17 Αυγ 2018

Ζωντανή σύνδεση


Μετά το βιβλίο του Ριτσαρντ Λουβ "Το τελευταίο παιδί στο δάσος" ("Last Child in the Woods - saving our children from nature deficit disorder" 2005) έχει δημιουργηθεί τα τελευταία χρόνια ένα κίνημα επιστροφής στο μέλλον - ένα κίνημα επανασύνδεσης, των παιδιών κυρίως, με τη φύση. Με μεθοδολογίες παρμένες από τους τρόπους και τις παραδόσεις των Ινδιάνων της Β. Αμερικής, των Βουσμάνων Σαν της ερήμου Καλαχάρι, και άλλων ολιγάριθμων φυλών που ζουν ακόμα ως τροφοσυλλέκτες-κυνηγοί, προσαρμοσμένες για τον σημερινό δυτικό άνθρωπο, οι εκπαιδευτές "άγριας διαβίωσης" πασχίζουν να μας καθοδηγήσουν να ξανα-αποκτήσουμε τη βαθειά σύνδεση που χάσαμε.


Υπάρχει ένας φόβος, ότι εάν «ξαναγυρίσουμε» ή επανασυνδεθούμε  με τη φύση, θα γίνουμε ξανά «πρωτόγονοι», ή «άγριοι», ή «οπισθοδρομικοί». Οτι θα αποκηρύξουμε όλη την ωραία μας τεχνολογία εν μία νυκτί και θα ξαναγυρίσουμε στο άναμμα της φωτιάς δια της τριβής ας πούμε, ή στο να ντυνόμαστε με δέρματα, ή  στο να σκοτώνουμε μόνοι μας την τροφή μας. Η οτι θα ξαναγυρίσουμε στην εποχή των προγιαγιάδων μας που ήταν "φτωχοί" οι άνθρωποι και έπρεπε να βάλουνε μπαξέ για να φάνε μια ντομάτα. Παράλληλα όμως με το φόβο αυτό υπάρχει μία λαχτάρα να αναπνεύσουμε τον αμόλυντο αέρα του δάσους, να δοκιμάσουμε να ζήσουμε "με λίγα", να σχετιστούμε πιο ουσιαστικά, να φύγουμε από την κουραστική πολυκοσμία των μεγαλουπόλεων και να "ησυχάσουμε".


Κόντρα στο φόβο αυτό, δε, υπάρχει μία άποψη που λέει οτι η σύνδεσή μας με τη φύση είναι τόσο αναγκαία όσο το νερό για την επιβίωσή μας, και όσο δεν γίνεσαι "άγριος" πίνοντας νερό άλλο τόσο δεν γίνεσαι "απολίτιστος" εάν αποκτήσεις βαθειά σύνδεση με τη γη... Οπως επίσης πως συνδεόμενοι με τη φύση γινόμαστε εξυπνότεροι, γιατί ενεργοποιούνται ξεχασμένες συνάψεις στον εγκέφαλό μας με πολλαπλά ωφέλη: γινόμαστε πιο δημιουργικοί και πιο ικανοί να βρούμε λύσεις, ενεργοποιούνται τα ηγετικά μας χαρίσματα (ικανότητα λήψης αποφάσεων, υπευθυνότητα, ευσυνειδησία, ικανότητα έμπνευσης άλλων), αποκτούμε μεγαλύτερη ενσυναίσθηση, και είμαστε πιο ικανοί να νοηματοδοτήσουμε την ζωή μας άρα και να τη χαρούμε. Και άλλα πολλά. Μέσα σε μια κοινωνία που φαίνεται να καταρρέει, αυτά δεν ακούγονται τόσο ευκαταφρόνητα.


Συνδέομαι με τη φύση δεν σημαίνει πάω μια βόλτα στο πάρκο ή μια Κυριακή στην εξοχή από καιρού εις καιρόν. Δεν είναι κάτι που γίνεται μεμιάς ή άπαξ. Οπως όλες οι σχέσεις, χρειάζεται καλλιέργεια (η λέξη κουλτούρα σημαίνει ακριβώς αυτό, καλλιέργεια), και η καλλιέργεια χρειάζεται χρόνο και αφιέρωση. Αξίζει τον κόπο κάτι τόσο "νεφελώδες" κι άπιαστο, κάτι που ούτε να το περιγράψεις καλά-καλά δεν μπορείς στους φίλους σου; Δεν ξέρω πώς αφεθήκαμε ως άνθρωποι να πιστέψουμε οτι "ο χρόνος είναι χρήμα", αλλά επειδή η φύση δεν λειτουργεί με τέτοιους όρους, χρειάζεται να επανατοποθετηθούμε: ο χρόνος είναι αγάπη, ο χρόνος είναι φροντίδα, ο χρόνος είναι μεράκι. Δίνουμε χρόνο και χώρο σε αυτό ή αυτούς που αγαπάμε. Αξία εδώ είναι η αγάπη, το νοιάξιμο, η σχέση καθαυτή.



Οι εκπαιδευτές Αγριας Διαβίωσης έχουν βρεί οτι χρειάζονται 13 είδη δεξιοτήτων προκειμένου να αποκτήσουμε την πολυπόθητη βαθειά σύνδεση.
  • Η παρατήρηση: είναι μια δεξιότητα που βελτιώνεται σταδιακά με την εξάσκηση, όπως το κάθε τι. Για το λεγόμενο "sit spot" έχω ξαναγράψει εδώ, αλλά πρόκειται για ένα θέμα ανεξάντλητο στη σημασία και στο βάθος του. Αυτό το απλό "κάθισμα" σε ησυχία, με ανοιχτά τα μάτια και τα αυτιά, στο ίδιο σημείο κάθε μέρα, χρόνος μπαίνει χρόνος βγαίνει είναι μια από τις καλύτερες επενδύσεις χρόνου που μπορούμε να κάνουμε στη ζωή μας.
  • Η διεύρυνση των αισθήσεων: εκπαιδευόμαστε στην περιμετρική και μακρινή όραση, στην ακοή μακρινών ήχων, στην λεπτή όσφρηση, και στις αισθήσεις εκείνες που ο μέσος άνθρωπος σήμερα μπορεί να ονόμαζε 'υπεραισθήσεις'. Αυτού του τύπου οι αισθήσεις σε κάποιους παλαιότερους λαούς έφταναν να είναι πολύ ακριβείς: λένε οτι οι Ινδιάνοι ήξεραν εάν ένα άγνωστο μανιτάρι ή  χόρτο ήταν βρώσιμο ή τοξικό φέρνοντάς το απλά στην άκρη της γλώσσας τους χωρίς να το ακουμπήσουν. 'Η, ένιωθαν το πλησίασμα των άλλων όντων πολύ πριν γίνουν αντιληπτά στις 5 τους αισθήσεις.

  • Η γλώσσα των πουλιών: κυριολεκτικά! Με λίγες γνώσεις και πολλή παρατήρηση μπορούμε να αποκρυπτογραφήσουμε τα μηνύματα που ανταλάσσουν τα πουλιά μεταξύ τους, και έτσι να ξέρουμε ανά πάσα στιγμή τι γίνεται γύρω μας (την ύπαρξη άλλων πουλιών, ζώων, ή ανθρώπων και πού βρίσκονται, τι προθέσεις έχουν, κτλ). Η παράδοσή μας εξάλλου έχει πολλά τραγούδια όπου ο κύριος πληροφοριοδότης είναι ένα πουλί (λέγανε παλιά, επίσης, όταν δεν ήθελαν να αποκαλύψουν την πηγή μίας πληροφορίας "μου το είπε ένα πουλάκι"!)
  • Η ιχνηλασία: όλα τα πλάσματα αφήνουν ίχνη από όπου περνούν... Από τα βοσκημένα χόρτα χαμηλά ή ψηλά (ανάλογα εάν έχει περάσει κοπάδι προβάτων ή οικογένεια ελαφιών κτλ), τα πατήματα διαφόρων όντων, και ένα σωρό άλλα βιοδηλωτικά ίχνη (τρίχες, νύχια, "πουκάμισα" ερπετών ή εντόμων, κακάκια), όλα έχουν να μας πούν μία ιστορία. Ποιός πέρασε από δω, από πού ερχόταν, πού πήγαινε, γιατί; Τι συνάντησε στο δρόμο του, γιατί ανέκοψε πορεία; Ηρθε να φάει, να πιεί, έτρεχε κυνηγημένος ή κυνηγούσε κάποιο θήραμα; Η ιχνηλασία χρειάζεται παρατήρηση, υπομονή, φαντασία, εμπειρία, γνώση, αλλά κυρίως περιέργεια! Η περιέργεια είναι προϋπόθεση για κάθε είδους αληθινή μάθηση, αλλά γεννά διαρκώς κι άλλη περιέργεια, κι άλλη, κι άλλη, και όλο αυτό γίνεται μία αλυσίδα όλο και βαθύτερης γνώσης. Το ίδιο, λίγο-πολύ, το βρίσκουμε σε σχέση και με το φυτικό βασίλειο: έχοντας παρατηρήσει μια χρονιά τι φυτρώνει πού και πότε, τα μοτίβα των εποχών και των βροχών, αναγνωρίζουμε πότε κάτι ανθίζει ή καρπίζει εκτός εποχής, πότε έχουμε νέες αφίξεις ειδών και από πού μπορεί να ήρθαν σε μία περιοχή, κτλ. Με λίγη γνώση μπορούμε να βγάλουμε συμπεράσματα για τα πετρώματα ενός τόπου με βάσει τα φυτά που ευδοκιμούν εκεί ανά τις εποχές...

