5 Μαρ 2019

Ζιζάνια!

ζιζάνιο το [zizánio] Ο40 : 1. γενική ονομασία για αυτοφυή και άχρηστα χόρτα που φυτρώνουν ανάμεσα σε άλλα καλλιεργούμενα φυτά (ιδ. σιτηρά) και εμποδίζουν την ανάπτυξή τους: Kαθαρίζω το χωράφι από τα ζιζάνια. 2. ως χαρακτηρισμός μικρού παιδιού, που μας παρενοχλεί με την άτακτη και ζωηρή συμπεριφορά του· διαβολόπαιδο, σκανδαλιάρικο παιδί.


urtica dioica
Αυτό, λίγο-πολύ, λένε τα περισσότερα λεξικά. Ζιζάνια είναι τα αγριόχορτα που φυτρώνουν "εκεί που δεν τα σπέρνουν", σε μέρη που θέλουμε εμείς να καλλιεργήσουμε τα δικά μας φυτά. Αγρια πράγματα, αυτόνομα, ανθεκτικά, 'εχθροί' του αγρότη - και αντιστοίχως ατίθασα παιδιά, που δεν λογαριάζουνε συχνά την αυθεντία των μεγάλων, των δασκάλων ή του συστήματος, που "κάνουνε του κεφαλιού τους". Οπως λέμε οι μεγάλοι.



Υπάρχουν όμως κι άλλοι ορισμοί: "ζιζάνιο είναι το φυτό που έχει κατακτήσει όλες τις δεξιότητες επιβίωσης εκτός από το να φύεται σε γραμμές". Και "ζιζάνιο είναι ένα φυτό που δεν έχουμε ανακαλύψει ακόμα τις αρετές του" (Ρ. Β. Εμμερσον).

Τα φυτά που ονομάζουμε ζιζάνια, από οικολογική σκοπιά, είναι τα "φυτά-πρωτοπόροι", ή πρόδρομα είδη. Είναι τα φυτά που σπεύδουν να καλύψουν τα γυμνά σημεία της γης, όπου το έδαφος έχει αναστραφεί ή αναταραχθεί, και έχει μείνει χωρίς κάλυψη. Η γη δεν θέλει να μένει γυμνή, γιατί όπως και εμείς , χρειάζεται προστασία από το κάψιμο του ήλιου, από το κρύο, από τη διάβρωση του αέρα και της βροχής - τα φυτά  αυτά, λοιπόν, έρχονται να της προσφέρουν την ποθούμενη κάλυψη. Και όχι μόνο. Οταν αναστρέφεται το έδαφος, και χάνει τη φυσική του κάλυψη (όπως όταν καθαρίζουμε τον κήπο ή το χωράφι μας, όταν σκάβουμε τα θεμέλια ενός σπιτιού και αφήνουμε σωρούς χώματος στο πλάι), διαταράσσεται και η γονιμότητά του. Τα φυτά αυτά, μονοετή, ανθεκτικά, και πάντα πρόθυμα να φυτρώσουν κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, έρχονται να κατεργαστούν το έδαφος για να το καταστήσουν γόνιμο. Πώς; με τις ρίζες τους.

taraxacum officinale
Οι ρίζες του ραδικιού (όλων των ραδικιών, ουσιαστικά) είναι βαθιές, δηλαδή σκάβουν το έδαφος και φτάνουν σε βάθος αερίζοντάς το και μεταφέροντας θρεπτικά ιχνοστοιχεία (μέταλλα) στην επιφάνεια, στα φύλλα και στα άνθη τους - τα οποία, όταν πεθαίνουν γίνονται τροφή/λίπασμα για το έδαφος, πάλι. Οι ρίζες του πεντάνευρου, πάλι, είναι λεπτές και θυσσανώδεις και με τον τρόπο αυτό συγκρατούν το χώμα, προστατεύοντάς το από τη διάβρωση (από το να το παρασύρει σαν σκόνη ο αέρας, ή το νερό). Ετσι και οι ρίζες της αγριάδας, που θεωρείται από τα πιο δύσκολα ζιζάνια για τους καλλιεργητές της γης. Τα περισσότερα από αυτά τα φυτά είναι μονοετή, που σημαίνει οτι οι ρίζες τους σαπίζουν μέσα στη γη στο τέλος της σαιζόν, και πάλι γίνονται τροφή για τους μικροοργανισμούς που δημιουργούν τη γονιμότητα του εδάφους (πάλι λίπασμα, δηλαδή).

plantago major
Εάν αναρωτιέστε τι συμβαίνει όταν αφήνουμε τη γη να πορευτεί μόνη της, χωρίς τη δική μας παρέμβαση, αυτό το κομμάτι γυμνής γης δηλαδή, τι θα γίνει εάν το αφήσουμε απείραχτο, η επιστήμη της οικολογίας γνωρίζει: δάσος. Η γη τείνει να δημιουργήσει δάσος, δηλαδή σύνθετο οικοσύστημα - και ο τρόπος που το κάνει αυτό λέγεται συνοπτικά "διαδοχή". Τα μονοετή ανθεκτικά φυτά που λέμε ζιζάνια, αφού κάνουν το δικό τους έργο, που είναι η πρώτη κατεργασία του εδάφους, τα διαδέχονται τα διετή, οι πολυετείς πόες, τα οποία τα διαδέχονται οι θάμνοι (κυρίως αγκαθωτοί και συχνά της οικογένειας των ψυχανθών αλλά όχι μόνο) τους οποίους διαδέχονται τα πρόδρομα δέντρα, που δεν ζουν πάνω από 80-100 χρόνια, και τα οποία τελικά, μετά από πολλά πολλά χρόνια (η φύση δεν βιάζεται) θα τα διαδεχτούν τα μεγάλα μακρόβια δέντρα... Ενα αιωνόβιο δάσος, με λίγα λόγια, ξεκινά από μερικούς σπόρους ραδικού σε μια χέρσα γη. Από λίγα ζιζάνια, δηλαδή!

portulaca oleracea
Εξαιτίας του δυναμισμού και της ανθεκτικότητάς τους (σε καιρικές συνθήκες, σύνθλιψη από πατήματα, έντομα, ζώα κτλ), τα ζιζάνια είναι  (με ελάχιστες εξαιρέσεις) εξαιρετικά θρεπτικά ως τροφή, αλλά και ισχυρά φάρμακα. Η εικονιζόμενη γλιστρίδα ή αντράκλα, για παράδειγμα, έχει τη μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε ω3 λιπαρά από οποιοδήποτε άλλο φυτό στον πλανήτη μας - και φύεται παντού στην εύκρατη ζώνη. Σπάνια βρίσκεις καλοκαιρινό μπαξέ χωρίς αντράκλα κάπου να ξεμυτίζει! Το ίδιο και η στελλάρια, ή κοτόχορτο: είναι γεμάτη από νερό και ιχνοστοιχεία και τρώγεται με χίλιους τρόπους. Αλλά επειδή δεν τα ξέρουμε, είτε τα ξεριζώνουμε, είτε τα δίνουμε στις κότες (λατρεύουν τη στελλάρια, εξ ού και κοτόχορτο) ή στα γουρούνια (που λατρεύουν την αντράκλα). Κι επειδή τα άγρια φυτά είναι δείκτες του εδάφους, και τα δύο παραπάνω φυτά, ιδιαίτερα η στελλάρια, είναι δείκτης οτι το έδαφος έχει πολλή και καλή οργανική ύλη.

