Το Τσάι του Δάσους

Δεν ψήνεται σε περίτεχνες αριστοκρατικές τσαγιέρες. Πώς γίνεται να φτάσουν μέχρι εκεί, εξάλλου;

Ούτε συνοδεύεται από σάντουιτς λευκού ψωμιού με λεπτοκομμένες φέτες αγγουράκι, όπως κάποτε στην Αγγλία. Ούτε από φρεσκοψημμένα κουλουράκια βανίλιας ή κανέλας.

Αμα δε φέρεις μαζί σου φακελάκι λιπτον-τή ή σακουλάκι με μαύρα ξερά τσακισμένα φύλλα καμέλιας, πάλι αυτό δεν θα είναι το τσάι το γνωστό, που πίνουνε σε δύση και ανατολή.

Όχι, το τσάι του δάσους δεν είναι αυτό που πίνεις σπίτι, στο μπαλκονάκι ή το σαλόνι σου, παρέα με το γάτο και το βασιλικό σου. Ούτε στα τή ρουμς του λονδρέζικου ξενοδοχείου.

Το τσάι του δάσους θέλει νερό από βουνίσιο ποταμάκι, νερό που τρέχει ασταμάτητα από τότε που ξεκίνησε ο χρόνος παγωμένο καθαρό, νερό που έπεσε σαν πάχνη στα φύλλα μες στη νύχτα και ξανανέβηκε με τον πρώτο ήλιο ατμός, έγινε σύννεφο, βροχή, πέρασε μέσα από βρύα ρίζες και βράχια, ξεκουράστηκε και ξαναβγήκε ως πηγή ξανά στο φως.

Το τσάι του δάσους ψήνεται στη φωτιά. Συχνά τη νύχτα, ή το πρωί μόλις ξυπνάς και θέλεις κάτι να ζεστάνει τα μέσα σου, γιατί η υγρασία περονιάζει. Σα μαλακή φανέλα που τη φοράς κατάστηθα και ηρεμεί η ψυχή.

Ολα τα βότανα που είναι φίλοι καρδιακοί μπαίνουνε μέσα, να δώσουνε την καλωσύνη τους - το φάρμακό τους. Το φάρμακο όπως το εννοούσανε οι Ινδιάνοι, ίαμα σώματος και ψυχής. Ότι γνωρίζουμε και μας γνωρίζει μέσα στο δάσος για το καλό μας, θα μπει στο τσάι. Το βουτυρόχορτο και το τριφύλλι, οι νεαρές βελόνες της ελάτης και της πεύκης. Η αχιλλεία και το υπερικό, η μέντα και το λευκό λουλουδάτο συννεφάκι, η σπιραία. Η ρίγανη, ο ελίχρυσος, ο κίστος, το θυμάρι. Ότι βγάζει ο τόπος, ότι δίνει η γη, εκεί που είσαι. Όπου κι αν είσαι. Το δάσος θα σου δώσει ότι χρειάζεσαι.

Οι Φυτοφράχτες, τα Όρια και τα Περιθώρια

Στην περμακουλτούρα λέμε "χρησιμοποίησε τις άκρες και τα όρια και αξιοποίησε τα περιθώρια" (use edges and value the marginal). Αυτό κάνει η φύση, βασικά.

Φέτος περπάτησα πολύ στους μικρούς αγροτικούς δρόμους της Δράμας, ανάμεσα σε φυσικούς φυτοφράχτες, και θαύμασα τη βιοποικιλότητά τους. Μέσα σε ακτίνα 3 χιλιομέτρων και ανάμεσα σε χωράφια μονοκαλλιεργούμενα (σιτηρά, τριφύλλι, ηλίανθοι) μέτρησα πρόχειρα πάνω από 70 φυτικά είδη που μπόρεσα να αναγνωρίσω και άλλα καμιά 30αριά που δεν γνωρίζω τις ονομασίες τους. Πολλά φαρμακευτικά, πολλά βρώσιμα και από τον άνθρωπο. Δεν ήταν λίγες οι φορές που γυρνούσα από το περπάτημα με μία χεριά καυκαλήθρες, ή ζοχούς, ή ραδίκια, και έτσι είχα τη σαλάτα της ημέρας - ή το φάρμακο (αγιόκλημα, βαλσαμόχορτο, αχιλλεία, κυνόροδα, κράταιγο, κτλ). Φέτος ένιωσα πολύ πλούσια και ευγνώμων περπατώντας αυτά τα μονοπάτια, με όλη αυτή την αφθονία γύρω μου.