  • Η άσκοπη περιπλάνηση: μια βόλτα για τη βόλτα, χωρίς σκοπό ειδικό, έτσι, για τη χαρά  της εξερεύνησης, αφημένοι στο "πού θα μας βγάλει ο δρόμος", έχει να μας δώσει πολλά. Ερχόμαστε σε επαφή με το τοπίο αλλά και με τον εαυτό μας, τους φόβους και τις σκέψεις μας, τα συναισθήματα και την εσωτερική μας φωνή. Ο δρόμος μας φέρνει πάντα εκεί που πρέπει να βρισκόμαστε για να μαθητεύσουμε...
  • Η χαρτογράφηση: είναι χρήσιμο που σήμερα έχουμε χάρτες και gps, φυσικά, αλλά είναι πολύ αλλιώτικο το να βάζεις σημάδια για να μπορείς να βρίσκεις μόνος σου το πώς να γυρίσεις στη βάση σου. Είναι μια άσκηση του νου που βασίζεται τόσο στην παρατήρηση, όσο και στη φαντασία και στη διαίσθηση. Σιγά-σιγά, περπατώντας, φτιάχνουμε νοερούς βιωματικούς (τρισδιάστατους) χάρτες της περιοχής μας, είτε ζούμε σε πόλη είτε στα βουνά. Οι παλαιοί Πολυνήσιοι συνήθιζαν να λένε τραγούδια καθώς κωπηλατούσαν από νησί σε νησί, και έτσι μετρούσαν τις αποστάσεις.
  • Η εξιστόρηση: Ωραία όλα τα παραπάνω, αλλά άμα δεν έχουμε με ποιόν να τα μοιραστούμε, σε ποιόν να τα πούμε, χάνουμε τη μισή αξία της όποιας εμπειρίας. Οι εμπειρίες, τα ευρήματα, οι σκέψεις και τα συναισθήματα που γεννούν, είναι για να τα μοιραζόμαστε. Κάπου πρέπει να πούμε την ιστορία μας! Οι παλαιοί μαζεύονταν γύρω από τη φωτιά της κοινότητας και αφηγούνταν την ημέρα τους, κάθε μέρα που ήτανε μαζί. Είναι μια ανάγκη τόσο παλιά όσο και ο ίδιος ο άνθρωπος. Εχουμε ανάγκη να ακούσουμε και να ακουστούμε, έχουμε ανάγκη ο ένας τον άλλον όχι μόνο για την υλική μας επιβίωση αλλά και συναισθηματικά.  Ο ένας μας δίνει νόημα στην ύπαρξη και την εμπειρία του άλλου, και αυτό είναι αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας διαμέσου των χιλιετιών. Πολύ πριν την ανακάλυψη της γραφής οι άνθρωποι κρατούσαν τα χρονικά της φυλής τους μέσα από τις αναμνήσεις των προγόνων τους που περνούσαν από γενιά σε γενιά.

  • Το ημερολόγιο: στην εποχή του σημειωματάριου και της γραφής, είναι σημαντικό να καταγράφουμε πράγματα. Είδη που βλέπουμε/συναντούμε, εμπειρίες, αισθήσεις, εντυπώσεις, απορίες που μας γεννιούνται, σκέψεις. Η καταγραφή μπορεί να γίνει με λόγια ή με εικόνες, μπορεί να περιέχει φυλλαράκια ή σπόρους ή οτιδήποτε. Κρατάμε ένα προσωπικό ημερολόγιο φύσης.

  • Οδηγοί πεδίου: τα παλιότερα χρόνια υπήρχαν οι γέροντες της φυλής, που είχαν απαντήσεις σχετικά με τα διάφορα είδη των ζώων και των φυτών, τη γεωμορφολογία του τόπου, κτλ. Σήμερα θεωρούμε τον εαυτό μας τυχερό εάν βρούμε κάποιον παπού ή γιαγιά για να μας πούν τις ιστορίες του τόπου, να μας μιλήσουν για τα μποστάνια τα ζώα και τα δάση τους. Συνήθως δεν έχουμε αυτή την τύχη, όμως - οπότε αναγκαζόμαστε να καταφύγουμε σε εξειδικευμένους χάρτες και "οδηγούς πεδίου" για τα δέντρα, τα βότανα, τα πουλιά, τα έντομα, τα μανιτάρια, και ότι άλλο μας κινεί το ενδιαφέρον και την περιέργεια στις περιπλανήσεις μας.

  • Μίμηση ζώων: όταν μπαίνεις στο "πετσί" κάποιου πλάσματος (στέκεσαι, περπατάς, χοροπηδάς, φωνάζεις, κινείσαι σαν αυτό) το καταλαβαίνεις καλύτερα. Οι πολεμικές τέχνες έχουν στάσεις που μιμούνται ζώα, και τα ομαδικά παιχνίδια των παιδιών της Αφρικής, π.χ., μιμούνται τις  συνήθειες των ζώων. Παίζοντας μεταμορφωνόμαστε, και συγχρόνως μπαίνουμε στο νου και στο βίωμα των άλλων πλασμάτων που ζουν γύρω μας.
  • Αγρια διαβίωση: όχι επιβίωση, αλλά διαβίωση! Στην προσπάθειά μας να ζήσουμε έξω από τα τείχη του σπιτιού και της πόλης μας, μέσα ή έξω από τις σκηνές μας σε έναν τόπο χωρίς "τα βασικά του πολτισμού μας", ερχόμαστε σε επαφή με τα στοιχεία της φύσης. Πρέπει να φτιάξουμε κατάλυμα/καταφύγιο, πρέπει να ανάψουμε φωτιά (για ζέστη και για μαγείρεμα), πρέπει να βρούμε νερό (και να το φιλτράρουμε ή να το βράσουμε), πρέπει να γνωρίζουμε τι μπορούμε και τι δεν μπορούμε να φάμε... Και φυσικά συνειδητοποιούμε την αξία της κοινότητας και της συντροφικότητας - δεν είμαστε όλοι καλοί σε όλα, και κάποιος μπορεί να έχει τη φυσική ρώμη να κουβαλήσει έναν μεγάλο κορμό που θα κρατήσει τη φωτιά ζωντανή όλη τη νύχτα, αλλά μπορεί να μην τα καταφέρνει με το άναμμά της...

  • Φαντασία και οραματισμός: η ικανότητα να ξαναφέρνουμε στο νου μας εικόνες και βιώματα που ζήσαμε με λεπτομέρεια, όποτε το θελήσουμε. Κι αυτό χρειάζεται εκπαίδευση και εξάσκηση, όπως το κάθε τι. Με τον τρόπο αυτό εξασκούμε τη μνήμη μας, οι εμπειρίες μας καταγράφονται βαθύτερα με την επανάληψη, και σιγά-σιγά φτάνουμε να μπορούμε να μεταφερόμαστε συνειδητά στο χώρο και στο χρόνο όπου και όποτε θέλουμε, να λύνουμε απορίες μας (όταν νοερά επαναλαμβάνουμε/ξαναβλέπουμε μία εικόνα έχουμε καθαρότερο νου, και "παραδόξως" βλέπουμε περισσότερα) και να βλέπουμε τα πράγματα πολυδιάστατα. Είναι μια πρακτική που αποτελεί βάση για την οποιαδήποτε μορφή διαλογισμού.
  • Ευχαριστία: το τελευταίο (και ισάξιο σε σημασία με το πρώτο) στάδιο/δεξιότητα. Είναι η μοναδική στάση ζωής που βοηθά να είμαστε ευτυχείς και σεβαστικοί απέναντι στη φύση (στο οτιδήποτε). Είναι η φύση κάθε γιορτής. (Στην χριστιανική θρησκεία η "Θεία Ευχαριστία" αποτελεί Μυστήριο, που σημαίνει επικοινωνία ουρανού και γης). Οι παλαιές φυλές θεωρούσαν οτι οφείλουμε να ανταποδίδουμε στη φύση για το κάθε τι που μας δίνει: λέγεται οτι οι Μάγιας, που είχαν πολύ προηγμένη τεχνολογία, δεν είχαν φτιάξει αυτοκίνητα για αυτό το λόγο - δεν θα αρκούσε ο χρόνος της ζωής ενός ανθρώπου για να ξεπληρώσει στη Γη όλα αυτά που της πήρε για να φτιαχτεί ένα αυτοκίνητο!


Εάν θα μπορούσαμε να φανταστούμε τους εαυτούς μας να έχουν αυτές τις δεξιότητες, αυτές τις ικανότητες που υπάρχουν μέσα στο dna μας γραμμένες αλλά καταχωνιασμένες στη λήθη που δημιουργεί η αποστειρωμένη ζωή στην πόλη, ίσως να  είχαμε το κίνητρο να τις ανακτήσουμε. Και εάν τις ανακτούσαμε, ποιός ξέρει πώς μπορεί να ήταν η ζωή μας, οι σχέσεις μας, η κοινωνία μας.







