθών αλλά όχι μόνο) τους οποίους διαδέχονται τα πρόδρομα δέντρα, που δεν ζουν πάνω από 80-100 χρόνια, και τα οποία τελικά, μετά από πολλά πολλά χρόνια (η φύση δεν βιάζεται) θα τα διαδεχτούν τα μεγάλα μακρόβια δέντρα... Ενα αιωνόβιο δάσος, με λίγα λόγια, ξεκινά από μερικούς σπόρους ραδικού σε μια χέρσα γη. Από λίγα ζιζάνια, δηλαδή!

portulaca oleracea
Εξαιτίας του δυναμισμού και της ανθεκτικότητάς τους (σε καιρικές συνθήκες, σύνθλιψη από πατήματα, έντομα, ζώα κτλ), τα ζιζάνια είναι  (με ελάχιστες εξαιρέσεις) εξαιρετικά θρεπτικά ως τροφή, αλλά και ισχυρά φάρμακα. Η εικονιζόμενη γλιστρίδα ή αντράκλα, για παράδειγμα, έχει τη μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε ω3 λιπαρά από οποιοδήποτε άλλο φυτό στον πλανήτη μας - και φύεται παντού στην εύκρατη ζώνη. Σπάνια βρίσκεις καλοκαιρινό μπαξέ χωρίς αντράκλα κάπου να ξεμυτίζει! Το ίδιο και η στελλάρια, ή κοτόχορτο: είναι γεμάτη από νερό και ιχνοστοιχεία και τρώγεται με χίλιους τρόπους. Αλλά επειδή δεν τα ξέρουμε, είτε τα ξεριζώνουμε, είτε τα δίνουμε στις κότες (λατρεύουν τη στελλάρια, εξ ού και κοτόχορτο) ή στα γουρούνια (που λατρεύουν την αντράκλα). Κι επειδή τα άγρια φυτά είναι δείκτες του εδάφους, και τα δύο παραπάνω φυτά, ιδιαίτερα η στελλάρια, είναι δείκτης οτι το έδαφος έχει πολλή και καλή οργανική ύλη.

stellaria media
Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει άχρηστο ζιζάνιο. Οι τσουκνίδες, οι λουβουδιές, τα πεντάνευρα, η αγριάδα, οι πάσης φύσεως "μαργαρίτες", οι μολόχες, οι ζωχοί, τα αγριοπάπουλα, οι τραγοπώγωνες, τα άγρια σκόρδα, το γάλιο (κολλητσίδα), όλα τρώγονται, όλα εκχυλίζονται, όλα μας ωφελούν. Για καλή μας τύχη, σήμερα υπάρχει ολόκληρο κίνημα (με εξορμήσεις, σεμινάρια, κτλ) "συλλογής άγριας τροφής" (foraging and wild food movement) και πάρα πολλές σχετικές πληροφορίες στο διαδίκτυο. Φυσικά οι γιαγιάδες μας τα γνώριζαν όλα αυτά, αλλά ποιός είχε μυαλό τότε να μάθει, να καταγράψει, να συγκρατήσει είδη και συνταγές. Σήμερα επιστρέφουν όλα αυτά, για δύο λόγους: αφενός επειδή αυτά τα άγρια φυτά, τα "κοινά ζιζάνια", περιέχουν μεγάλες συγκεντρώσεις βιταμινών και ιχνοστοιχείων (που λείπουν από τα λαχανικά συμβατικής καλλιέργειας, γιατί καλλιεργούνται εν πολλοίς σε εδάφη εμπλουτισμένα χημικά και όχι αληθινά οργανικά, οπότε τα ιχνοστοιχεία τους, λένε οι μελέτες, και όταν υπάρχουν δεν αφομοιωνονται εύκολα από τον οργανισμό μας), και αφετέρου γιατί οι γεύσεις τους είναι έντονες και μοναδικές, άρα προσφέρονται για γκουρμεδιές.