Αλλά πώς προέκυψαν αυτοί οι φυτοφράχτες με την τόσο μεγάλη βιοποικιλότητα;

Οι παλαιοί άνθρωποι των πρώτων αιώνων της γεωργίας "καθάριζαν" μικρές δασικές εκτάσεις για να σπείρουν τη σοδειά τους, κάτι που θα τους επέτρεπε να μείνουν μόνιμα σε έναν τόπο αντί να περιπλανιούνται ως τροφοσυλλέκτες και κυνηγοί. Κάπως έτσι δημιουργήθηκαν τα χωράφια. Ανάμεσά τους χωρίζονταν με λωρίδες δάσους, που χρησίμευαν για ξυλεία, φάρμακα, και άγρια τροφή για τα οικόσιτα ζώα. Αυτά σήμερα τα λέμε φυτοφράχτες (hedgerows στα αγγλικά). Στην Αγγλία προστατεύονται με νόμους και διατάγματα, γιατί θεωρούνται πολύτιμοι αφενός για το οικοσύστημα αφετέρου ως μνημείο πολιτισμού. Σε εποχές που δεν υπήρχαν συρμάτινες περιφράξεις, οι άνθρωποι όριζαν τις ιδιοκτησίες τους με φυσικούς φράχτες - ξερολιθιές, όπου υπήρχε η δυνατότητα του υλικού, ή αγκαθωτά φυτά. 

Τα αγκάθια προστατεύουν. Προστατεύουν τα φυτά από το μασούλισμα των ζώων, προστατεύουν τα χωράφια από τα μεγάλα ζώα και τους ανθρώπους (μια σειρά από τσαπουρνιές, βάτα, αγριοτριανταφυλλιές και κράταιγο είναι πραγματικά αδιαπέραστη!), και οι καρποί τους προστατεύουν την υγεία μας από ιούς και βακτήρια ενισχύοντας την άμυνα του οργανισμού μας. Αν βάλουμε στο παιχνίδι και τα παλιούρια με τα πουρνάρια, τότε έχουμε τον απόλυτο φράχτη, που μόνο μπουλντόζα ή βαριά χημεία μπορεί να χαλάσει. Ακόμα και η φωτιά τα βρίσκει δύσκολα με τα πουρνάρια!

Τα αγκαθωτά φυτά βρίσκονται σε ένα ενδιάμεσο στάδιο της διαδικασίας "διαδοχής", η οποία περιγράφει τα στάδια που περνά ένα άδειο/χέρσο κομμάτι γης μέχρι να γίνει δάσος. Πρώτα έρχονται τα πανίσχυρα μονοετή "ζιζάνια" που προετοιμάζουν το έδαφος, μετά τα διετή, τα πολυετή, μετά οι θάμνοι (αγκαθωτοί, ψυχανθείς κτλ) και μετά τα δέντρα που (όπως λέει η θεωρία και έχω παρατηρήσει κι εγώ η ίδια) φυτρώνουν προστατευμένα ανάμεσα στους θάμνους, ψηλώνουν, κτλ. Η όλη διαδικασία παίρνει χρόνια εάν αφεθεί ανενόχλητη, αλλά όταν αναχαιτίζεται ή παρεμποδίζεται από οποιονδήποτε παράγοντα, παίρνει... περισσότερα χρόνια! Σίγουρα ολόκληρη μία ανθρώπινη ζωή, συχνά παραπάνω. Τα δάση που βλέπουμε, εάν δεν έχουν φυτευτεί από τον άνθρωπο, έχουν ηλικίες πολλών αιώνων.