18 Απρ 2018

Η Αξία ενός Δέντρου


Αιωνόβιο πλατάνι (ότι απέμεινε απ' αυτό) στη Δράμα

Τα δέντρα μας συντροφεύουν από την αρχή της ζωής μας (ως είδος) σε αυτόν τον πλανήτη. Για την ακρίβεια, ήταν εδώ πριν από μας, και συνέβαλαν στην τροποποίηση του κλίματος της Γης έτσι ώστε το είδος μας να μπορεί να επιβιώσει με επιτυχία. Πολλοί λαοί (μαζί και οι αρχαίοι Ελληνες) θεωρούσαν τα δέντρα ενδιαιτήματα (τόπο κατοικίας) θεοτήτων, και αλίμονο στον βέβηλο που έμπαινε στα ιερά άλση των θεών, πόσο μάλλον εάν τα κατέστρεφε!

Καστανιά στον Ολυμπο

Οι άνθρωποι πάντοτε φύτευαν δέντρα: για τους καρπούς τους, για την ξυλεία τους, για τις φαρμακευτικές τους ιδιότητες (να θυμηθούμε οτι ο φλοιός της ιτιάς περιέχει τη βασική συστατική ουσία της ασπιρίνης, για παράδειγμα), για τη σκιά τους, και φυσικά για την αισθητική απόλαυση. Οι παραδόσεις λένε οτι μέχρι και τα μέσα του 20ου αιώνα στη βόρειο Γαλλία οι χωρικοί φύτευαν 2 βελανιδιές για κάθε παιδί τους που γεννιόταν, προκειμένου να έχει ξυλεία για την επίπλωση του σπιτιού του όταν θα παντρευόταν. Στην Ινδία λένε οτι εάν ένας άνθρωπος φυτέψει 6 δέντρα neem στη ζωή του, έχει γλιτώσει μία μετενσάρκωση ('σώζει την ψυχή του' θα λέγαμε εμείς αντίστοιχα). Οταν ο Μ. Αλέξανδρος έφερε τα πλατάνια στον Ελλαδικό χώρο από την Ανατολή (platanus orientalis λέγεται ο πλάτανος) τον πρώτο καιρό οι άνθρωποι πλήρωναν για να καθίσουν κάτω από τη σκιά του. Στη νεοελληνική γραμματεία πόσα και πόσα διηγήματα και ποιήματα δεν μιλούν για τον "γερο-πλάτανο", και σε πόσα χωριά ο πλάτανος δεν σηματοδοτεί το κέντρο του χωριού, με τις καρέκλες του παραδοσιακού καφενείου να τοποθετούνται στην πλούσια σκιά του!

Δέντρο χτυπημένο από κεραυνό στο όρος Μενοίκιο

Ωραία όλα αυτά, θα πει κανείς. "Ρομαντικά". Αλλά ζούμε σε μια βαρέως υλιστική εποχή, που "ρομαντισμοί δεν χωράνε": φάρμακα φτιάχνουν οι εταιρείες που διαθέτουν και ποιοτικό έλεγχο (μην πάμε και σαν το σκυλί στ' αμπέλι, που λένε), έπιπλα αγοράζουμε από τους επιπλοποιούς και το ικέα (και τι μας νοιάζει από τι ξυλεία προήλθαν, ποιός φύτεψε τα δέντρα, ποιός τα έκοψε, κτλ), φρούτα αγοράζουμε από το σουπερμάρκετ και ξηροκάρπια από τις κάβες, το neem (και τα παράγωγά του) παραλίγο να γίνει πατέντα πολυεθνικής, και ναι μεν θαυμάζουμε τη γραφικότητα και την περιφέρεια του γερο-πλάτανου όταν πίνουμε το καφεδάκι μας στο χωριό του παπού, αλλά δεν ζούμε εκεί: είναι απλά άλλη μια ωραία εικόνα των διακοπών μας. Τα δέντρα κάνουν "σκουπίδια" στις πόλεις μας -  το φθινόπωρο φυλλοροούν! Οι μουριές ρίχνουν τα μούρα τους στα πεζοδρόμια και γεμίζουν "βρωμιά" τα παπούτσια του διαβάτη. Τι τελικά μας προσφέρουν τα δέντρα σήμερα;

Δάσος πεύκης στον Ολυμπο

Ιδού μια πρόχειρη λίστα των υπηρεσιών που προσφέρει ένα δέντρο (σε εμάς και στο υπόλοιπο οικοσύστημα):
  • Συγκρατεί το νερό της βροχής με την κόμη και τις ρίζες του (και έτσι μετριάζεται η πιθανότητα πλημμύρας από το μένος των ισχυρών βροχοπτώσεων, και η διάβρωση του εδάφους από το νερό). Επίσης με τις ρίζες του αποστραγγίζει το περισσευούμενο νερό, κάνοντας το έδαφος πιο στέρεο όπου χρειάζεται.
  • Συγκρατεί το έδαφος με τις ρίζες του - στην πραγματικότητα, οι ρίζες του δέντρου (και η φυλλορροή του) δημιουργούν χώμα.
  • Πεθαίνοντας (αν δεν το μετακινήσουμε), τρέφει το δάσος μέσω των μυκήτων και των λοιπών μικροοργανισμών που διασπούν την ύλη του και την μετατρέπουν σε θρεπτικά στοιχεία για μυριάδες μορφές ζωής (που κάποιες τελικά φτάνουν και στο πιάτο μας!)
  • Τροποποιεί και ρυθμίζει το κλίμα: η κόμη του δημιουργεί βροχή (μέσω της εξατμισοδιαπνοής), διατηρεί σταθερές θερμοκρασίες (μέσα στο δάσος, και όπου υπάρχει ικανός αριθμός δέντρων, οι θερμοκρασίες δεν έχουν μεγάλες διακυμάνσεις, δεν υπάρχουν ακραίες θερμοκρασίες, και άρα ακόμα και ένα μικρό αστικό άλσος αποτελεί καταφύγιο).
  • Προστατεύει (τα σπίτια και τα χωράφια μας) από τον άνεμο, λειτουργώντας σαν ανεμοφράχτης.
  • Φιλτράρει τα σωματίδια της σκόνης, κάνοντας τον αέρα πιο καθαρό.
  • Είναι καταφύγιο διαφόρων μορφών ζωής (εντόμων-επικονιαστών, πουλιών-διασπορέων και θηρευτών, μικρών ζώων που βοηθούν στην οικολογική σταθερότητα - π.χ. τρέφονται με βλαβερά για μας έντομα)
  • Εκτός από την ποιότητα του αέρα βοηθά στην ποιότητα του νερού (το νερό διηθείται μέσα από το στρώμα των φύλλων και των ριζών και φτάνει τελικά καθαρότερο στον υδροφορέα - από όπου θα μας έρθει ως νερό πηγής ξανά για να το πιούμε)
  • Δημιουργεί οάσεις αναψυχής μέσα στις κατοικημένες περιοχές, πολύτιμες για τον σύγχρονο άνθρωπο που ζει και εργάζεται μακριά από το φυσικό περιβάλλον.
  • Τα δέντρα είναι τα κύτταρα ενός δάσους, που λειτουργεί ως ένας ολόκληρος αυτόνομος οργανισμός (εάν του το επιτρέψουμε, με τη μανία μας να ελέγχουμε τα πάντα!). Εάν κατανοήσουμε (όταν κατανοούμε έστω και λίγο) τον μηχανισμό λειτουργίας αυτού του οργανισμού, μπορούμε να κατανοήσουμε οποιοδήποτε άλλο οικοσύστημα: την κοινωνία μας, την οικογένειά μας, το μπαξέ μας, και τον εαυτό μας τον ίδιο. Ποτέ δεν θα καταφέρουμε να μάθουμε όλα τα πώς και τα γιατί του οργανισμού που λέγεται δάσος, γι αυτό και ποτέ δεν θα καταφέρουμε να βαρεθούμε στην μαθητεία αυτή!
Βλάστηση στον καταρράκτη Αγ. Βαρβάρας

Λέμε τα προφανή - όσα θα έπρεπε να θυμόμαστε από τους προγόνους μας και από τα μαθήματα που κάνουμε στο σχολείο! Γιατί τα λέμε: σήμερα η αποψίλωση των δασών έχει αποσταθεροποιήσει το κλίμα του πλανήτη μας, και απειλείται άμεσα η επιβίωσή μας ως είδους. Το πράγμα έχει φτάσει να είναι "φυτέψτε γιατί χανόμαστε"! Οταν ρωτούν πότε είναι καλύτερα να φυτέψεις ένα δέντρο οι απαντήσεις είναι δύο ταυτόχρονα: 1. πριν 10 χρόνια, και 2. τώρα.

Γι αυτό και όταν ακούμε ότι κάποιος δήμος έκοψε δέντρα, ή προτίθεται να κόψει δέντρα, είναι σημαντικό να μιλάμε: να θυμίζουμε τις υπηρεσίες που μας προσφέρουν καθημερινά, βρέξει-χιονίσει, με αντίτιμο λίγη φροντίδα στα πρώτα τους χρόνια και ίσως λίγο κλάδεμα από καιρού εις καιρόν. Να θυμίζουμε οτι σήμερα περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη εποχή της ιστορίας της ανθρωπότητας το κάθε δέντρο μετράει, και κάνει τη διαφορά. Ενα δάσος που κόβεται στη Χαλκιδική θα προκαλέσει ξηρασία στην Κρήτη ή στην Πελοπόννησο, γιατί ο άνεμος και η βροχή δεν γνωρίζουν από σύνορα νομών και περιφερειών (πόσο μάλλον κρατών!). Το δέντρο που κόβω στον κήπο μου (γιατί "βρωμίζει" με τα φρούτα ή τα φύλλα του που πέφτουν) θα επηρεάσει τον κήπο της γειτόνισσας και μπορεί η γειτόνισσα να χρειάζεται διπλάσια ποσότητα νερού για  τα λουλούδια της πλέον. Θα επηρεάσει φυσικά και τον δικό μου κήπο, αλλά εφόσον το έκοψα έχω και την ευθύνη του!