stellaria media
Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει άχρηστο ζιζάνιο. Οι τσουκνίδες, οι λουβουδιές, τα πεντάνευρα, η αγριάδα, οι πάσης φύσεως "μαργαρίτες", οι μολόχες, οι ζωχοί, τα αγριοπάπουλα, οι τραγοπώγωνες, τα άγρια σκόρδα, το γάλιο (κολλητσίδα), όλα τρώγονται, όλα εκχυλίζονται, όλα μας ωφελούν. Για καλή μας τύχη, σήμερα υπάρχει ολόκληρο κίνημα (με εξορμήσεις, σεμινάρια, κτλ) "συλλογής άγριας τροφής" (foraging and wild food movement) και πάρα πολλές σχετικές πληροφορίες στο διαδίκτυο. Φυσικά οι γιαγιάδες μας τα γνώριζαν όλα αυτά, αλλά ποιός είχε μυαλό τότε να μάθει, να καταγράψει, να συγκρατήσει είδη και συνταγές. Σήμερα επιστρέφουν όλα αυτά, για δύο λόγους: αφενός επειδή αυτά τα άγρια φυτά, τα "κοινά ζιζάνια", περιέχουν μεγάλες συγκεντρώσεις βιταμινών και ιχνοστοιχείων (που λείπουν από τα λαχανικά συμβατικής καλλιέργειας, γιατί καλλιεργούνται εν πολλοίς σε εδάφη εμπλουτισμένα χημικά και όχι αληθινά οργανικά, οπότε τα ιχνοστοιχεία τους, λένε οι μελέτες, και όταν υπάρχουν δεν αφομοιωνονται εύκολα από τον οργανισμό μας), και αφετέρου γιατί οι γεύσεις τους είναι έντονες και μοναδικές, άρα προσφέρονται για γκουρμεδιές.

galium aparine
Και για να γυρίσουμε λίγο στον άνθρωπο:  στα ανθρώπινα ζιζάνια... Αυτούς τους ανθρώπους, συνήθως παιδιά (σπάνια κανείς να παραμείνει ζιζάνιο μεγαλώνοντας), που θαρρετά λένε την αλήθεια τους, που βαριούνται την άψυχη και τυποποιημένη γνώση που τους σερβίρουμε οι μεγάλοι, που δεν σέβονται κάποιον απλά και μόνο για την ηλικία ή την κοινωνική του θέση ή την όποια του γνώση, που θέλουν χαρά, ζωή, παιχνίδι, επικοινωνία, που σπέρνουν "καινά δαιμόνια" (δηλαδή νέες ιδέες), που μας ξυπνούν από το λήθαργο των συνηθειών μας και απαιτούν σεβασμό για την ύπαρξή τους... Αυτούς τους ανθρώπους τους χρειαζόμαστε σήμερα. Σαν τα ζιζάνια του αγρού που θρέφουν το σώμα μας, αυτοί οι άνθρωποι έχουν μέσα τους περιεχόμενο που μπορεί να θρέψει το νου και την ψυχή μας. Και η αντισυμβατικότητά τους μπορεί να γίνει φάρμακο για το πνεύμα μας: να μας δώσει εναύσματα για να δούμε τα πράγματα αλλιώς.

Εχουμε ανάγκη τα ζιζάνια σήμερα. Το να τα σκοτώνουμε (με οποιονδήποτε τρόπο) ισοδυναμεί με αυτοκαταστροφή...


1 Μαρ 2019

Η πόλη και η σιωπή

Πριν 3 χρόνια φύγαμε από την Αθήνα και μετακομίσαμε στη Δράμα. Ηταν η επιθυμία μιάς ζωής να ζήσω εκτός μεγαλούπολης και κοντύτερα "στη φύση". Δεν θα μιλήσω για το πώς έγινε αυτό εφικτό, γιατί όταν τελικά έφτασε ο κόμπος στο χτένι, όλα βρέθηκαν όπως έπρεπε και στο χρόνο που έπρεπε: ακόμα και ο τόπος μετεγκατάστασης (που δεν ήταν προαποφασισμένος). Το όνειρο της μετεγκατάστασης εκτός μεγαλουπόλεως το είχα από παιδί, αλλά έγινε εντονότερο καθώς μεγάλωνα γιατί "μου έλειπε η φύση", ή, έτσι νόμιζα.

φωτογραφία από το διαδίκτυο

Στο Χαλάνδρι ζούσα σε μονοκατοικία με κήπο και πηγάδι, σε περιοχή ακόμα (!) εκτός σχεδίου πόλεως, και πήγαινα συχνότατα στον Υμηττό, Βραυρώνα, αλλά και παραέξω "στη φύση", μη έχοντας πολλές επαφές με το κέντρο της Αθήνας από το 2010 και μετά. Τώρα, 3 χρόνια μετά τη μετεγκατάσταση, ζώντας σε μία μικρή πόλη (η Δράμα έχει γύρω στους 45-48 χιλιάδες κατοίκους, ολόκληρος ο νομός έχει τον πληθυσμό του δήμου όπου ζούσα) και έχοντας κάνει αρκετά ταξίδια  Δράμα-Αθήνα-Δράμα, αντιλαμβάνομαι αλλιώς τα πράγματα. 

Η μεγαλούπολη έχει μία μόνιμη "φασαρία", ακόμα και μέσα  στην ησυχία της. Ακόμα και μέσα  στη νύχτα, ακόμα και στις πιο "ήσυχες" περιοχές της. Οι μετακινήσεις μέσα στη μεγαλούπολη, ακόμα και αν φοράς ακουστικά και αν δεν μιλάς σε κανέναν, ακόμα και αν ακούς το τριπλό κοντσέρτο του Μπετόβεν ας πούμε, έχουν έναν αδιάλλειπτο θόρυβο. Τόσο που μετά από καιρό παύεις να τον ακούς, γίνεται background noise που "φιλτράρεις"  και δεν ακούς συνειδητά. Συνειδητά - γιατί υπάρχει και το σώμα, με τη δική του ύπαρξη και "αυτιά". Ο θόρυβος είναι κι αυτός δονήσεις, όπως και η κάθε μουσική, ο κάθε ήχος, και επιδρά επάνω μας για όσο διάστημα υφίσταται. Ακόμα και οι υπόηχοι, και οι υπέρηχοι, και όλα. Αλλά το συνηθίζουμε. Παύουμε να το παρατηρούμε, γιατί δεν είναι ευχάριστο και μας αποσυντονίζει.

Στη μικρή πόλη, που πλάι της υπάρχει η άπλα του βουνού και του κάμπου, είναι αλλιώς. Ποτέ δεν είσαι μακριά από τη σιωπή. Η μικρή πόλη από μόνη της δεν παράγει πολλή φασαρία έτσι κι αλλιώς. Αλλά με πολύ μικρή επένδυση χρόνου βρίσκεσαι εκτός: στους μικρούς αγροτικούς δρόμους και στα ποταμάκια οι ήχοι είναι συγκεκριμένοι και διακριτοί: πουλιά, νερό, ο αέρας στις φυλλωσιές των δέντρων, μακρινές ομιλίες ίσως, και κάποιες ώρες ο ήχος κάποιου τρακτέρ, ή κάποιος πυροβολισμός (ναι, η εξοχή τα έχει και αυτά δυστυχώς). Ηχοι διαχειρίσιμοι, και εάν δεν είναι εποχή κυνηγιού ή μεγάλων αγροτικών εργασιών, ευχάριστοι.




Στην εξοχή οι ήχοι (εκτός των παραπάνω εξαιρέσεων) σε φέρνουν κοντύτερα στην εσωτερική σιωπή, και με αυτό τον τρόπο στην ηρεμία. Μια αλλιώτικη ηρεμία, πρωτόγνωρη πολλές φορές για τον κάτοικο της μεγαλούπολης. Χρειάζεται χρόνος για να τη νιώσεις, να καταλάβεις τι σου συμβαίνει, αλλά φαίνεται οτι ο χρόνος που χρειάζεται είναι ανάλογος του χρόνου που βρίσκεται κανείς στο περιβάλλον των τοξικών ήχων. Κάποιες φορές, επειδή η ηρεμία αυτή είναι κάτι το "άγνωστο", μας φοβίζει. Και γυρνάμε πίσω στην πόλη ανακουφισμένοι γιατί η αστική φασαρία μας είναι οικεία...