Στους φυτοφράχτες που περπάτησα παρατήρησα όλα τα στάδια, που από κάποιο σημείο εξέλιξης και μετά, προχωρούν ταυτόχρονα. Η γη διατηρεί μέσα της μία πλούσια τράπεζα σπόρων, οι οποίοι ενεργοποιούνται στο δικό τους χρόνο. 'Αλλο φυτό ξυπνάει τον Μάρτη, άλλο τον Απρίλη, κι εκεί που έβλεπες λευκές καυκαλήθρες τώρα βλέπεις γαλάζιες νιγκέλες, και πάει λέγοντας. Ποτέ δεν πλήττεις. Και καθώς περνούν τα χρόνια, ο αέρας τα πουλιά τα ζώα και ο άνθρωπος φέρνουν κι άλλους σπόρους, που έρχονται και προστίθενται στη βιοποικιλότητα του φυτοφράχτη. Με τον τρόπο αυτό δημιουργούνται κι άλλα ενδιαιτήματα για περισσότερα είδη πουλιών και ζώων. Ετσι σιγά-σιγά φτιάχνεται ο παράδεισος.
Τα παλιότερα χρόνια, προ ζιζανιοκτόνων, οι φυτοφράχτες έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην φυτοπροστασία: τα πουλιά που φώλιαζαν εκεί έτρωγαν τα έντομα που έτρωγαν τα σπαρτά, κτλ. Ολόκληρη τροφική αλυσίδα με αρχή τους πολυποίκιλους μικροοργανισμούς του εδάφους και κορυφή τα μεγάλα αρπακτικά που κρατούσαν σε έλεγχο τους πληθυσμούς των μικρότερων πουλιών.

Καθώς περπατούσα αναλογιζόμουν τις αναλογίες των φυτοφραχτών μέσα στην κοινωνία. Το λεγόμενο "περιθώριο", και τους λεγόμενους "περιθωριακούς" - λέξεις που νωρίς έμαθα οτι αντιστοιχούν σε ανθρώπους περιφρονητέους, ανεπρόκοπους, 'χαμένα κορμιά', ανθρώπους 'λούμπεν', ανυπάκουους και παράνομους, οραματιστές και εφευρέτες, τρελλούς, ανθρώπους επικίνδυνους για το στάτους κβο και την 'τάξη των πραγμάτων', ανθρώπους που σχεδιάζουν κοινοτικά νομίσματα και 'αντάρτες-κηπουρούς', ανθρώπους που δεν έχουν θέση στην κοινωνία των πολλών... Και σκεφτόμουν πως όλη αυτή η βιοποικιλότητα και η ομορφιά που αναγνωρίζω και εκτιμώ εγώ περπατώντας ανάμεσα στα χωράφια, για τους αγρότες είναι απλά χασούρα χώρου, φυτά ανεπρόκοπα (εφόσον δεν δίνουν την ζητούμενη και αμοιβόμενη παραγωγή), φυτά που δεν μπαίνουν σε σειρές, ζιζάνια δηλαδή, που από τύχη ή από τη μορφολογία του εδάφους βρίσκονται εκεί που βρίσκονται (δεν χωράει να τα ξεπατώσει το τρακτέρ). Καμιά φορά, μάλιστα, εάν περισσέψει καθόλου ζιζανιοκτόνο δηλητήριο από τα χωράφια, ο αγρότης το ρίχνει στο φράχτη - όπως με πίκρα ανακάλυψα μία μέρα στη βόλτα μου.

Σκεφτόμουν τα δύο είδη πλούτου: τον πλούτο που προκύπτει από το σιτάρι, τους ηλίανθους, την ελαιοκράμβη, το κριθάρι, το τριφύλλι - όλα φυτά μονοκαλλιεργούμενα σε μεγάλες εκτάσεις στον κάμπο, με χρηστικότητα για τη διατροφή τη δική μας, των οικόσιτων ζώων, και για βιοκαύσιμα, για τα οποία οι αγρότες επιδοτούνται και αμοίβονται με χρήματα τα οποία εξαργυρώνονται σε άλλα εμπορεύσιμα αγαθά. "Και έτσι κινείται η αγορά".

Και στις άκρες, στα περιθώρια, ο άλλος πλούτος: η ατέλειωτη βιοποικιλότητα. Με τη δική της τάξη και σειρά, την όχι γραμμική και καλλιεργημένη από ανθρώπου χέρι. Η φύση που αυτοοργανώνεται, διαφοροποιείται, αυτορρυθμίζεται, και τρέφει. Γιατί σάμπως πριν την επινόηση της γεωργίας οι άνθρωποι δεν τρέφονταν; Ακόμα σήμερα ζουν κάποιες ("πρωτόγονες" τις λέμε) φυλές τροφοσυλλεκτών-κυνηγών, των οποίων η διατροφή είναι τόσο ποικίλη που η εντερική τους χλωρίδα είναι εκατό φορές πιο πλούσια από τη δική μας, και οι μόνες ασθένειες που έχουν είναι αυτές που τους φέρνουμε οι "πολιτισμένοι".