Οξιά στο δάσος Λεπίδα


Σήμερα δεν νοείται (και δεν μας επιτρέπεται) να διατελούμε σε άγνοια σχετικά με την αξία του δέντρου. Τα λίγα που σημείωσα παραπάνω απλά 'ξύνουν την επιφάνεια'. Οι γνώσεις όλες υπάρχουν και είναι διαθέσιμες ευρέως πλέον. 

Πλατάνια σε κεντρικό δρόμο της Δράμας


Τα δέντρα (και τα δάση) είναι κοινά αγαθά, ακόμα και αν τυπικά ανήκουν σε κάποιο (φυσικό ή νομικό) πρόσωπο. Τα δέντρα μίας πόλης ανήκουν στους δημότες της πόλης και είναι στη φροντίδα τους - ηθικά τουλάχιστον! 

24 Οκτ 2017

Οικογένεια Sol...

Πρόκειται για μια παράξενη και ολίγον μυστηριώδη οικογένεια: στα μέλη της συγκαταλέγονται τα καλοκαιρινά μας ζαρζαβατικά (ντομάτες, πιπεριές, πατάτες, μελιτζάνες) και τα πιο ισχυρά φάρμακα και δηλητήρια του πλανήτη μας (μανδραγόρας, ντατούρα, μπελαντόνα, υοσκύαμος)... Ο καπνός, οι πετούνιες, οι φυσαλίδες, ο "γερμανός", και ο στύφνος είναι επίσης μέλη της. Συντροφεύει τον άνθρωπο από την αρχή της ζωής του επάνω στη γη, και μάλιστα σε πολλά μήκη και πλάτη, σε αναρίθμητους πολιτισμούς, δίνοντάς του τροφή, αρτύματα, φάρμακα, και ενθεογόνες εμπειρίες.

Brugmansia suavelens, "angel's trumpet"

Η πατάτα σήμερα είναι το τρίτο σε ποσότητα φυτό που καλλιεργείται για ανθρώπινη τροφή (μετά το σιτάρι και το ρύζι) στον κόσμο. Στη χώρα μας την έφερε ο Καποδίστριας, και καθιερώθηκε με το γνωστό του τέχνασμα.
άνθος πατάτας (solanum tuberosum)
Η οικογένεια αυτή έχει κάπου 2500 με 3000 είδη, με εξάπλωση σε όλη τη γη πλην της Ανταρκτικής. Τα περισσότερα από αυτά ενδημούν στη ζώνη του Ισημερινού, ίσως γιατί η εποχή των παγετώνων δεν άγγιξε ποτέ την περιοχή αυτή και είχαν τη δυνατότητα να αναπτυχθούν και να δημιουργήσουν υβρίδια και νέα είδη με την πάροδο των χιλιετιών. Θεωρείται οτι ζουν στη γη κάπου 52 εκατομμύρια χρόνια. Κάποια από αυτά (όπως το εικονιζόμενο παρακάτω) είναι τόσο ισχυρά που θεωρούνται ζιζάνια και μάλιστα επιβιώνουν και από τα ισχυρότερα ζιζανιοκτόνα!

"γερμανός" solanum eleagnifolium
 Τα περισσότερα είδη αυτής της οικογένειας έλκουν την καταγωγή τους από την κεντρική και νότια Αμερική. Η ντομάτα, για παράδειγμα, ήρθε στην Ελλάδα για πρώτη φορά το 1814. Την έφερε ένας καθολικός καλόγερος που ήρθε στην Αθήνα και έμεινε στο μοναστήρι των Καπουτσίνων στην Πλάκα (λίγο μετά που είχε αποχωρήσει ο Λόρδος Βύρων από κει). Μαζί του έφερνε σπόρους από ένα φυτό του τόπου όπου βρισκόταν πρωτύτερα. Φύτεψε τους σπόρους, και όταν έβγαλαν καρπό, οι Πλακιώτισσες νοικοκυρές θαύμασαν τους μικρούς κόκκινους καρπούς του και ζήτησαν σπόρο για να φυτέψουν στις αυλές τους. Για καμιά 20αριά χρόνια θεωρήθηκε απλά καλλωπιστικό, μέχρι που κάποιοι (που είτε ήξεραν - στην Ιταλία η ντομάτα είχε φτάσει 100 χρόνια νωρίτερα - είτε δεν φοβήθηκαν να δοκιμάσουν) άρχισαν να το καλλιεργούν ως τρόφιμο. Και σήμερα έχουμε τη 'χωριάτικη σαλάτα" σήμα-κατατεθέν της Ελλάδας.
solanum lycopersicum (ντομάτα)
Η μπελλαντόνα η άτροπος είναι θανατηφόρο δηλητήριο - η Ατροπος ήταν η μία από τις τρείς Μοίρες των αρχαίων Ελλήνων, αυτή που "έκοβε το νήμα της ζωής". Το φαρμάκι και το φάρμακο είναι ουσιαστικά η ίδια λέξη - πέρα από τον τονισμό, αυτό που αλλάζει είναι η δοσολογία: κάτι που σε μικρή ποσότητα θεραπεύει, σε μεγαλύτερη σκοτώνει. Η ατροπίνη που περιέχει χρησιμοποιείται  (μεταξύ άλλων) για να διαστέλλει τις κόρες των ματιών - είτε για οφθαλμικές εξετάσεις/εγχειρίσεις, είτε για "ομορφιά". Λέγεται οτι οι Ιταλίδες τη χρησιμοποιούσαν για να κάνουν τα μάτια τους πιο όμορφα και ερωτικά, εξ' ού και το όνομά της που σημαίνει "όμορφη κυρία". Χρησιμοποιείται επίσης και στην ομοιοπαθητική για οξείες καταστάσεις (πυρετούς, σφοδρούς πονοκεφάλους, ηλίαση, κτλ). Η εικονιζόμενη βρέθηκε στον Ολυμπο, σε δάσος οξιάς...
Atropa belladonna
 Το είδος που ενσαρκώνει όλες ίσως τις ιδιότητες και τις πλευρές της οικογένειάς του είναι οι πιπεριές: κάποιες τις καταναλώνουμε ως τροφή (γεμιστές!), κάποιες τις χρησιμοποιούμε ως άρτυμα ή μπαχαρικό (καγιέν, πάπρικα), και κάποιες χρησιμοποιούνται στη φαρμακευτική (θυμάμαι τα περίφημα "έμπλαστρα λέοντος") για την αρθρίτιδα και τη μυαλγία. Από κάποιους θεωρείται και ψυχότροπο με την έννοια οτι η μεγάλη κατανάλωση (τσίλι) προκαλεί ευφορία και εθισμό.
capsicum annuum
Υπάρχουν 12 χιλιάδες καταγεγραμμένες παραδοσιακές ποικιλίες ντομάτας. Τα τελευταία χρόνια καλλιεργούνται εμπορικά όλο και περισσότερες. Νωρίτερα μέσα στη χρονιά το "Βήμα" έγραφε οτι "οι ντομάτες αποτελούν ένα από τα «ακριβά χαρτιά» στο διατροφικό χρηματιστήριο αξιών, όχι μόνο για τον πλούτο τους σε βιταμίνες Α και C. Εχοντας με τη γεύση τους και την ευελιξία που παρέχουν ως προς το μαγείρεμα (τρώγονται ωμές, μαγειρεμένες, αποξηραμένες, αποτελούν τη βάση για σούπες και σάλτσες, γίνονται οι ίδιες σαλάτες και κυρίως πιάτα...) κατακτήσει όλες τις κουζίνες του κόσμου, ο ετήσιος κύκλος εργασιών από την καλλιέργειά τους μετριέται σε δισεκατομμύρια δολάρια."  Οι πιο νόστιμες είναι σίγουρα οι ντομάτες που καλλιεργούσαν οι γιαγιάδες μας στους μπαξέδες τους, με σπόρο που κρατούσαν οι ίδιες ή/και αντάλασσαν με τις γειτόνισσες. Η ντομάτα είναι το φυτό που έχει περισσότερο μελετηθεί από τους γενετιστές αναφορικά με τον γενότυπό του.