galium aparine
Και για να γυρίσουμε λίγο στον άνθρωπο:  στα ανθρώπινα ζιζάνια... Αυτούς τους ανθρώπους, συνήθως παιδιά (σπάνια κανείς να παραμείνει ζιζάνιο μεγαλώνοντας), που θαρρετά λένε την αλήθεια τους, που βαριούνται την άψυχη και τυποποιημένη γνώση που τους σερβίρουμε οι μεγάλοι, που δεν σέβονται κάποιον απλά και μόνο για την ηλικία ή την κοινωνική του θέση ή την όποια του γνώση, που θέλουν χαρά, ζωή, παιχνίδι, επικοινωνία, που σπέρνουν "καινά δαιμόνια" (δηλαδή νέες ιδέες), που μας ξυπνούν από το λήθαργο των συνηθειών μας και απαιτούν σεβασμό για την ύπαρξή τους... Αυτούς τους ανθρώπους τους χρειαζόμαστε σήμερα. Σαν τα ζιζάνια του αγρού που θρέφουν το σώμα μας, αυτοί οι άνθρωποι έχουν μέσα τους περιεχόμενο που μπορεί να θρέψει το νου και την ψυχή μας. Και η αντισυμβατικότητά τους μπορεί να γίνει φάρμακο για το πνεύμα μας: να μας δώσει εναύσματα για να δούμε τα πράγματα αλλιώς.

Εχουμε ανάγκη τα ζιζάνια σήμερα. Το να τα σκοτώνουμε (με οποιονδήποτε τρόπο) ισοδυναμεί με αυτοκαταστροφή...


1 Μαρ 2019

Η πόλη και η σιωπή

Πριν 3 χρόνια φύγαμε από την Αθήνα και μετακομίσαμε στη Δράμα. Ηταν η επιθυμία μιάς ζωής να ζήσω εκτός μεγαλούπολης και κοντύτερα "στη φύση". Δεν θα μιλήσω για το πώς έγινε αυτό εφικτό, γιατί όταν τελικά έφτασε ο κόμπος στο χτένι, όλα βρέθηκαν όπως έπρεπε και στο χρόνο που έπρεπε: ακόμα και ο τόπος μετεγκατάστασης (που δεν ήταν προαποφασισμένος). Το όνειρο της μετεγκατάστασης εκτός μεγαλουπόλεως το είχα από παιδί, αλλά έγινε εντονότερο καθώς μεγάλωνα γιατί "μου έλειπε η φύση", ή, έτσι νόμιζα.

φωτογραφία από το διαδίκτυο

Στο Χαλάνδρι ζούσα σε μονοκατοικία με κήπο και πηγάδι, σε περιοχή ακόμα (!) εκτός σχεδίου πόλεως, και πήγαινα συχνότατα στον Υμηττό, Βραυρώνα, αλλά και παραέξω "στη φύση", μη έχοντας πολλές επαφές με το κέντρο της Αθήνας από το 2010 και μετά. Τώρα, 3 χρόνια μετά τη μετεγκατάσταση, ζώντας σε μία μικρή πόλη (η Δράμα έχει γύρω στους 45-48 χιλιάδες κατοίκους, ολόκληρος ο νομός έχει τον πληθυσμό του δήμου όπου ζούσα) και έχοντας κάνει αρκετά ταξίδια  Δράμα-Αθήνα-Δράμα, αντιλαμβάνομαι αλλιώς τα πράγματα. 

Η μεγαλούπολη έχει μία μόνιμη "φασαρία", ακόμα και μέσα  στην ησυχία της. Ακόμα και μέσα  στη νύχτα, ακόμα και στις πιο "ήσυχες" περιοχές της. Οι μετακινήσεις μέσα στη μεγαλούπολη, ακόμα και αν φοράς ακουστικά και αν δεν μιλάς σε κανέναν, ακόμα και αν ακούς το τριπλό κοντσέρτο του Μπετόβεν ας πούμε, έχουν έναν αδιάλλειπτο θόρυβο. Τόσο που μετά από καιρό παύεις να τον ακούς, γίνεται background noise που "φιλτράρεις"  και δεν ακούς συνειδητά. Συνειδητά - γιατί υπάρχει και το σώμα, με τη δική του ύπαρξη και "αυτιά". Ο θόρυβος είναι κι αυτός δονήσεις, όπως και η κάθε μουσική, ο κάθε ήχος, και επιδρά επάνω μας για όσο διάστημα υφίσταται. Ακόμα και οι υπόηχοι, και οι υπέρηχοι, και όλα. Αλλά το συνηθίζουμε. Παύουμε να το παρατηρούμε, γιατί δεν είναι ευχάριστο και μας αποσυντονίζει.