Ολα αυτά (και πολλά περισσότερα για την τοξικότητα της μεγαλούπολης) τα κατάλαβα όταν απομακρύνθηκα από αυτήν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Κάθε φορά που ξαναγυρνάω στα παλιά λημέρια, πια, το διαπιστώνω εκ νέου: ο θόρυβος με κουράζει πολύ περισσότερο από τις τεράστιες διαδρομές μέσα στην Αθήνα! Παρατηρώ τον εαυτό μου να θέλει να "κρυφτεί" μέσα σε ένα σπίτι, όπου οι θόρυβοι είναι πιο ελέγξιμοι, γιατί το "έξω" με αποσυντονίζει, και πρέπει να κάνω μεγάλη προσπάθεια να ξαναέρθω στο "κέντρο" μου, όπως λένε, να ακούσω τις ίδιες μου τις σκέψεις, να αντιληφθώ τα ίδια μου τα συναισθήματα. Πριν μετεγκατασταθώ φυσικά, ούτε που μπορούσα να φανταστώ οτι δεν ακούω τις σκέψεις μου ή δεν παρατηρώ τα συναισθήματά μου, ούτε που φανταζόμουν την αληθινή ευλογία της εξωτερικής σιωπής και των όμορφων διαχειρίσιμων ήχων.


Τελικά, τώρα που το σκέφτομαι, από όλες της ευλογίες της φύσης, αυτό που μου έλειπε περισσότερο ήταν η σιωπή.

30 Ιαν 2019

Τα Ψυχανθή και η Κοινότητα

Μου αρέσει να μελετώ τις οικογένειες των φυτών "συνολικά" - με τον ίδιο τρόπο που μου αρέσει να γνωρίζω τις οικογένειες των ανθρώπων που αγαπώ. Δεν είναι επειδή δεν πιστεύω στη μοναδικότητα και τη διαφορετικότητα, αλλά επειδή μου αρέσει να βλέπω μοτίβα στη Φύση και να τα κατανοώ (και τα μοτίβα των ανθρώπινων συμπεριφορών κάπου εκεί τα κατατάσσω).

άγριος βίκος (vicia villosa) με πεταλούδα...

Οι αρχαίοι Ελληνες "ψυχές" ονόμαζαν τις πεταλούδες. Αν εξαιρέσουμε τα δέντρα της υπο-οικογένειας της μιμόζας (που τα άνθη τους είναι μικρές χνουδομπαλίτσες), τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας των ψυχανθών έχουν άνθη που θυμίζουν πεταλούδες. Και όλα, μα όλα, έχουν καρπούς "φασολάκια". 

χαρούπια (ceratonia siliqua)

Η οικογένεια αριθμεί κάπου 19000 είδη, περίπου το 7% των ανθοφόρων φυτών της γης. Είναι η τρίτη μεγαλύτερη οικογένεια φυτών στον πλανήτη. Μέλη της είναι το φασόλι, η σόγια, το μπιζέλι, το λούπινο, η χαρουπιά, οι ακακίες (και η ροβίνια-ψευδοακακία), η κουτσουπιά, τα σπάρτα, ο ασπάλαθος, η μηδική, το τριφύλι, το κουκί και το ρεβύθι... Σημαντικά διατροφικά φυτά, για ζώα και ανθρώπους, με μεγάλη περιεκτικότητα σε φυτικές πρωτεϊνες, έχουν εξάπλωση σε ολόκληρη τη γη (με εξαίρεση τους πόλους). Είναι επίσης τα φυτά που χρησιμοποιούνται για (φυσική) χλωρή λίπανση από τους πιο ψαγμένους αγρότες.

κουκί (vicia faba)

Η οικογένεια αυτή έχει ένα χάρισμα, που κάνει τα μέλη της πολύτιμα όχι μόνο για τον άνθρωπο και την οικονομία του, αλλά και για όλη τη ζωή πάνω στη γη: τα φυτά αυτά έχουν την ικανότητα να δεσμεύουν το άζωτο της ατμόσφαιρας και να το προσφέρουν στο έδαφος σε αφομοιώσιμη μορφή μέσα από τις ρίζες τους. Στις ρίζες τους ζουν συμβιωτικά (δηλαδή με αμοιβαίο όφελος) τα ριζόβια, κάτι μυστήρια βακτήρια, που μετατρέπουν το άζωτο της ατμόσφαιρας σε αμμωνία (που μπορεί να αφομοιωθεί από το έδαφος και τα φυτά) και το ανταλάσσουν με οργανικές ενώσεις που προέρχονται από τη φωτοσύνθεση (που μόνο το φυτό μπορεί να κάνει). Με αυτό τον τρόπο, ένα "αδρανές", ακοινώνητο δηλαδή, αέριο (εξ ού και α-ζωτο) καταφέρνει και κοινωνεί με όλα τα φυτά που το χρειάζονται! Σημειωτέον οτι το άζωτο είναι βασικό στοιχείο για τη δημιουργία αμινοξέων, πρωτεϊνών, και φυσικά για τη φωτοσύνθεση (παλιά μας έλεγαν οτι το άζωτο κάνει το πράσινο ακόμα πιο πράσινο!). Αλλά αρκετά με τη χημεία.

Τα ψυχανθή, ειδικά οι θάμνοι, αυτοφύονται σε εδάφη διαταραγμένα και φτωχά - η φύση σπεύδει να δημιουργήσει γονιμότητα όπου αυτή χάνεται (από φωτιά ή οποιαδήποτε άλλη διαταραχή). Γι αυτό όπου τα βλέπουμε είναι μία ένδειξη οτι το οικοσύστημα χρειάζεται βοήθεια (βοήθεια "άνωθεν" θα μπορούσαμε να πούμε!) και τα φυτά αυτά βρίσκονται εκεί για να τη δώσουν.

ψευδοακακία (robinia pseudoacacia)

Ως ανθοθεραπεύτρια έχω ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις ενεργειακές ποιότητες των λουλουδιών, και το πώς μας επηρεάζουν ψυχολογικά. Εάν υπάρχει ένα μοτίβο εδώ, είναι το μοτίβο της κοινωνικότητας: τα άνθη αυτά  βοηθούν να ενταχθεί ο άνθρωπος ξανά (σε μια περίπτωση και εξαρχής) μέσα στην κοινότητα. Μόνο μέσα στην κοινότητα των άλλων ανθρώπων, μέσα στην κοινωνία, μπορεί ο άνθρωπος να εκδιπλώσει πλήρως τα χαρίσματά του και να τα προσφέρει (προκειμένου να τα ανταλλάξει ως υπηρεσίες με τους συνανθρώπους του, να νιώσει χρήσιμος και αποδεκτός). Ενας δάσκαλός μου λέει οτι ενσαρκωνόμαστε για να μπορέσει να ακουστεί, να ηχήσει στην ανθρωπότητα, η δική μας ξεχωριστή νότα. Τα άνθη των ψυχανθών μας φέρνουν σε υγιή σχέση με την κοινωνία των ανθρώπων, όπου και η νότα μας μπορεί να ακουστεί και να συμβάλει στην επιδιωκόμενη αρμονία. 