παλιά ποικιλία ντομάτας που διατηρείται στην Αρκαδία

solanum lycopersicum
Ο καπνός, το ταμπάκο, είναι κι αυτός μέλος της οικογένειας αυτής. Καλλιεργείται για τα φύλλα του, που περιέχουν τη ναρκωτική ουσία που λέγεται νικοτίνη. Μέχρι πριν λίγες δεκαετίας υπήρχαν μονοκαλλιέργειες καπνού από τις οποίες ζούσαν μεγάλες περιοχές της βόρειας Ελλάδας. Για τους Ινδιάνους της βόρειας Αμερικής ήταν ιερό φυτό, άγριο, το οποίο κάπνιζαν στην λεγόμενη Πίπα της Ειρήνης. Μία μαρτυρία λέει πως όταν έμαθαν πως πλέον καλλιεργείται σε φυτείες στην Ευρώπη και στην Αμερική, είπαν πως επειδή πρόκειται για ένα φυτό ελεύθερο (δηλαδή άγριο) το πνεύμα του θυμώνει με την υποδούλωση αυτή (της οργανωμένης φυτείας και δη μονοκαλλιέργειας) και θα στραφεί εναντίον του ανθρώπου, υποδουλώνοντάς τον με τη σειρά του. Δεν μπορεί κανείς να μην αναγνωρίσει τουλάχιστον το αποτέλεσμα που έχει αυτή  η καλλιέργεια στον άνθρωπο...

Nicotiana tabacum

Πρόσφατα μπήκε στη ζωή μας ένα άλλο μέλος της οικογένειας αυτής: η φυσαλίδα. Γερό και ανθεκτικό φυτό, η περουβιανή φυσαλίδα εισάγεται από την Ολλανδία ως διακοσμητικό στη ζαχαροπλαστική (πολλοί ζαχαροπλάστες δεν γνωρίζουν κάν οτι τρώγεται!). Ο καρπός του βρίσκεται μέσα σ' ένα φυσικό περιτύλιγμα που μοιάζει με κινέζικο φαναράκι, και αν μείνει παραπάνω στο φυτό και πέσει στη γη, μένουν οι "φλέβες" και φαίνεται σαν αραχνοϋφαντο...

physalis peruviana

physalis peruviana
 Υπάρχουν είδη που είναι πικρά αλλά τρώγονται (μαζί με άλλα χόρτα!) , όπως ο στύφνος.
               solanum nigrum (στύφνος) - φωτ. από διαδίκτυο
Υπάρχουν είδη εντυπωσιακά, όπως η ντατούρα, η brugmansia (που εικονίζεται πρώτη-πρώτη), ο υοσκύαμος, η ντουλκαμάρα - όλα ισχυρά φάρμακα και δηλητήρια, που έχουν χρησιμοποιηθεί για ποικίλους σκοπούς (ειδικά η ντατούρα η brugmansia και ο υοσκύαμος, όντας έντονα ψυχότροπα έχουν χρησιμοποιηθεί από διάφορους λαούς ως ενθεογόνα, για "ταξίδια" σε άλλες διαστάσεις). Η ομοιοπαθητική τα χρησιμοποιεί με τη μέγιστη ασφάλεια για τη θεραπεία ποικίλων συμπτωμάτων. Ισως το πιο εμβληματικό στην κατηγορία αυτή είναι ο μανδραγόρας: ισχυρό αναλγητικό και αναισθητικό κι αυτό, για κάποιο λόγο έχει μία τιμητική θέση στη λαϊκή παράδοση αρκετών πολιτισμών ως μαγικό φυτό. Οταν το πρωτοείδα, στη Σάμο, πριν μερικές δεκαετίες, χωρίς να γνωρίζω τι είναι, μου έκανε την εξής εντύπωση: παρότι χαμηλό και σχετικά μικρό φυτό, μου δημιούργησε τέτοιο δέος και σεβασμό που έσκυψα να το δω καλύτερα, και "χασομέρησα" αρκετά τους συνοδοιπόρους μου για να το φωτογραφίσω και να το παρατηρήσω καλύτερα. Η φωτογραφίες αυτές τραβήχτηκαν με φιλμ και μάλλον έχουν χαθεί, αλλά δεν θα τις ξεχάσω ποτέ: τον ρόδακα από  δυνατά σκουρόχρωμα φύλλα και τα μικρά μωβ άνθη στη μέση που μέσα μου ενέπνεαν σοβαρότητα και απέπνεαν μυστήριο. "Συμβουλή του Πυθαγόρα προσοχή στο μανδραγόρα" λέει το τραγούδι...

Μανδραγόρας: από παλαιά εικονογράφηση χειρογράφου
Η καταπληκτική αυτή οικογένεια, με τα τόσο απρόσμενα διαφορετικά είδη, μορφολογία, και οικοτόπους, λέγεται solanaceae (ελληνικά: σολανώδη). Οι ετυμολόγοι διχάζονται σχετικά με τη ρίζα (άρα και τη σημασία και αρχέτυπο) της λέξης. Αλλοι λένε οτι προέρχεται από το λατινικό solari (con+solari, console, consolation ανακουφίζω, παρηγορώ, ηρεμώ) εξαιτίας του οτι τα είδη του έχουν ανακουφιστικές και ηρεμιστικές ιδιότητες, και άλλοι λένε οτι προέρχεται από το sol, που στα λατινικά σημαίνει ήλιος - η οικογένεια των 'φυτών του ήλιου', δηλαδή.
Οπως και σε τόσα άλλα πράγματα που θεωρούμε 'μυστήρια' στη φύση, το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να αποδεχτούμε και να δηλώσουμε την άγνοιά μας, το θαυμασμό μας... και να απολαμβάνουμε τις καλοκαιρινές ντοματοσαλάτες μαζί με πατάτες και μελιτζάνες τηγανητές!

25 Ιουν 2017

Μαθήματα από το Βουνό


Η Φύση είναι ο μεγάλος δάσκαλος και παιδαγωγός μας, έλεγε η αγαπημένη μου Δασκάλα. Πρέπει να έχεις, όμως, αυτιά να Την ακούσεις, μάτια να τη δεις, ανοιχτή καρδιά και νου για να λάβεις τα δώρα Της. Αυτό, για εμάς τους 'δυτικούς' απαιτεί να μάθουμε και να ξεμάθουμε πολλά, συνήθως. 


Φέτος ανεβήκαμε 9 άνθρωποι στο βουνό (8 μαθητές και ο δάσκαλος). Σεμινάριο "άγριας διαβίωσης" το είχαμε ονομάσει. Πράγματι, διδαχτήκαμε και κάναμε πρακτική σε κάποιες δεξιότητες "επιβίωσης" (πρακτικές έκτακτης ανάγκης, προτεραιότητες για την επιβίωση, δημιουργία καταλύματος/καταφυγίου κτλ), αλλά και σε δεξιότητες διαβίωσης που ξεπερνούν τα όρια της απλής επιβίωσης: πώς να διαλέγουμε τα ξύλα για να ταϊσουμε τη φωτιά μας, πώς να χρησιμοποιούμε το μαχαίρι μας με ασφάλεια, πώς να διευρύνουμε τις αισθήσεις μας και να ελαφρύνουμε το πάτημά μας (κυριολεκτικά και μεταφορικά). 