Στη μικρή πόλη, που πλάι της υπάρχει η άπλα του βουνού και του κάμπου, είναι αλλιώς. Ποτέ δεν είσαι μακριά από τη σιωπή. Η μικρή πόλη από μόνη της δεν παράγει πολλή φασαρία έτσι κι αλλιώς. Αλλά με πολύ μικρή επένδυση χρόνου βρίσκεσαι εκτός: στους μικρούς αγροτικούς δρόμους και στα ποταμάκια οι ήχοι είναι συγκεκριμένοι και διακριτοί: πουλιά, νερό, ο αέρας στις φυλλωσιές των δέντρων, μακρινές ομιλίες ίσως, και κάποιες ώρες ο ήχος κάποιου τρακτέρ, ή κάποιος πυροβολισμός (ναι, η εξοχή τα έχει και αυτά δυστυχώς). Ηχοι διαχειρίσιμοι, και εάν δεν είναι εποχή κυνηγιού ή μεγάλων αγροτικών εργασιών, ευχάριστοι.




Στην εξοχή οι ήχοι (εκτός των παραπάνω εξαιρέσεων) σε φέρνουν κοντύτερα στην εσωτερική σιωπή, και με αυτό τον τρόπο στην ηρεμία. Μια αλλιώτικη ηρεμία, πρωτόγνωρη πολλές φορές για τον κάτοικο της μεγαλούπολης. Χρειάζεται χρόνος για να τη νιώσεις, να καταλάβεις τι σου συμβαίνει, αλλά φαίνεται οτι ο χρόνος που χρειάζεται είναι ανάλογος του χρόνου που βρίσκεται κανείς στο περιβάλλον των τοξικών ήχων. Κάποιες φορές, επειδή η ηρεμία αυτή είναι κάτι το "άγνωστο", μας φοβίζει. Και γυρνάμε πίσω στην πόλη ανακουφισμένοι γιατί η αστική φασαρία μας είναι οικεία...

Ολα αυτά (και πολλά περισσότερα για την τοξικότητα της μεγαλούπολης) τα κατάλαβα όταν απομακρύνθηκα από αυτήν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Κάθε φορά που ξαναγυρνάω στα παλιά λημέρια, πια, το διαπιστώνω εκ νέου: ο θόρυβος με κουράζει πολύ περισσότερο από τις τεράστιες διαδρομές μέσα στην Αθήνα! Παρατηρώ τον εαυτό μου να θέλει να "κρυφτεί" μέσα σε ένα σπίτι, όπου οι θόρυβοι είναι πιο ελέγξιμοι, γιατί το "έξω" με αποσυντονίζει, και πρέπει να κάνω μεγάλη προσπάθεια να ξαναέρθω στο "κέντρο" μου, όπως λένε, να ακούσω τις ίδιες μου τις σκέψεις, να αντιληφθώ τα ίδια μου τα συναισθήματα. Πριν μετεγκατασταθώ φυσικά, ούτε που μπορούσα να φανταστώ οτι δεν ακούω τις σκέψεις μου ή δεν παρατηρώ τα συναισθήματά μου, ούτε που φανταζόμουν την αληθινή ευλογία της εξωτερικής σιωπής και των όμορφων διαχειρίσιμων ήχων.


Τελικά, τώρα που το σκέφτομαι, από όλες της ευλογίες της φύσης, αυτό που μου έλειπε περισσότερο ήταν η σιωπή.

30 Ιαν 2019

Τα Ψυχανθή και η Κοινότητα

Μου αρέσει να μελετώ τις οικογένειες των φυτών "συνολικά" - με τον ίδιο τρόπο που μου αρέσει να γνωρίζω τις οικογένειες των ανθρώπων που αγαπώ. Δεν είναι επειδή δεν πιστεύω στη μοναδικότητα και τη διαφορετικότητα, αλλά επειδή μου αρέσει να βλέπω μοτίβα στη Φύση και να τα κατανοώ (και τα μοτίβα των ανθρώπινων συμπεριφορών κάπου εκεί τα κατατάσσω).

άγριος βίκος (vicia villosa) με πεταλούδα...