φράχτης από ulex europaeum εικόνα από το διαδίκτυο

Το πρώτο ψυχανθές που συναντάμε στην Ανθοθεραπεία είναι το Gorse (ulex europaeum) του Μπαχ. Το ανθοϊαμα αυτό δίνεται στις περιπτώσεις που έχουμε ένα βαρύ και αβάσταχτο πένθος, ένα πένθος χωρίς διέξοδο, από αυτά που δεν μπορείς να κάνεις ή να πεις τίποτα, ένα πένθος που "χάραξε τη ζωή" (ο ράχος, το gorse, έχει κάτι τρομερά αγκάθια που τρυπάνε). Οι άνθρωποι αυτοί συχνά αποσύρονται, δεν θέλουν να συναναστραφούν κόσμο, το πένθος τους έχει "κλείσει μέσα", και η απόγνωση τους έχει κάνει να νιώθουν οτι δεν έχει πια νόημα τίποτα. Το ίαμα αυτό κάνει το πένθος πιο μαλακό και "βιώσιμο", και σιγά-σιγά ο άνθρωπος δύναται να επιστρέψει κάπως στις κοινωνικές του σχέσεις.

cytisus scoparius εικόνα από το διαδίκτυο

Το επόμενο ίαμα που συνάντησα ήταν το Scotch Broom, ο δικός μας κύτισος (cytisus scoparius) από τη σειρά της Flower Essence Society (FES). Μοιάζει πολύ με τα σπάρτα (που κυριαρχούν και ευωδιάζουν στις άκρες του δρόμου επάνω στην Πεντέλη, μετά τις πυρκαγιές του 98), αλλά τα στελέχη τους δεν είναι σκληρά, και τα φύλλα τους είναι διακριτά. Το ίαμα αυτό βοηθάει στο πένθος που νιώθουμε όχι για το προσωπικό αλλά το συλλογικό δράμα της ανθρωπότητας: για τις φυσικές ή ανθρωπογενείς καταστροφές που αντιμετωπίζουμε ως άτομα αλλά και ως κοινότητες. Το ίαμα αυτό φέρνει εσωτερική γαλήνη και ως εκ τούτου τη δύναμη να προχωρήσουμε μπροστά, να δώσουμε τον καλύτερό μας εαυτό για το κοινό καλό (αφήνοντας πίσω τα όποια "συντρίμια").

lathyrus latifolius

Το άγριο μοσχομπίζελο (sweet pea - lathyrus latifolius, μικρότερο λιγάκι από το καλλιεργημένο, πουδείχνει να έρπει και ξεριζώνεται εύκολα αν πάς να το κόψεις) ενδείκνυται για τους ανθρώπους που δυσκολεύονται να ενταχθούν σε μία κοινότητα, να ριζώσουν σε έναν τόπο. Περιπλανιούνται από χώρα σε χώρα και ίσως από δουλειά σε δουλειά, και δεν στεργιώνουν - δυσκολεύονται, δε, να κάνουν σταθερούς δεσμούς με μία κοινότητα, να δεσμευτούν, να "δεθούν". Αυτό μπορεί να οφείλεται σε μια παιδική ηλικία όπου η οικογένεια να άλλαζε συχνά τόπο λόγω μετάθεσης, οπότε και σχολείο, οπότε και γειτονιά, κτλ - είτε σ' αυτό καθαυτό το σύγχρονο αστικό τοπίο, το τόσο αποστειρωμένο από τη φύση, χωρίς τις παλαιότερες κοινωνικές σχέσεις "της γειτονιάς". Αυτό το ίαμα βοηθά να μπορέσουμε να βρούμε και να ενταχθούμε σε μία κοινότητα, και να δημιουργήσουμε ρίζες.

lupinus latifolius εικόνα από το διαδίκτυο

Μα και όταν έχουμε ρίζες και ανήκουμε κάπου, κάποιες φορές ο εγωισμός, η απληστία, τα προσωπικά μας μικροσυμφέροντα υπονομεύουν την ευημερία και το καλώς έχειν της κοινότητας και μας διαχωρίζουν από αυτήν. Τότε έρχεται το ανθοϊαμα του λούπινου (lupinus latifolius, ένα ψηλό λούπινο αυτοφυές της Αμερικής με λευκομώβ άνθη), να μας βοηθήσει να δούμε τον εαυτό μας σαν μέρος του όλου, να μπορέσουμε να λειτουργήσουμε με γνώμονα το συλλογικό (και όχι το προσωπικό) καλό.

Το επόμενο ίαμα, από την ίδια σειρά πάλι, είναι το κόκκινο τριφύλι (red clover, trifolium pratense). Η σχέση εδώ με την κοινότητα είναι αλλιώτικη: σε περιπτώσεις μαζικής υστερίας, αυτό το ίαμα σε βοηθά να σταθείς με αυτοεπίγνωση στη δύναμη του όχλου. Αντί να παρασυρθείς και γίνεις άλλο ένα ασυνείδητο όργανο της μάζας (με όλες τις αρνητικές συνέπειες που αυτό μπορεί να επιφέρει), μπορείς να σταθείς απέξω, και να προσφέρεις (τουλάχιστον στον εαυτό σου, αλλά και στους γύρω σου) το δώρο της νηφάλιας δράσης μέσα σε έκρυθμες καταστάσεις.

cercis canadensis (εικόνα από το διαδίκτυο)

Ενα ακόμα ίαμα που βρήκα στη σειρά αυτή, είναι η κουτσουπιά (redbud, cercis canadensis - η δική μας εδώ είναι η cercis siliquastrum, η canadensis είναι αυτοφυής στην Αμερική, αλλά δεν φαίνεται να έχουν ορατές διαφορές). Η ένδειξη που δίνεται για το ίαμα αυτό είναι οτι μας επαναφέρει στους φυσικούς ρυθμούς: το παίρνω-δίνω, το άδειασμα και το γέμισμα, τη νεότητα και τα γηρατειά. Ενδείκνυται για τους ανθρώπους που είναι τόσο εξαρτημένοι από τη φυσική τους μορφή που  αρνούνται να αποδεχτούν τους φυσικούς ρυθμούς της ζωής, και ιδιαίτερα τα γηρατειά και την προοπτική του θανάτου. Εν τέλει πρόκειται για τους ανθρώπους που έχουν χάσει την επίγνωση της θέσης και της σχέσης μας (ως είδος) μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ζωής στον πλανήτη. Εδώ πρόκειται για τη σχέση της ανθρωπότητας (ως κοινότητα) με την ευρύτερη κοινότητα των υπόλοιπων όντων που κατοικούν στη γη. Το ανθοϊαμα αυτό μας θυμίζει πως όταν παίρνουμε οφείλουμε να δώσουμε...

το κοινό μπιζέλι

Σε μία άλλη σειρά ιαμάτων, την Findhorn Essences, υπάρχει το ίαμα του κοινού μπιζελιού (pisum sativum). Εχοντας καλλιεργήσει αρκετά μπιζέλια, και έχοντας θαυμάσει τον τρόπο που περιπλέκονται στα στηρίγματά τους αλλά και μεταξύ τους, η περιγραφή του ιάματος ταιριάζει θαυμάσια: "καλλιεργεί την αυτοπεποίθηση και την καλά αρθρωμένη αυτοέκφραση, και αίρει τα εμπόδια για την από καρδιάς έκφραση". Ιδού η αληθινή μας νότα: η από καρδιάς έκφραση. O λόγος της καρδιάς μας είναι ακριβώς αυτό το οποίο ήρθαμε να δώσουμε στον κόσμο.

28 Νοε 2018

Στο κατώφλι του Χειμώνα


Προχωρημένο φθινόπωρο, καθ' οδον για το χειμώνα. Η "σοδειά" μαζεύτηκε, μαζευόμαστε κι εμείς εντός, ανάβουμε φωτιά για να ζεσταθούμε και να γιορτάσουμε. Στο βόρειο ημισφαίριο οι μέρες όλο και μικραίνουν. Τα δέντρα έχουν απεκδυθεί της λαμπερής φθινοπωρινής τους φορεσιάς, και γυμνά διατηρούν την εσωτερική τους θερμότητα. Ολη η ενέργεια κατευθύνεται προς το εσωτερικό, το βάθος, εκεί που βρίσκονται οι ρίζες των δέντρων και όλων των πραγμάτων. Είναι η εποχή των γαιωδών χρωμάτων, των αποχρώσεων του γκρίζου και του καφέ. 