Πέρα από την "ύλη" του σεμιναρίου, που ήταν συγκεκριμένη, και που κάποιοι από μας την είχαμε "ξαναδιδαχθεί" είτε στο περσινό είτε σε παρόμοια σεμινάρια, τα μαθήματα που πήραμε ως βιώματα από το δάσος ήταν πολλαπλά. Μεταφέρω κάποια από αυτά εδώ:
  • Μοιραζόμαστε το χώρο με πολλά άλλα όντα (ζώα, έντομα, φυτά) που έχουν τις δικές τους ζωές και προτεραιότητες επιβίωσης. Τα ίχνη τους είναι παντού, εάν θελήσουμε να τα δούμε. Πρόκειται για ντροπαλά και διακριτικά κατά το πλείστον όντα. Είμαστε επισκέπτες στο χώρο τους. Είναι στο χέρι μας το πώς θα μας φερθούν.
  • Μπορεί οι "κλασσικές" προτεραιότητες επιβίωσης να είναι (κατά σειρά αντοχής) το κατάλυμα/καταφύγιο, η φωτιά, το νερό, και η τροφή, αλλά η κοινότητα είναι υψίστης σημασίας... Νιώθεις αλλιώς να βρίσκεσαι σε ένα ανοίκειο περιβάλλον μόνος ή με φίλους: αλλιώς περνάει η μέρα μαζί, αλλιώς περνάει η νύχτα. Εξάλλου δεν είμαστε όλοι καλοί σε όλα - κάποιος τα καταφέρνει καλύτερα με το τσεκούρι, κάποιος άλλος με το τσουκάλι, κάποιος ξέρει τα μανιτάρια, κάποιος άλλος τα χόρτα, κάποιος λέει ιστορίες, κάποιος τραγούδια. Ολοι είμαστε σημαντικοί και αναγκαίοι ο ένας για τον άλλον. Ολοι έχουμε κομμάτι της σοφίας...
  • Μέσα στην κοινότητα μοιραζόμαστε εκτός από τις δεξιότητές μας και τα συναισθήματά μας. Το μοίρασμα της χαράς το ξέρουμε, είναι εύκολο: λέμε αστείες ιστορίες και γελάμε, τραγουδάμε και χορεύουμε αυθόρμητα μαζί. 
  • Φέτος υπάρχει διάχυτη μία βαριά θλίψη ανάμεσά μας. Κάτι η συνεχιζόμενη οικονομική ανασφάλεια (ανασφάλεια επιβίωσης) που πλήττει πολλούς από μας, κάτι οι καταιγιστικές αποκαλύψεις για τα εγκλήματα που έχει διαπράξει και διαπράττει η ανθρωπότητα ενάντια στα μέλη της (αυτοάνοσο νόσημα πλέον), κάτι η αντίληψη οτι μεγάλο μέρος των συνανθρώπων μας ζουν ζωές σε ημι-ύπνωση, κάτι η συνειδητοποίηση οτι οι κυβερνήσεις και οι εξουσίες δεν πρόκειται ποτέ να υπηρετήσουν τα ανθρώπινα δικαιώματα του μέσου πολίτη, κάτι η αίσθηση της αδυναμίας μπροστά στα μεγαθήρια της διαφθοράς, κάτι η συνειδητοποίηση οτι είμαστε όλοι μα όλοι εμπλεγμένοι σε πράγματα που δεν θέλουμε/δεν πιστεύουμε/δεν αντέχει η ψυχή μας... Τη θλίψη αυτή τη βιώνουμε κατά μόνας, συνήθως. Οταν μαζευόμαστε στην παρέα, πάμε να "διασκεδάσουμε" (να διασκορπίσουμε - τη θλίψη μας, προφανώς), και δεν αναγνωρίζουμε οτι και η θλίψη και το πένθος χρειάζονται μοίρασμα: κουβέντα, σιωπή, αγκαλιά, αλληλεγγύη συνειδητή. Οχι του τύπου "αχ τον καημένο τον λυπάμαι γιατί..." αλλά "πονάς εσύ, πονάω κι εγώ". Νιώθουμε άβολα να μοιραστούμε τη θλίψη μας, γιατί συχνά κιόλας δεν έχει 'αντικείμενο' συγκεκριμένο. Πονάμε γιατί πονάει και ο συνάνθρωπος, και η ανθρωπότητα ολόκληρη, κι ας μην συνειδητοποιούμε οτι πονάμε για αυτό. Είναι όμως σημαντικό να το μοιραζόμαστε, να μοιραζόμαστε και αυτά τα συναισθήματα, τα δύσκολα, να μην τα πνίγουμε στην υπερδραστηριότητα, στο ποτό, ή στο φαγητό (ή στις όποιες εξαρτήσεις μας). Νιώθω οτι μόνο με αυτό το μοίρασμα ανακτούμε τη βασική μας ανθρωπιά. Η κοινότητα έχει χρέος να δημιουργήσει έναν ασφαλή χώρο για το μοίρασμα αυτό...
  • Οταν παίρνουμε κάτι από τη Γη, Της οφείλουμε ένα αντίδωρο. Μία τελετή, ένα έργο των χεριών μας, ένα τραγούδι. Για τους Μάγιας, όσο χρόνο χρειαζόταν να αποσπαστεί ένα υλικό από τη φύση/γη, χρειαζόταν τριπλάσιος χρόνος ευχαριστίας (π.χ. εάν ένας κορμός ήθελε 3 ώρες για να κοπεί, χρειαζόταν μία τελετή 9 ωρών ως ευχαριστία). Λέγεται οτι γι αυτό οι Μάγιας δεν είχαν φτιάξει αυτοκίνητο: ο χρόνος ευχαριστίας για όλα τα υλικά θα ξεπερνούσε το χρόνο ζωής ενός ανθρώπου!
  • Οι παλιοί έλεγαν οτι η κάθε μας πράξη έχει επιπτώσεις μέχρι και την 7η μελλοντική γενιά.  Τόση είναι η ευθύνη μας. Πόσο διαφορετικός θα ήταν ο κόσμος μας εάν σκεφτόμαστε έτσι!
  • Αυτό που είμαστε σήμερα οφείλεται στις αποφάσεις που πήραν κάποτε οι πρόγονοί μας, είμαστε τα αποτελέσματα των πράξεων και των αποφάσεών τους. Στους προγόνους μας οφείλουμε ευγνωμοσύνη και θεραπεία.
  • Ζώντας σε πόλεις, συχνά μακριά από τη γενέτειρά μας και τη γενέτειρα των προγόνων μας, έχουμε χάσει τη σύνδεσή μας με τη Γη και την πρωτογενή μας κοινότητα. Αυτή η σύνδεση υπάρχει, κάποτε μας μιλάει μέσα από μουσικές, γεύσεις, όνειρα, παρορμήσεις - η αποκατάσταση αυτής της σύνδεσης μας 'γειώνει' και μας καθιστά πιο υγιείς ψυχικά. Νιώθουμε καλύτερα, πιο οικεία (πιο "στο σπίτι μας").
  • Ο άνθρωπος είναι βιολογικό είδος που φωλιάζει, φτιάχνει φωλιά - γι αυτό το κατάλυμα/καταφύγιο είναι η πρώτη προτεραιότητα επιβίωσης για μας. Η αίσθηση της ασφάλειάς μας είναι άρρηκτα συνυφασμένη με την ύπαρξη καταφυγίου. Iσως γι αυτό, το να χάσει κάποιος το σπίτι και την πατρίδα του (από εξορία, οικονομική δυσπραγία, φυσική καταστροφή ή πόλεμο/προσφυγιά) είναι τόσο τραγικό, και εμπνέει (και αξίζει) την απόλυτη και αμέριστη αλληλεγγύη μας.
  • Η αμέσως επόμενη προτεραιότητα επιβίωσης είναι η φωτιά. Η ικανότητα του να μπορείς να "φτιάξεις" φωτιά με τα χέρια σου (δια της τριβής), είναι, για τους Βουσμάνους Σαν (που ζουν στην έρημο Καλαχάρι) η απόδειξη και η διασφάλιση του οτι μπορούν να ζήσουν σαν άνθρωποι. "Τία Μάσε" λένε όταν ανάψουν τη φωτιά: "Στεκόμαστε όρθιοι".







Πολλές ιστορίες λέγονται γύρω από τη φωτιά. Η φωτιά εμπνέει το μοίρασμα. Ψάχνοντας για έμπνευση σχετικά με το πώς μπορούμε να ζήσουμε τη ζωή μας με μεγαλύτερο σεβασμό για τη Φύση εντός και εκτός, μιλήσαμε για αντιλήψεις και πρακτικές παλαιότερων κοινωνιών (κάποιες χάνονται και στα βάθη της προϊστορίας), κοινωνιών που δεν ζούσαν "σε διάσταση" με τη Γη:




Τη φωτιά της κατασκήνωσής μας την ανάψαμε δια της τριβής, με ξύλο, κάπως τελετουργικά: όλοι φυσήξαμε, είχε όλων μας την πνοή. Την ταϊσαμε 'προσάναμμα' από χνούδια λεύκας, φλοιό σημύδας, ξερές φτέρες μέχρι να πιάσει καλά, κι έπειτα βάλαμε τα ξύλα. Εμεινε αναμμένη, η καρδιά της διαρκώς ζωντανή, καθ΄όλη τη διάρκεια της παραμονής μας στο δάσος, και πάντα υπήρχε κάποιος που τη φρόντιζε. Ολοι φροντίζαμε να φέρνουμε ξύλα, τα οποία και στοιβάζαμε ανάλογα με το μέγεθός τους, για ευκολία επιλογής την κρίσιμη ώρα. Η φωτιά ήταν η εστία που μας μάζευε ως ομάδα, μας ζέσταινε, μας έτρεφε, απολύμανε το νερό μας, βοήθησε να φτιάξουμε τα ξύλινα κουτάλια μας, μας φώτιζε τη νύχτα, μας προστάτευε από πιθανές επισκέψεις άγριων ζώων. Τη φωτιά αυτή τη σβήσαμε την τελευταία μέρα λίγο πριν φύγουμε: η μικρότερη και η μεγαλύτερη από τις συμμετέχουσες έριξαν επάνω της ένα καζάνι με νερό, μέχρι να σβήσει και η τελευταία σπίθα. Μετά καλύψαμε την εστία με τρόπο ώστε να μην αφήσουμε το παραμικρό ίχνος της παρουσίας μας στο δάσος.


Ο καλύτερος τρόπος να παρατηρήσεις έναν τόπο είναι να διαλέξεις ένα σημείο παρατήρησης, και να πηγαίνεις εκεί όσο συχνότερα γίνεται, σε τακτά χρονικά διαστήματα, και απλά να 'είσαι'. Να κοιτάς, να ακούς, να αφουγκράζεσαι. Σιγά-σιγά, με την ώρα, με τον καιρό, το τοπίο αρχίζει να σου αποκαλύπτεται, αρχίζεις να βλέπεις μοτίβα, να καταλαβαίνεις τι γίνεται γύρω σου, να βλέπεις λεπτομέρειες. Είναι μία πολύτιμη πρακτική για την πρώτη αρχή σχεδιασμού της περμακουλτούρας: "παρατήρησε και αλληλεπίδρασε".

Στο δάσος - αλλά και παντού - η παρουσία μας διαταράσσει: σαν μία πέτρα που πέφτει στη λίμνη και κάνει ομόκενρους κύκλους, η παρουσία μας γίνεται αισθητή και επηρεάζει το γύρω χώρο. Τα πουλιά σταματούν για λίγο να κελαηδούν, ή δίνουν σήματα κινδύνου ("κάτι άγνωστο ήρθε στην επικράτειά μου" "κάτι νέο έπεσε στην αντίληψή μου, ας δω τι είναι και αν με απειλεί"). Σιγά-σιγά, αν είμαστε ήσυχοι εντός και εκτός, η κανονικότητα αποκαθίσταται, και μπορούμε να παρατηρήσουμε την αληθινή ζωή του δάσους (του τόπου) από το σημείο μας. Υπάρχουν τρόποι να γίνουμε πιο αόρατοι και αλαφροπάτητοι... Οι 'πρωτόγονοι' πρόγονοί μας χρειάζονταν αυτές τις δεξιότητες προκειμένου να μπορούν να προσεγίσουν ένα θήραμα χωρίς να τους πάρει (κυριολεκτικά) μυρωδιά.