Οι αρχαίοι Ελληνες "ψυχές" ονόμαζαν τις πεταλούδες. Αν εξαιρέσουμε τα δέντρα της υπο-οικογένειας της μιμόζας (που τα άνθη τους είναι μικρές χνουδομπαλίτσες), τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας των ψυχανθών έχουν άνθη που θυμίζουν πεταλούδες. Και όλα, μα όλα, έχουν καρπούς "φασολάκια". 

χαρούπια (ceratonia siliqua)

Η οικογένεια αριθμεί κάπου 19000 είδη, περίπου το 7% των ανθοφόρων φυτών της γης. Είναι η τρίτη μεγαλύτερη οικογένεια φυτών στον πλανήτη. Μέλη της είναι το φασόλι, η σόγια, το μπιζέλι, το λούπινο, η χαρουπιά, οι ακακίες (και η ροβίνια-ψευδοακακία), η κουτσουπιά, τα σπάρτα, ο ασπάλαθος, η μηδική, το τριφύλι, το κουκί και το ρεβύθι... Σημαντικά διατροφικά φυτά, για ζώα και ανθρώπους, με μεγάλη περιεκτικότητα σε φυτικές πρωτεϊνες, έχουν εξάπλωση σε ολόκληρη τη γη (με εξαίρεση τους πόλους). Είναι επίσης τα φυτά που χρησιμοποιούνται για (φυσική) χλωρή λίπανση από τους πιο ψαγμένους αγρότες.

κουκί (vicia faba)

Η οικογένεια αυτή έχει ένα χάρισμα, που κάνει τα μέλη της πολύτιμα όχι μόνο για τον άνθρωπο και την οικονομία του, αλλά και για όλη τη ζωή πάνω στη γη: τα φυτά αυτά έχουν την ικανότητα να δεσμεύουν το άζωτο της ατμόσφαιρας και να το προσφέρουν στο έδαφος σε αφομοιώσιμη μορφή μέσα από τις ρίζες τους. Στις ρίζες τους ζουν συμβιωτικά (δηλαδή με αμοιβαίο όφελος) τα ριζόβια, κάτι μυστήρια βακτήρια, που μετατρέπουν το άζωτο της ατμόσφαιρας σε αμμωνία (που μπορεί να αφομοιωθεί από το έδαφος και τα φυτά) και το ανταλάσσουν με οργανικές ενώσεις που προέρχονται από τη φωτοσύνθεση (που μόνο το φυτό μπορεί να κάνει). Με αυτό τον τρόπο, ένα "αδρανές", ακοινώνητο δηλαδή, αέριο (εξ ού και α-ζωτο) καταφέρνει και κοινωνεί με όλα τα φυτά που το χρειάζονται! Σημειωτέον οτι το άζωτο είναι βασικό στοιχείο για τη δημιουργία αμινοξέων, πρωτεϊνών, και φυσικά για τη φωτοσύνθεση (παλιά μας έλεγαν οτι το άζωτο κάνει το πράσινο ακόμα πιο πράσινο!). Αλλά αρκετά με τη χημεία.

Τα ψυχανθή, ειδικά οι θάμνοι, αυτοφύονται σε εδάφη διαταραγμένα και φτωχά - η φύση σπεύδει να δημιουργήσει γονιμότητα όπου αυτή χάνεται (από φωτιά ή οποιαδήποτε άλλη διαταραχή). Γι αυτό όπου τα βλέπουμε είναι μία ένδειξη οτι το οικοσύστημα χρειάζεται βοήθεια (βοήθεια "άνωθεν" θα μπορούσαμε να πούμε!) και τα φυτά αυτά βρίσκονται εκεί για να τη δώσουν.