Είναι η εποχή του Υπνου και της Μεγάλης Σιωπής. Ο χειμώνας είναι η εποχή που γεννιούνται τα όνειρα που θα οργανωθούν την άνοιξη, θα υλοποιηθούν το καλοκαίρι, και θα αξιολογηθούν το φθινόπωρο.


Ο σημερινός μας πολιτισμός δεν το αντέχει αυτό. Οι γιορτές του χειμώνα μας θέλουν να βγαίνουμε, να ξενυχτάμε, να ψωνίζουμε, να καταναλώνουμε οινοπνευματώδη (όχι για να ζεσταθούμε, ούτε ως φάρμακο, αλλά) για να "διασκεδάσουμε":   να διασκορπίσουμε και να καταπιέσουμε το φόβο που μας δημιουργεί η έλλειψη φωτός, το κρύο, και το κλείσιμο εντός. Και έτσι δημιουργείται η "εποχιακή κατάθλιψη" που ταλανίζει τόσους συνανθρώπους μας.

Είναι αλήθεια οτι ο χειμώνας μπορεί να είναι μια εποχή τρομακτική. Τα πολύ παλιά χρόνια το ζητούμενο για τους ανθρώπους ήταν απλά να βγούν ζωντανοί από το κρύο και την έλλειψη φρέσκιας τροφής. Η απειλή της επιβίωσης μέσα στο κρύο υπάρχει ακόμα πολύ πολύ βαθειά στο συλλογικό μας υποσυνείδητο, κι ας μην την βιώνουμε σήμερα ως τέτοια (στο δυτικό πολιτισμό τουλάχιστον). Σήμερα αυτά που μας τρομάζουν είναι άλλα. Πέρα από τις συλλογικές απειλές που ενδεχομένως ταλανίζουν τον σημερινό άνθρωπο, την κλιματική αλλαγή, τη μόλυνση και την υποβάθμιση του περιβάλλοντος/οικοσυστήματος, την επισιτιστική ασφάλεια, κτλ, η απομάκρυνσή του από τη Φύση τον έχει κάνει να φοβάται να έρθει σε επαφή με το σώμα και τα συναισθήματά του. Φοβόμαστε να προσεγγίσουμε ότι πονά, φοβόμαστε το σκοτάδι τόσο εκτός όσο και εντός.


Ο χειμώνας μας καλεί εντός, να δούμε αυτά που δεν φαίνονται. Μας καλεί να ρίξουμε φως στα σκοτάδια, να δούμε οτι μέσα στο σκοτάδι υπάρχει ο σπόρος και η υπόσχεση του φωτός. 

Μας καλεί να δώσουμε την προσοχή μας στις ρίζες μας: στις αρχές μας, στις πεποιθήσεις και στα πιστεύω μας, στις αληθινές μας προθέσεις. Είναι ακριβώς η εποχή που το δέντρο φροντίζει τις ρίζες που θα το στηρίξουν για να είναι γερό και θαλερό την άνοιξη και καρποφόρο το καλοκαίρι. Γι αυτό και κλαδεύουμε τα δέντρα το χειμώνα ("γενάρη μήνα κλάδευε φεγγάρι μην κοιτάζεις") - οι χυμοί του δέντρου έχουν κατέβει όλοι κάτω να δώσουν τροφή στις ρίζες, και το δέντρο δεν κινδυνεύει να πληγωθεί.

Ο χειμώνας είναι η εποχή των παραμυθιών γύρω από τη φωτιά. Μέσα από τα παραμύθια (και την προφορική παράδοση) ερχόμαστε σε επαφή με τις ρίζες της φυλής μας. Οι ρίζες μας είναι η βάση της ταυτότητάς μας, όπως ακριβώς και στα δέντρα, και απλώνονται τόσο βαθειά και τόσο μακριά όσο οι μακρινότεροι πρόγονοι και οι πιο παλιές από τις ιστορίες μας. Σήμερα πλέον γνωρίζουμε (και από την επιστήμη) το πώς τα δέντρα επικοινωνούν μέσω των ριζικών τους συστημάτων και των μυκορρίζων. Εάν μπορέσουμε να δούμε έτσι και τις ρίζες των ανθρώπινων κοινωνιών, η οπτική μας διευρύνεται πέρα από τα όρια των φυσικών και τεχνητών μας συνόρων, και συνειδητοποιούμε το πώς συνδεόμαστε "υπογείως" με όλα τα ανθρώπινα όντα επάνω στη Γη...

Εικονογράφηση από την Jessica Boehman

Το χειμώνα, λοιπόν, η Γη κοιμάται. Και καθώς κοιμάται, η Γη δεν μπορεί παρά να ονειρεύεται. Στις παραδόσεις των Αβορίγινων της Αυστραλίας, το "Dreamtime" η εποχή του ονείρου, δεν είναι τόσο εποχή όσο περιοχή. Τόπος. Είναι ο τόπος γέννησης όλων των πραγμάτων και των πλασμάτων που υπάρχουν επάνω στη Γη, μια που κάθε τι πριν υλοποιηθεί ήταν ένα όνειρο κάποιου (ονειρευόμαστε να ζήσουμε σε ένα όμορφο σπίτι, για παράδειγμα, και εάν όλα πάνε καλά, καταλήγουμε να ζούμε σε ένα - πρώτα όμως το ονειρευτήκαμε!). Και, όπως τα παραμύθια, τα όνειρα ποτέ δεν είναι γραμμικά.


Οι Αβορίγινες πηγαίνουν παραπέρα: η Γη ονειρεύεται, και οι άνθρωποι ακούν τα όνειρά της και τα εκφράζουν και τα υλοποιούν. Σήμερα περισσότερο από άλλοτε, ίσως, έχουμε ανάγκη από ανθρώπους που να ακούν τα όνειρα της Γης, και να τα υπηρετούν. 

20 Νοε 2018

Ηγέτες

Οταν ακούμε ή διαβάζουμε τη λέξη "ηγέτης", στο νου μας έρχεται συνήθως ένας άντρας αρχηγός - αρχηγός κόμματος, κράτους, επανάστασης, κτλ. Από τους ηγέτες (και τις διάφορες κυβερνήσεις) περιμένουμε καθοδήγηση και λύση για τα καθημερινά εθνικά, οικολογικά, οικονομικά, παγκόσμια κτλ προβλήματα που ταλανίζουν τις ζωές μας. Τους αναθέτουμε δηλαδή, εν ολίγοις ή εν πολλοίς, κάποιες από τις μείζονες αποφάσεις της ζωής μας. Στην πραγματικότητα δεν ξέρουμε αν και τι θα κάνουν για όλα αυτά τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε ως άτομα και ως ανθρωπότητα, γιατί φαίνεται όλο και πιο ξεκάθαρα οτι "εκείνοι" έχουν τις δικές τους ατζέντες και προτεραιότητες για όλα αυτά, που μπορεί να απέχουν παρασάγγες από τις δικές μας.


Ισως να πρέπει να αναθεωρήσουμε τη σχέση μας με την έννοια του ηγέτη. Να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει για μας τους ίδιους η έννοια της ηγεσίας - τι περιμένουμε από τους ηγέτες, και τι περιμένουμε από τον εαυτό μας.