Η δύναμη του βλέμματός μας είναι μεγάλη. Οπου εστιάζουμε τα μάτια μας εστιάζουμε και την ενέργειά μας - αυτό το αντιλαμβανόμαστε όταν κάποιος μας "καρφώνει" με το βλέμμα του, και 'ασυναίσθητα' κοιτάζουμε προς το μέρος του. Τα ζώα το καταλαβαίνουν πολύ περισσότερο: και όντας υποψιασμένα για τις προθέσεις του ανθρώπου, φεύγουν (ή, επιτίθενται)! Ο άνθρωπος, όμως, έχει τη δυνατότητα της λεγόμενης περιφερικής όρασης, τη δυνατότητα του να μην εστιάζει πουθενά το βλέμμα και έτσι να έχει οπτική αντίληψη 180 μοιρών (και περισσότερο - κάποιες μαμάδες ιδιαίτερα ζωηρών τρίχρονων, π.χ., έχουν μάτια και στην πλάτη τους!). Οταν το βλέμμα μας δεν εστιάζει πουθενά, η παρουσία μας δεν εκλαμβάνεται ως απειλητική, και έτσι μπορούμε να παρατηρήσουμε ζώα και πουλιά χωρίς να μας αντιλαμβάνονται.


Σε μία εποχή τεράστιων προκλήσεων όπως η σημερινή, είναι σημαντικό να σταθούμε και να αναλογιστούμε τι είναι αυτό που μας κάνει ανθρώπους. Γεννιόμαστε άνθρωποι, ή γινόμαστε; Τι είναι ο άνθρωπος; Ποιά είναι η αληθινή του σχέση με τη Γη και τα υπόλοιπα πλάσματα με τα οποία συγκατοικεί; Ποιά είναι η φύση μας; Τι είναι Αγριο; Η ζωή μέσα στο δάσος, η σιωπή και η άγρια αυθύπαρκτη ομορφιά του βουνού, μας φέρνουν αντιμέτωπους με τα ερωτήματα αυτά, τα οποία πυροδοτούν σκέψεις και συλλογισμούς (ακόμα και αν δεν έχουμε ακριβείς και σίγουρες απαντήσεις).

Και μετά έρχονται τα επόμενα ερωτήματα: τι χρειάζεται να κάνουμε ώστε τα παιδιά μας να ζήσουν σε έναν πλανήτη με καθαρό νερό, θαλερά δάση, θάλασσες με ψάρια, και ελέφαντες; Γράφω ελέφαντες, γιατί είναι ένα είδος του οποίου η επιβίωση απειλείται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Χρειαζόμαστε βιωσιμότητα, ή αναγέννηση; 

Ο καθένας μας σίγουρα κάνει ότι ξέρει και μπορεί. Προστατεύει ότι αγαπά (και όσο μεγαλύτερη η σφαίρα  της αγάπης του, τόσο μεγαλύτερη και η εμβέλεια της προστασίας που επιδιώκει).

Εγώ, πάντως, θα ήθελα να ζώ σε έναν κόσμο όπου τα δάση, τα ποτάμια, τα ζώα, τα σπάνια φυτά και οι θάλασσες να μη χρειάζονται προστασία από κανέναν.






5 Φεβ 2017

Aυτάρκεια και Κοινότητα


Η "αυτάρκεια" είναι ένα ιδανικό και μια λέξη-καραμέλα για πολλούς από μας σήμερα. Θέλουμε να γίνουμε διατροφικά αυτάρκεις, ενεργειακά αυτάρκεις, αυτάρκεις γενικότερα. Για πολλούς από μας αυτό έχει μια γοητεία και μία περηφάνια, ίσως την ανάγκη και την περηφάνια της ενηλικίωσης, ίσως τη γοητεία και την περηφάνια του: "εγώ μπορώ να σταθώ στα δικά μου πόδια και δεν έχω ανάγκη κανέναν σας!"

Μαθαίνουμε να καλλιεργούμε την τροφή μας, να μεταποιούμε, να κρατάμε το σπόρο μας, να φτιάχνουμε τα ρούχα μας, να αυτοθεραπευόμαστε, να φτιάχνουμε 'αυτόνομα' ενεργειακά συστήματα, να φτιάχνουμε το κρασί και τη μπύρα μας, να κάνουμε αυτοεκδόσεις, και ένα σωρό άλλα. Φαίνεται να είναι το ζητούμενο (και η φιλοδοξία) της εποχής, για κάποιους από μας.

Εχω εδώ μπροστά μου τη "βίβλο" της αυτάρκειας, ένα βιβλίο που λέγεται "The Complete Book of Self-Sufficiency" (John Seymour). Στο εξώφυλλο γράφει "for those who seek an improved way of life" (γι αυτούς που ψάχνουν έναν καλύτερο τρόπο ζωής). Καλύπτει τα πάντα - από το πώς να καλλιεργείς τροφή, να εκτρέφεις ζώα, να κυνηγάς και να ψαρεύεις, να κουρεύεις πρόβατα, να επεξεργάζεσαι το δέρμα και το μαλλί, να γνέθεις, να δουλεύεις το ξύλο το μέταλλο και τον πηλό (για να φτιάχνεις εργαλεία, τούβλα και σκεύη π.χ.)... τα πάντα!

Το διαβάζω, και αναρωτιέμαι: εγώ, τι μπορώ (και τι έχει νόημα) να κάνω απ' όλα αυτά; Είναι, τελικά, αυτό το ζητούμενο;


από το βιβλίο "permaculture - a designer's manual" του Bill Mollison

Στη φύση δεν υπάρχει ούτε ένας "αυτάρκης" οργανισμός. Δεν υπάρχει ούτε ένα όν, ούτε ένα πλάσμα που να μην συνεργάζεται με άλλους οργανισμούς, ανταλάσσοντας αμοιβαία προϊόντα και υπηρεσίες. Τα άνθη προσφέρουν άρωμα, γεύση, τροφή στα έντομα προκειμένου να τα έλξουν για την επικονίαση.Τα δέντρα χρειάζονται τα πουλιά και τους σκίουρους για να διασπείρουν τους σπόρους τους (και να γεννήσουν το δάσος), χρειάζονται τα μυκόρριζα για να ανταλάσσουν ουσίες από το έδαφος, χρειάζονται τα έντομα για την επικονίαση. Οι αρκούδες χρειάζονται τις μέλισσες. Χρειάζονται και τους μικρούς καρπούς του δάσους για να τραφούν, και ανταλάσσουν τροφή με φροντίδα (προσφέρουν κλάδεμα και λίπανση). Τα πρόβατα σε ένα λιβάδι βοηθούν (με την κοπριά τους) να διατηρηθούν οι πληθυσμοί των αγριολούλουδων, με αντάλλαγμα το χώρο της βοσκής τους. Οι ιπποπόταμοι χρειάζονται τους κροκόδειλους για να τους καθαρίζουν τη λιμνούλα από τα πτώματα των εισβολέων σε αυτή (με αντάλλαγμα την τροφή ξανά). Και πάει λέγοντας. 

Οπου και να κοιτάξουμε γύρω μας υπάρχει αφθονία παραδειγμάτων αμοιβαίας συνεργασίας. Σε ένα υγιές οικοσύστημα δεν περισσεύει κανείς.

Και αν το οικοσύστημα το ονομάσουμε με έναν πιο ανθρωποκεντρικό όρο και το πούμε κοινωνία; Κοινότητα; 


Το να είναι ο καθένας μας μία νησίδα αυτάρκειας δεν φαίνεται να είναι ούτε εφικτό, ούτε βιώσιμο, αλλά ούτε και ζητούμενο. Είναι κοινοτυπία να το λέμε, και ίσως χτυπάει λιγάκι τον εγωισμό μας, αλλά χρειαζόμαστε ο ένας τον άλλον.

Είναι λογικό, μέσα σ' έναν κόσμο που έχει φτάσει να εξαρτάται από μία μολυσματική για τη γη τεχνολογία και γεωργία, και από εργασιακές σχέσεις που μόνο για τα "μάτια του κόσμου" δεν αποκαλούνται δουλεία, να θέλουμε να απέχουμε, να θέλουμε να απεξαρτηθούμε. Να θέλουμε να απεξαρτηθούμε από το πετρέλαιο (που γεννά πολέμους και προσφυγιά, τελειώνει κιόλας) και όλα τα ορυκτά καύσιμα, να απεξαρτηθούμε από τις πολυεθνικές εταιρείες (που γιγαντώθηκαν πέραν πάσης λογικής και απειλούν τα θεμέλια της δημοκρατίας), να απεξαρτηθούμε από τη βιομηχανία της μόδας (που απειλεί - και συχνά καταργεί - την αξιοπρέπεια των εργαζομένων και των καταναλωτών της), να απεξαρτηθούμε από έναν τρόπο ζωής που εξαρτάται από τη μαζική βιομηχανική παραγωγή και που απειλεί την ίδια μας την επιβίωση επάνω στη Γη. 