ψευδοακακία (robinia pseudoacacia)

Ως ανθοθεραπεύτρια έχω ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις ενεργειακές ποιότητες των λουλουδιών, και το πώς μας επηρεάζουν ψυχολογικά. Εάν υπάρχει ένα μοτίβο εδώ, είναι το μοτίβο της κοινωνικότητας: τα άνθη αυτά  βοηθούν να ενταχθεί ο άνθρωπος ξανά (σε μια περίπτωση και εξαρχής) μέσα στην κοινότητα. Μόνο μέσα στην κοινότητα των άλλων ανθρώπων, μέσα στην κοινωνία, μπορεί ο άνθρωπος να εκδιπλώσει πλήρως τα χαρίσματά του και να τα προσφέρει (προκειμένου να τα ανταλλάξει ως υπηρεσίες με τους συνανθρώπους του, να νιώσει χρήσιμος και αποδεκτός). Ενας δάσκαλός μου λέει οτι ενσαρκωνόμαστε για να μπορέσει να ακουστεί, να ηχήσει στην ανθρωπότητα, η δική μας ξεχωριστή νότα. Τα άνθη των ψυχανθών μας φέρνουν σε υγιή σχέση με την κοινωνία των ανθρώπων, όπου και η νότα μας μπορεί να ακουστεί και να συμβάλει στην επιδιωκόμενη αρμονία. 

φράχτης από ulex europaeum εικόνα από το διαδίκτυο

Το πρώτο ψυχανθές που συναντάμε στην Ανθοθεραπεία είναι το Gorse (ulex europaeum) του Μπαχ. Το ανθοϊαμα αυτό δίνεται στις περιπτώσεις που έχουμε ένα βαρύ και αβάσταχτο πένθος, ένα πένθος χωρίς διέξοδο, από αυτά που δεν μπορείς να κάνεις ή να πεις τίποτα, ένα πένθος που "χάραξε τη ζωή" (ο ράχος, το gorse, έχει κάτι τρομερά αγκάθια που τρυπάνε). Οι άνθρωποι αυτοί συχνά αποσύρονται, δεν θέλουν να συναναστραφούν κόσμο, το πένθος τους έχει "κλείσει μέσα", και η απόγνωση τους έχει κάνει να νιώθουν οτι δεν έχει πια νόημα τίποτα. Το ίαμα αυτό κάνει το πένθος πιο μαλακό και "βιώσιμο", και σιγά-σιγά ο άνθρωπος δύναται να επιστρέψει κάπως στις κοινωνικές του σχέσεις.

cytisus scoparius εικόνα από το διαδίκτυο

Το επόμενο ίαμα που συνάντησα ήταν το Scotch Broom, ο δικός μας κύτισος (cytisus scoparius) από τη σειρά της Flower Essence Society (FES). Μοιάζει πολύ με τα σπάρτα (που κυριαρχούν και ευωδιάζουν στις άκρες του δρόμου επάνω στην Πεντέλη, μετά τις πυρκαγιές του 98), αλλά τα στελέχη τους δεν είναι σκληρά, και τα φύλλα τους είναι διακριτά. Το ίαμα αυτό βοηθάει στο πένθος που νιώθουμε όχι για το προσωπικό αλλά το συλλογικό δράμα της ανθρωπότητας: για τις φυσικές ή ανθρωπογενείς καταστροφές που αντιμετωπίζουμε ως άτομα αλλά και ως κοινότητες. Το ίαμα αυτό φέρνει εσωτερική γαλήνη και ως εκ τούτου τη δύναμη να προχωρήσουμε μπροστά, να δώσουμε τον καλύτερό μας εαυτό για το κοινό καλό (αφήνοντας πίσω τα όποια "συντρίμια").

lathyrus latifolius

Το άγριο μοσχομπίζελο (sweet pea - lathyrus latifolius, μικρότερο λιγάκι από το καλλιεργημένο, πουδείχνει να έρπει και ξεριζώνεται εύκολα αν πάς να το κόψεις) ενδείκνυται για τους ανθρώπους που δυσκολεύονται να ενταχθούν σε μία κοινότητα, να ριζώσουν σε έναν τόπο. Περιπλανιούνται από χώρα σε χώρα και ίσως από δουλειά σε δουλειά, και δεν στεργιώνουν - δυσκολεύονται, δε, να κάνουν σταθερούς δεσμούς με μία κοινότητα, να δεσμευτούν, να "δεθούν". Αυτό μπορεί να οφείλεται σε μια παιδική ηλικία όπου η οικογένεια να άλλαζε συχνά τόπο λόγω μετάθεσης, οπότε και σχολείο, οπότε και γειτονιά, κτλ - είτε σ' αυτό καθαυτό το σύγχρονο αστικό τοπίο, το τόσο αποστειρωμένο από τη φύση, χωρίς τις παλαιότερες κοινωνικές σχέσεις "της γειτονιάς". Αυτό το ίαμα βοηθά να μπορέσουμε να βρούμε και να ενταχθούμε σε μία κοινότητα, και να δημιουργήσουμε ρίζες.