Ηγούμαι θα πει "δείχνω το δρόμο", ή "προπορεύομαι". Ηγεσία μπορεί να σημαίνει πολλά πράγματα. Οταν αποφασίζεις να πάρεις τη ζωή σου στα χέρια σου, να πάρεις δηλαδή την ευθύνη της ζωής σου ο ίδιος, με το παράδειγμά σου (όσο "μικρό" ή αφανές κι αν είναι) ανοίγεις το δρόμο για άλλους να κάνουν το ίδιο. Οταν αποφασίζεις να ζήσεις χωρίς σκουπίδια, για παράδειγμα, με κάποιον τρόπο αυτό θα φανεί και θα επηρεάσει: ίσως εκνευρίσει τους συνεργάτες σου, ίσως σοκάρει τους γονείς σου, ίσως δυσκολέψει τα παιδιά σου. Ισως όμως κάποιοι δοκιμάσουν να ακολουθήσουν το παράδειγμά σου! Οταν αποφασίζεις να μιλήσεις για αυτό - είτε στην παρέα σου, είτε στο σχολείο, είτε πιο δημόσια (γράφοντας, κάνοντας δημόσιες ομιλίες κτλ) - το παράδειγμά σου θα πάει παραπέρα, και θα προβληματίσει εάν δεν επηρεάσει.


Οταν αποφασίζεις να ψάχνεις τις πηγές των ειδήσεων και της ιστορίας, επηρεάζεις θέλοντας και μη, τους γύρω σου, να αναζητούν την αλήθεια πίσω από τα γραφόμενα και τα φαινόμενα. Οταν αποφασίζεις να φύγεις από την πόλη και τον αστικό τρόπο ζωής, το παράδειγμά σου θα γίνει φάρος για κάποιους. Οταν αποφασίζεις να καλλιεργείς την τροφή και τα φάρμακά σου στον μπαξέ σου, προβληματίζεις. Οταν κάποιος σε βλέπει να μαζεύεις τα ξερά φύλλα και σε ρωτάει γιατί ("αφού είναι σκουπίδια") και απαντάς οτι θέλεις να κάνεις κομπόστ και δωρεάν λίπασμα, μπορεί να σε θεωρήσει γραφικό αρχικά, αλλά θα έχεις ανοίξει μια χαραμάδα στο νου του. Οταν ξεκινάς μία συνεταιριστική επιχείρηση, μία αλλιώτικη οργάνωση, μία νέα ομάδα, ένα αλλιώτικο σχολείο, ανοίγεις δρόμους. 


Ανοίγουμε δρόμους όταν καλλιεργούμε τη γη με σεβασμό. Ανοίγουμε δρόμους όταν επιλέγουμε να μορφώσουμε ελεύθερα παιδιά, σκεπτόμενους πολίτες. Ανοίγουμε δρόμους όταν διδάσκουμε το "εμείς" έναντι του "εγώ", ανοίγουμε δρόμους όταν αφυπνίζουμε την περιέργεια μέσα στους ανθρώπους για το πώς θα μπορούσε να είναι "αλλιώς" τα πράγματα. Ανοίγουμε δρόμους όταν ζούμε την αλλαγή που θα θέλαμε στον κόσμο. Ανοίγουμε δρόμους όταν αντιστεκόμαστε και μιλάμε ανοιχτά για την αδικία, για όσα μέχρι τώρα "δεν λέγονται".  Ανοίγουμε δρόμους όταν πρωτοπορούμε. Μιλώντας, γράφοντας, ζώντας.


Είναι αναπόφευκτο οτι ο λόγος μας, το παράδειγμά μας, τα γραπτά μας θα δημιουργήσουν νέα δεδομένα: έμπνευση ή θυμό, ρωγμές στο υπάρχον σύστημα, αλλαγές συνειδητότητας, κύματα επιρροής που δεν ξέρουμε μέχρι πού μπορούν να φτάσουν. Σιγά-σιγά δημιουργούνται ομάδες, δίκτυα, πλατφόρμες ομοϊδεατών που μπορεί να φτάσουν να αγκαλιάσουν όλο τον πλανήτη (τρανό παράδειγμα η περμακουλτούρα).


Εάν κοιτάξουμε γύρω μας με αυτά τα μάτια, θα δούμε στη ζωή μας πολλούς τέτοιους ηγέτες. Ανθρώπους που έχουν όραμα, που έχουν πάρει στα χέρια τη ζωή τους, ανθρώπους που ακέραια ζουν αυτά που πιστεύουν. Ανθρώπους που αναλαμβάνουν τη δύναμή τους, και τη χρησιμοποιούν για το καλό (το προσωπικό ή το κοινωνικό), ανθρώπους που παίρνουν θέση για τα πράγματα. Τη δική τους θέση! Συχνά μας κυριεύει ο φθόνος για όλους αυτούς (και για όσα τολμούν αυτοί και όχι εμείς) και βάζουμε τη ζωή τους στο μικροσκόπιο, ή πάλι τους βλέπουμε απόμακρους σα θεούς. Συχνά τους "σταυρώνουμε", συμβολικά ή πραγματικά, από φόβο ή φθόνο, γιατί ταράζουν τα νερά (της κοινωνίας, του κόσμου, των πεποιθήσεών μας). Οι αληθινοί ηγέτες ουδέποτε υπήρξαν βολεμένοι, τουλάχιστον στην περίοδο της ηγεσίας τους.


Γράφοντας, μιλώντας, ζώντας, ελέγχοντας την καθεστυκυία εξουσία με όποιο πρόσφορο τρόπο, αναλαμβάνοντας την ευθύνη που μας αναλογεί μέσα στη ζωή τη δική μας και της κοινότητας, παίρνοντας θέση, γινόμαστε ηγέτες: του εαυτού μας, πρωτίστως. Με τη στάση αυτή δεν έχουμε πολύ χρόνο για γκρίνιες και αναθέσεις  - ακόμα και ο θυμός μας γίνεται δύναμη δράσης και δίνει καύσιμο στο όραμά μας. Αν μάλιστα μοιράζονται και άλλοι τα οράματά μας, και συντάσσονται σε κοινό αγώνα, τόσο το καλύτερο.

13 Νοε 2018

Συνέδριο Οικολογίας

Το περασμένο Σαββατοκύριακο βρέθηκα στο 28ο συνέδριο του ΠανΔΟικΟ, στην Κατερίνη, με θέμα "Κλιματική Αλλαγή και Αστικό Περιβάλλον". Το συνέδριο έγινε μέσα στον παλιό Καπνικό Σταθμό, που σήμερα είναι χώρος μίας μεγάλης τοπικής συλλογικότητας (Εθελοντική Ομάδα Δράσης ν. Πιερίας "Ο Τόπος Μου"), και η τσάντα με το υλικό του συνεδρίου είχε μέσα ένα μεγάλο γυάλινο μπουκάλι νερού, δώρο της ΔΕΥΑΚ. Ολα έμοιαζαν ελπιδοφόρα.


Δεν ήμουν σίγουρη τι περίμενα: φυσικά όλοι πλέον αναγνωρίζουμε τα σημάδια ενός κλίματος που αλλάζει, όλοι γνωρίζουμε το τι είδους επίπτωση έχει η αλόγιστη ανθρώπινη δραστηριότητα στον πλανήτη μας. Aρκετοί από μας όχι μόνο γνωρίζουν αλλά και εργάζονται για την αποκατασταση και αναγέννηση των φυσικων πόρων. Από το 1971 η περμακουλτούρα έχει γεννήσει (και αναγεννήσει) αρκετά διεθνή κινήματα: το κίνημα της αγρο-οικολογίας (agroecology), το κίνημα της αναγεννητικής γεωργίας (regenerative agriculture), το κίνημα του οικο-κοινοτισμού (ecovillages), το κίνημα της μετάβασης (transition towns), το κίνημα των σπόρων, το κίνημα της αποανάπτυξης (degrowth) και άλλα, που πλέον έχουν μπει στα διεθνή πανεπιστήμια, στον ΟΗΕ, και στην καθημερινή γλώσσα και πρακτική εκαντοντάδων χιλιάδων ανθρώπων στον πλανήτη μας. Τον κώδωνα του κινδύνου για τα φυτοφάρμακα τον είχε ήδη κρούσει ο Ρούντολφ Στάινερ το 1924, και έτσι γεννήθηκε η βιοδυναμική γεωργία. Για την κλιματική αλλαγή (όπως ορίζεται σήμερα από το IPPC) είχε μιλήσει από το 1970 ο Μπιλ Μόλλισον, εμπνευστής και ιδρυτής της περμακουλτούρας. Το 2006, ο Ρομπ Χοπκινς, ένας δάσκαλος περμακουλτούρας ξεκίνησε το κίνημα της μετάβασης μέσα στην πόλη του το Τότνες, και έκτοτε υπάρχουν μερικές χιλιάδες τέτοια εγχειρήματα ανά τον κόσμο. Ενα και στην Ελλάδα! 
Στην Αθήνα, αλλά και σε άλλες πόλεις, έγιναν αστικοί αγροι και λαχανόκηποι, ταρατσόκηποι, εγχειρήματα οικοχωριών, εγχειρήματα φυσικής δόμησης, εγχειρήματα βιώσιμης/εναλλακτικής ενέργειας, εγχειρήματα αυτάρκειας και αυτοδιαχείρισης της καθημερινής ζωής, και φυσικά ο θεσμός των Οικογιορτών (καθιερωμένος πανελλαδικά εδώ και πάνω από 25 χρόνια). 