Απεξάρτηση, ναι. Μα η αυτάρκεια, με την ουσιαστική σημασία του όρου, είναι φενάκη. Ο άνθρωπος χρειάζεται τη φυσική δημιουργία, χρειάζεται και τον συνάνθρωπο. Ο άνθρωπος χρειάζεται κοινότητα, όπως και όλα τα όντα του πλανήτη. Κι επειδή (τόσο στη φύση, όσο και στις ανθρώπινες κοινότητες) λειτουργεί ο "νόμος" της διαφορετικότητας, της βιοποικιλότητας, διαφορετικά δεν υφίσταται δυνατότητα επιβίωσης, οι κοινότητες περιέχουν ανθρώπους όλων των ειδών και των δεξιοτήτων. Δεν θα γίνουμε όλοι τσαγκάρηδες (γιατί ακόμα κι αν ξέρουμε να φτιάχνουμε τα παπούτσια μας, ένας ειδικευμένος τσαγκάρης θα τα φτιάξει ωραιότερα!), ούτε όλοι αμπελουργοί, ούτε όλοι θα πλέκουμε πουλόβερ με την ίδια ταχύτητα και δεξιοτεχνία.

Κοινότητα, λοιπόν. Συνεργασία. Αμοιβαία ανταλλαγή: ενέργειας, δεξιοτήτων, προϊόντων, γνώσεων, υγιών αισθημάτων. Κανείς δεν περισσεύει.

Αφίσα από τους Ζαπατίστας του Μεξικού: "Ενας άλλος κόσμος είναι εφικτός, ένας κόσμος που χωράνε όλοι οι κόσμοι"
...Και ίσως η πιο σημαντική δεξιότητα (σε μία κρίση ή ακραία κατάσταση) να μην είναι, όπως συχνά πιστεύουμε, η ικανότητα του να καλλιεργούμε τροφή ή να κατασκευάζουμε κατάλυμα, αλλά η ικανότητα του σχετίζεσθαι, η ικανότητα της σύναψης μίας ειρηνικής και αγαπητικής σχέσης με τον συνάνθρωπο.


22 Νοε 2016

Το Νερό της Γης


Δεν υπάρχει άλλο στοιχείο που να μας θυμίζει περισσότερο αυτό που λέμε "ψυχή", που ανάλογα με τη θερμοκρασία του να παγώνει, να ρέει, και να μεταμορφώνεται σε αεράκι που πετάει και γίνεται σύννεφο στον ουρανό. Δεν υπάρχει άλλο στοιχείο με τόσο παράδοξες ιδιότητες. Τη μεγαλύτερη πυκνότητά του την έχει στους 4 βαθμούς Κελσίου: είτε το κρυώσουμε είτε το θερμάνουμε ο όγκος του θα αυξηθεί, και θα ελαφρύνει (γι αυτό οι πάγοι επιπλέουν και τα σύννεφα ανεβαίνουν στον ουρανό).


Η θέα του Νέστου νωρίς το πρωί, καθώς ο ήλιος εξάτμιζε το νερό, με τα μικρά σχεδόν ανθρωπόμορφα συννεφάκια να ρέουν μαζί με το ποτάμι και τη χαμηλή νέφωση από πάνω λειτούργησε μέσα μου σαν μία αρχέγονη εικόνα: μου θύμισε τα βιβλία που διάβαζα μικρή, για τις παλιές εκείνες εποχές της Γης που όλα άχνιζαν και έρεαν, και οι μορφές ήταν ακόμα εν τη γενέσει τους, και τίποτα δεν ήταν στέρεο και παγιωμένο. Ολα ήτανε νερό.


Ο δεσμός που δημιουργείται ανάμεσα στα άτομα που απαρτίζουν το νερό (το υδρογόνο και το οξυγόνο) είναι τόσο έντονος και δυνατός που δημιουργείται αυτό που λέμε επιφανειακή τάση: όταν το νερό έρχεται σε επαφή με τον αέρα η επιφάνεια του νερού λειτουργεί σαν προστατευτικός υμένας. Ετσι οι σταγόνες του νερού είναι σφαιρικές, έτσι τα πράγματα που επιπλέουν δεν σπάζουν την επιφάνειά του (και κάποια εντομάκια περπατάνε επάνω του χωρίς να βουλιάζουν) ...


Ζούμε στον πλανήτη νερό, έχουμε σώματα νερού: αίμα, ούρα, σάλιο, δάκρυα. Οταν βρισκόμαστε εντός του νιώθουμε να ελαφραίνουμε (άλλη μία θαυμαστή ιδιότητα του νερού), να ξεπλενόμαστε φυσικά και μεταφυσικά (καμιά φορά σκέφτομαι οτι αυτά τα δύο δεν έχουν καμία διαφορά στην τελική, η διαφορά τους έγκειται στο τι μπορεί να εξηγήσει η τρέχουσα επιστήμη και τι όχι κάθε φορά). Δεν υπάρχει κανένα όν, καμιά μορφή ζωής που να μην εξαρτάται άμεσα από το νερό...


To νερό μας καθρεφτίζει, μας δείχνει αυτό που είμαστε. Η θάλασσα είναι γαλάζια γιατί καθρεφτίζει το μπλέ του ουρανού, και όχι το ανάποδο (πού το βρίσκει το μπλε ο ουρανός; γαλάζια είναι η "αύρα" της Γης, γαλάζια φαίνεται από το διάστημα). Η κατάσταση των υδάτων δείχνει ποιοί είμαστε, δείχνει τον πολιτισμό μας, τις προτεραιότητές μας, την ηθική μας, τη "μορφή" της ψυχής μας. Και σίγουρα κάτι δεν πάει καθόλου καλά με την ανθρωπότητα: τα νερά της Γης μας δηλητηριάζονται από τις εξορυκτικές μας δραστηριότητες, ρυπαίνονται από πλείστες όσες ακατάλληλες ουσίες (πλαστικά, φυτοφάρμακα, βαρέα μέταλλα, κτλ) σε ποσότητες που η Γη δεν μπορεί πλέον να διαχειριστεί, και κατασπαταλώνται αστόχαστα. 
Το κλίμα της Γης έχοντας τη βάση του στο νερό, επίσης μας καθρεφτίζει. Είναι ο τρόπος του να μας "μιλά": ακραίες ξηρασίες και πλημμύρρες ερημοποιούν ("ρημάζουν") τόπους που συντηρούσαν τη ζωή, τεράστια κύματα αφανίζουν πόλεις, κ.ο.κ. Κάτι δεν κάνουμε καλά οι άνθρωποι.


Νερό υπάρχει άφθονο, ναι - αλλά το νερό που είναι διαθέσιμο για πόση από τον άνθρωπο είναι κάπου το 0.03% του συνολικού νερού του πλανήτη. Πρόκειται για το πιο πολύτιμο ορυκτό που διαθέτει αυτή τη στιγμή η Γη! Τα πολύτιμα υλικά, αυτά με τις παράξενες ιδιότητες, αυτά από τα οποία εξαρτάται η επιβίωση και η ζωή μας, τα θεωρούμε ιερά. Πόσο τιμούμε το νερό; με ποιό τρόπο αναγνωρίζουμε την ιερότητά του στη ζωή μας;


Το νερό διαθέτει μνήμη και "νοημοσύνη". Το απέδειξαν τα πειράματα του Δρος Μασάρου Εμότο και του Βίκτωρα Σάουμπέργκερ. Το νερό ενός τόπου δεν είναι ίδιο με το νερό ενός άλλου, κι ας έχουν την ίδια χημική σύσταση - η διαφορά βρίσκεται στη δομή των κρυστάλλων κάθε φορά. Το νερό εντός μας αλληλεπιδρά με το νερό που υπάρχει γύρω μας, και έτσι νιώθουμε την οικειότητα των τόπων των παιδικών μας χρόνων και της πατρίδας μας: τα νερά μας "αλληλοαναγνωρίζονται". Ο λαός μας λέει για κάποιον που δεν είναι σε οικείο περιβάλλον "έχασε τα νερά του", "είναι έξω από τα νερά του".

Σήμερα το νερό (άρα και η επιβίωσή) μας βρίσκεται σε κίνδυνο. Ευτυχώς ο πλανήτης μας διαθέτει ακόμα νοήμονα ανθρώπινα όντα: ανθρώπους που αντιστέκονται σθεναρά στις εξορύξεις ("πολύτιμων" μετάλλων και "επικερδών" ορυκτών - βλέπε Σκουριές, Standing Rock και αλλού), ανθρώπους που σχεδιάζουν στρατηγικές εξοικονόμησης νερού (είναι το πρώτο και κύριο μέλημα της Περμακουλτούρας σήμερα!), έξυπνους και ευαίσθητους αγρότες που εφαρμόζουν εδαφοκάλυψη και ποτίζουν με περίσκεψη, και σύγχρονους "ιερείς" που προσεύχονται και ευλογούν τα μολυσμένα νερά... Και πάντα, το ζητούμενο είναι να γίνουμε περισσότεροι. 



Το ζητούμενο είναι να φερθούμε στο νερό σαν το ιερό αγαθό που είναι. 
Το ζητούμενο είναι να αναγνωρίσουμε οτι το νερό είναι δικαίωμα όλων των όντων που ζουν στον πλανήτη μας.