lupinus latifolius εικόνα από το διαδίκτυο

Μα και όταν έχουμε ρίζες και ανήκουμε κάπου, κάποιες φορές ο εγωισμός, η απληστία, τα προσωπικά μας μικροσυμφέροντα υπονομεύουν την ευημερία και το καλώς έχειν της κοινότητας και μας διαχωρίζουν από αυτήν. Τότε έρχεται το ανθοϊαμα του λούπινου (lupinus latifolius, ένα ψηλό λούπινο αυτοφυές της Αμερικής με λευκομώβ άνθη), να μας βοηθήσει να δούμε τον εαυτό μας σαν μέρος του όλου, να μπορέσουμε να λειτουργήσουμε με γνώμονα το συλλογικό (και όχι το προσωπικό) καλό.

Το επόμενο ίαμα, από την ίδια σειρά πάλι, είναι το κόκκινο τριφύλι (red clover, trifolium pratense). Η σχέση εδώ με την κοινότητα είναι αλλιώτικη: σε περιπτώσεις μαζικής υστερίας, αυτό το ίαμα σε βοηθά να σταθείς με αυτοεπίγνωση στη δύναμη του όχλου. Αντί να παρασυρθείς και γίνεις άλλο ένα ασυνείδητο όργανο της μάζας (με όλες τις αρνητικές συνέπειες που αυτό μπορεί να επιφέρει), μπορείς να σταθείς απέξω, και να προσφέρεις (τουλάχιστον στον εαυτό σου, αλλά και στους γύρω σου) το δώρο της νηφάλιας δράσης μέσα σε έκρυθμες καταστάσεις.

cercis canadensis (εικόνα από το διαδίκτυο)

Ενα ακόμα ίαμα που βρήκα στη σειρά αυτή, είναι η κουτσουπιά (redbud, cercis canadensis - η δική μας εδώ είναι η cercis siliquastrum, η canadensis είναι αυτοφυής στην Αμερική, αλλά δεν φαίνεται να έχουν ορατές διαφορές). Η ένδειξη που δίνεται για το ίαμα αυτό είναι οτι μας επαναφέρει στους φυσικούς ρυθμούς: το παίρνω-δίνω, το άδειασμα και το γέμισμα, τη νεότητα και τα γηρατειά. Ενδείκνυται για τους ανθρώπους που είναι τόσο εξαρτημένοι από τη φυσική τους μορφή που  αρνούνται να αποδεχτούν τους φυσικούς ρυθμούς της ζωής, και ιδιαίτερα τα γηρατειά και την προοπτική του θανάτου. Εν τέλει πρόκειται για τους ανθρώπους που έχουν χάσει την επίγνωση της θέσης και της σχέσης μας (ως είδος) μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ζωής στον πλανήτη. Εδώ πρόκειται για τη σχέση της ανθρωπότητας (ως κοινότητα) με την ευρύτερη κοινότητα των υπόλοιπων όντων που κατοικούν στη γη. Το ανθοϊαμα αυτό μας θυμίζει πως όταν παίρνουμε οφείλουμε να δώσουμε...

το κοινό μπιζέλι

Σε μία άλλη σειρά ιαμάτων, την Findhorn Essences, υπάρχει το ίαμα του κοινού μπιζελιού (pisum sativum). Εχοντας καλλιεργήσει αρκετά μπιζέλια, και έχοντας θαυμάσει τον τρόπο που περιπλέκονται στα στηρίγματά τους αλλά και μεταξύ τους, η περιγραφή του ιάματος ταιριάζει θαυμάσια: "καλλιεργεί την αυτοπεποίθηση και την καλά αρθρωμένη αυτοέκφραση, και αίρει τα εμπόδια για την από καρδιάς έκφραση". Ιδού η αληθινή μας νότα: η από καρδιάς έκφραση. O λόγος της καρδιάς μας είναι ακριβώς αυτό το οποίο ήρθαμε να δώσουμε στον κόσμο.