Αυτά λοιπόν είχα στο νου μου όταν πήγαινα στο συνέδριο του Παν.Δ.Οικ.Ο. Δεν θα μπορούσα λοιπόν ποτέ να φανταστώ ότι κανείς από τους εισηγητές και τους συνέδρους (με τους οποίους συνομίλησα) είτε δεν είχε ακούσει ποτέ τον όρο περμακουλτούρα είτε δεν γνώριζε το περιεχόμενό του, παρά τις τόσο συχνές αναφορές στην αειφορία, στο resilience (που μεταφραζόταν ως ανθεκτικότητα, προσαρμοστικότητα, και ανάκαμψη ανάλογα τον ομιλητή), στην κυκλική οικονομία, κτλ.

Την πρώτη μέρα του συνεδρίου, οι ομιλίες ήταν σχετικές με το ίδιο το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής, τις επιπτώσεις της στην οικονομία και στη ζωή των ανθρώπων (φυσικές καταστροφές κτλ), και στους μπλέ κάδους της ανακύκλωσης. Η εισήγηση για τους μπλέ κάδους και την εταιρεία ανακύκλωσης ήταν πραγματικά διαφωτιστική σχετικά με το τι συμβαίνει αφότου πετάξουμε τα απορρίμματα στον κάδο (διαχωρίζονται και ταξιδεύουν στην Κίνα!). Υπήρξαν και 2 ομιλίες σχετικά με την εκπαίδευση των παιδιών, που εστίαζαν στην ανακύκλωση (την μεγάλη και νόστιμη καραμέλα της επίσημης οικολογίας) και την εκπαίδευση στην "αειφορία" (άλλη μία νόστιμη και μοδάτη καραμέλα, που όσο την ακούω τόσο πείθομαι οτι οι άνθρωποι που τη χρησιμοποιούν δεν καταλαβαίνουν τι σημαίνει). Μάθαμε πως η εκπαίδευση στην «αειφορία» έρχεται να αντικαταστήσει την περιβαλλοντική εκπαίδευση (συνεπώς να ‘πετάξει στα σκουπίδια’ όλη την πείρα και την τεχνογνωσία που έχουν αποκτήσει οι εκπαιδευτικοί των ΚΠΕ στη δωδεκάχρονη πορεία τους).


Εάν η πρώτη μέρα του συνεδρίου έθετε το πρόβλημα, η δεύτερη μέρα ήταν αφιερωμένη στις λύσεις. Υπήρχαν ομιλίες ειδικών σχετικά με την εξοικονόμηση πόρων και ενέργειας, την κυκλική οικονομία, τα "έξυπνα κτίρια" και τις "ανθεκτικές πόλεις", την συμπερίληψη των αστικών πάρκων στους δασικούς χάρτες, τους Ευρωπαϊκούς στόχους βιώσιμης ανάπτυξης, και σχετικά με το πώς οι νόμοι του ανθρώπου έρχονται σε σύγκρουση με τους νόμους της φύσης. Υπήρξε επίσης και η παρουσίαση καλών οικολογικών πρακτικών μέσα στην πόλη της Κατερίνης, από τον ίδιο τον νύν δήμαρχο της πόλης. Σε μία ωραία εκτός προγράμματος στιγμή, δόθηκε βήμα σε έναν καθηγητή δασολογίας να καταγγείλει την καταστροφή του δάσους των Πιερίων Ορέων με τις ανεμογεννήτριες. Επρόκειτο για τον εισηγητή με το μεγαλύτερο πάθος και πίστη στα λεγόμενά του!



Όλα σωστά κι ωραία, θα πει κανείς. Ναι, αλλά. Αλλά!
Ηταν όλα τόσο γενικά και γενικόλογα, ήταν όλα τόσο ‘γνωστά’. Στατιστικά, διαπιστώσεις, καταγγελίες, ευχολόγια, στόχοι, πρόστιμα, τρόποι σκέψεις που έχουν από καιρό ξεπεραστεί από τα κινήματα που προανέφερα.
Πόση σημασία έχει ότι «η Ελλάδα θα φάει πρόστιμα» όταν ο μέσος έλληνας πολίτης δεν αντιλαμβάνεται ότι ο τρόπος της ζωής του (που εκφράζεται μέσα από τον αλόγιστο καταναλωτισμό και την «ευκολία» του πετρελαίου και του πλαστικού, π.χ.) δεν είναι βιώσιμος μακροπρόθεσμα; Ότι αρρωσταίνει βαριά και ανεπαίσθητα αναπνέοντας αιωρούμενα σωματίδια και τρώγοντας δηλητηριασμένες τροφές (έστω σε «όμορφες συσκευασίες»);
Πόση σημασία έχει «σε ποια θέση βρίσκεται η χώρα μας» στον Ευρωπαϊκό κατάλογο για την ανακύκλωση όταν ο μέσος έλληνας πολίτης δεν έχει επίγνωση της σπατάλης των πόρων που αντιπροσωπεύουν τα καθημερινά του απορρίμματα; Το πρόστιμο ή η ντροπή θα φέρουν άραγε την πολυπόθητη επίγνωση; (Τα νέα συστήματα ψυχολογίας και διαχείρισης ομάδων λένε πως ούτε η τιμωρία ούτε η ντροπή φέρνουν ουσιαστικά μακροπρόθεσμα αποτελέσματα, αντιθέτως υποσκάπτουν κατά τέτοιο τρόπο την ψυχολογία μας που αναχαιτίζουν και την ικανότητα γνώσης.)
Πόσο «βιώσιμη και αειφορική» είναι η ανακύκλωση στους μπλε κάδους όταν τα υλικά που συλλέγονται στέλνονται στην Κίνα για αξιοποίηση; (σπαταλάται τόση ενέργεια, τόσο πετρέλαιο, που κάνει το όλο εγχείρημα ασύμφορο – για τη Γη, πάντα, γιατί οι τσέπες επωφελούνται θαυμάσια). Για καλή μας τύχη, η αγορά της Κίνας κλείνει οσονούπω, και δεν θα δέχεται υλικά από την Ευρώπη, οπότε θα βρεθούμε ενώπιος ενωπίω με την καταναλωτική μας συνείδηση.

Είναι άγνοια ή εθελοτυφλότητα που μας κάνει να εμμένουμε στο καπιταλιστικό μοντέλο που θέλει τον πλανήτη και όλα τα όντα του ως πόρους για εκμετάλλευση; Ακόμα και το μοντέλο της «κυκλικής οικονομίας» που περιγράφηκε από τους εισηγητές, περιγράφηκε με όρους καπιταλισμού, και πόρρω απέχει από τη νοοτροπία που θέλει να εμπνεύσει το κίνημα της μετάβασης (την ηθική οικονομία, ή οικονομία του δώρου, ή οικονομία κλειστού κυκλώματος – τη «δίκαιη κατανομή» που θέτει η περμακουλτούρα ως μία από τις τρείς αρχές δεοντολογίας της).

Περιγράφηκαν επίσης οι συλλογικές «προσπάθειες» που έκαναν οι κυβερνήσεις να αντιμετωπίσουν, ή να διαχειριστούν, τις περιβαλλοντικές κρίσεις, με τις διάφορες συμφωνίες: του Κυότο, του Παρισιού, κτλ. και τις διάφορες διεθνείς επιτροπές και οργανισμούς (IPPC, UNEP, κτλ). Εάν όλα αυτά είχαν κάποια αποτελεσματικότητα, σίγουρα τόσα χρόνια θα την είχαμε δει: θα είχε ολόκληρος ο πλανήτης καθαρό πόσιμο νερό, τα δάση θα αυξάνονταν, η τροφή θα ήταν καθαρή, φθηνή και προσβάσιμη σε όλους, δεν θα χρειάζονταν πλέον τα ορυκτά καύσιμα, οι πόλεις θα ήταν ανθρώπινες, κτλ. Αν. Λίγο-πολύ όμως αυτά τα ξέρουμε, ειδικά οι ενασχολούμενοι/ες με την Οικολογία. Οι καιροί της άγνοιας έχουν παρέλθει ανεπιστρεπτί, ευτυχώς. Και χρειαζόμαστε επειγόντως φαντασία!

Ακούστηκε επίσης στο συνέδριο το πρόβλημα του υπερπληθυσμού, ως παράγοντα κλιματικής αλλαγής (και έτσι θαυμάσια νομιμοποιούμε τις επιδημίες, τους πολέμους, κτλ για να ζήσουμε εμείς - οι προνομιούχοι - καλύτερες μέρες). Μόνο στο τέλος του συνεδρίου (λίγα λεπτά πριν κλείσει τις εργασίες του) ακούστηκε ως σχόλιο το προφανές, ότι το ζήτημα δεν είναι ο υπερπληθυσμός αλλά η ανισοκατανομή των πόρων και της κατανάλωσης!

Οι μύθοι (οι ιστορίες) πάνω στους οποίουςβασίζεται ένας πολιτισμός διαμορφώνουν τις αξίες του, και τη στάση του απέναντι στη ζωή. Ως ανθρωπότητα έχουμε κάνει μεγάλα βήματα συνειδητότητας από το «πόλεμος πάντων πατήρ». Σήμερα προχωρούμε προς τη συνειδητοποίηση ότι τα πάντα είναι σχέση, τα πάντα είναι αλληλοσυνδεόμενα και αλληλοεξαρτώμενα – ο σημερινός Ηράκλειτος θα έλεγε «σχέση μήτηρ πάντων», γιατί σήμερα είμαστε σε θέση να το αντιληφθούμε αυτό. Αλλά οι αφηγήσεις μας δεν έχουν αλλάξει αντίστοιχα. Χρειαζόμαστε νέους «μύθους» (με την έννοια των αφηγήσεων, των ιστοριών που διέπουν έναν πολιτισμό, όχι με την έννοια του ψέματος), νέα μοντέλα σκέψης, και χρειαζόμαστε να βρούμε, να επαναπροσδιορίσουμε εκ νέου τη θέση και το ρόλο μας επάνω στον πλανήτη. Και όλα θα βρούν τη θέση τους μετά: και η αειφορία, και η βιωσιμότητα, και η ανακύκλωση, και η κυκλική οικονομία, και η διαχείριση των αποβλήτων, και τα έξυπνα κτίρια και οι βιοκλιματικές πόλεις και η εκπαίδευση των παιδιών (κυρίως η εκπαίδευση των παιδιών!). Οι σύγχρονοι φιλόσοφοι έχουν θέσει ήδη τα θέματα αυτά σε ανοιχτούς διαλόγους, και είχα την προσδοκία πως το συνέδριο θα είχε μια τέτοια, πιο βαθειά προσέγγιση και κατεύθυνση.



Πέραν της άγνοιας της περμακουλτούρας, αυτό που με σόκαρε και με απογοήτευσε κυρίως, ήταν η απουσία γυναικείου λόγου. Στους 16 ομιλητές υπήρχε μία μοναδική γυναίκα (η εκπρόσωπος της Τράπεζας της Ελλάδας). Πλέον της ομιλήτριας, και μίας εκπροσώπου του πανδοικο (της οποίας το όνομα δεν ακούστηκε δυνατά, δημόσια, ούτε ήταν κάπου γραμμένο στο πρόγραμμα), μόνο μία ακόμα γυναίκα πήρε το λόγο – την ώρα των ερωτήσεων. Ειρήσθω εν παρόδω, η πρότασή της δεν (εις)ακούστηκε. Ένα από τα αφανή αλλά αναπόφευκτα συμπεράσματα του συνεδρίου, λοιπόν, είναι ότι η οικολογία είναι αντρική υπόθεση. Σε μια εποχή που η ΒαντάναΣίβα και τόσοι άλλοι μιλούν για το πώς η θηλυκή ενέργεια είναι το μόνο που θα μπορέσει να περισώσει τη ζωή επάνω στον πλανήτη μας (σπόρους, βιοποικιλότητα, υγεία, ειρήνη, πολιτισμό), σε μια εποχή που οι περισσότερες ζωντανές περιβαλλοντικές οργανώσεις γυναικοκρατούνται, ο γυναικείος λόγος απουσίαζε από συνέδριο οικολογίας!

Μ' αυτά και μ' αυτά, έφυγα από το συνέδριο με μια βαθειά απογοήτευση. Δεν ξέρω πού θα πάει η Οικολογία στην Ελλάδα, από δω και στο εξής. Εάν δεν ερωτευτούμε τη Γη, αν δεν αγαπήσουμε και δεν φροντίσουμε το σπίτι μας, ότι και να πούμε ότι και να κάνουμε θα είναι καταγγελίες και ευχολόγια. Το κλίμα γύρω μας αλλάζει, σε πολλά επίπεδα - εμείς;

Αντί βιβλιογραφίας, το κείμενο αυτό έχει άφθονα λινκ που οδηγούν σε άλλα σχετικά και ενδιαφέροντα κείμενα ή βίντεο που εξηγούν και πραγματεύονται περαιτέρω όρους και έννοιες (που πιθανόν να μην είναι τόσο οικείες ή γνωστές στον/ην αναγνώστη).


31 Οκτ 2018

"Υπνος στο Δάσος"


"Σκέφτηκα οτι η γη και πάλι με θυμήθηκε, με
πήρε τόσο τρυφερά, 
ισιώνοντας τα σκούρα της φουστάνια 
οι τσέπες της όλο σπόροι και λειχήνες. Κοιμήθηκα
όπως δεν έχω κοιμηθεί ποτέ ξανά,
μια πέτρα στην κοίτη του ποταμού,
χωρίς να με χωρίζει τίποτα τίποτα απ' το λευκό πυρ των αστεριών 
των σκέψεών μου, που επέπλεαν
ανάλαφρες σαν νυχτοπεταλούδες
μες στα κλαδιά των τέλειων δέντρων.
Ολη τη νύχτα άκουγα τα μικρά βασίλεια να αναπνέουν
γύρω μου, τα έντομα,
τα πουλιά που εργάζονται τη νύχτα.
Ολη τη νύχτα σηκωνόμουν κι έπεφτα
σα να μουν στο νερό, παλεύοντας
με έναν φωτεινό όλεθρο.
Μέχρι να φτάσει το πρωί είχα εξαφανιστεί
χίλιες φορές μέσα σε κάτι καλύτερο.



μετάφραση Ελενα Γκώγκου