Επίσης διδάσκει. Σε μία εποχή που όλα τα θέλουμε ίδια και ομοιογενή, (από την ύλη που θα διδάσκονται τα παιδιά μας στο σχολείο μέχρι τις καρέκλες στην τραπεζαρία μας, και από τις ντομάτες στο ράφι του σουπερμάρκετ μέχρι τις υπεύθυνες δηλώσεις στα ΚΕΠ, και η λίστα δεν έχει τέλος φυσικά), η αυτοοργανωμένη φύση που επιβιώνει στα όρια μας μαθαίνει τη διαφοροποίηση και την ποικιλία. Όλα ζουν μαζί, το καθένα στο χρόνο και στο χώρο του, το καθένα στη δική του τάξη (που αν δεν είμαστε ειδικοί βιολόγοι ούτε που τη φανταζόμαστε), και μπορεί σε ένα τετραγωνικό μέτρο γης να ζουν ίσαμε είκοσι είδη μέσα σε ένα ημερολογιακό έτος. 

Πλάι στα μονοκαλλιεργούμενα χωράφια οι φυτοφράχτες σφύζουν από βιοποικιλότητα. Ενας σπασμένος αγωγός άρδευσης δημιουργεί μία κρυμμένη όαση από χρήσιμα φυτά, ένα οικοσύστημα λίμνης ανάμεσα στις καλλιέργειες. Σε μία εποχή που η μονοκαλλιέργεια του νου μοιάζει μονόδρομος, και δεν μπορούμε να φανταστούμε αλλιώτικο σύστημα οικονομίας, διακυβέρνησης, παιδείας, υγείας, κοινωνικής οργάνωσης από το δεδομένο, έρχεται "το περιθώριο" να μας θυμίσει τη διαφοροποίηση, την αυτοοργάνωση, την αυτορρύθμιση. Να μας θυμίσει οτι υπάρχουν νόμοι και τάξη διαχρονικότεροι από τους δικούς μας, που επιτρέπουν στη ζωή να ζει με πληρότητα και αφθονία. Και χαρά, λέω εγώ, καθώς ακούω τα βατράχια να κοάζουν κάνοντας φιγούρα στις θηλυκές, μια που είναι εποχή ερώτων ολούθε.

Μέσα στο 'περιθώριο' των ανεπρόκοπων, των ανυπάκουων, των τρελλών οραματιστών που "δεν έχουν στον ήλιο μοίρα", των διαφορετικών της κοινωνίας μας ίσως να βρίσκονται τα σπέρματα της ανανέωσης της φαντασίας μας. Στην τωρινή φάση της κοινωνίας, όπου έχουν αποτύχει και χρεωκοπήσει τα πολιτικά, οικονομικά, εκπαιδευτικά συστήματα που μέχρι σήμερα δοκιμάσαμε, ίσως να πρέπει να ψάξουμε στα όρια και στα περιθώρια να εμπνευστούμε. Εστω, να στοχαστούμε και να διδαχθούμε. Να αναγνωρίσουμε και να εκτιμήσουμε τον πλούτο της βιοποικιλότητας, μήπως και μπορέσουμε να μάθουμε κι εμείς να ζούμε μαζί. Σαν το παλιούρι με την τριανταφυλλιά το βάτο και το αγιόκλημα. Μαζί.

Παραπομπές σχετικές με τους φυτοφράχτες στη βιβλιογραφία:

https://www.thesolutionsjournal.com/article/life-in-the-margins-the-role-of-the-post-modern-hedgerow/

http://www.hedgelink.org.uk/index.php?page=17

https://permaculture.com.au/venerating-and-regenerating-hedgerows/

http://ikee.lib.auth.gr/record/127208/files/GRI-2011-7239.pdf

https://www.researchgate.net/profile/Athanasios_Mpamnaras/publication/330638849_Poikiloteta_kai_aphthonia_tes_entomopanidas_se_phytophrachtes_kai_agrous_siteron_sten_perioche_tes_Doliches_Diversity_and_abundance_of_the_insect_fauna_in_hedgerows_and_cereal_fields_in_the_area_of_Do/links/5c55ad3f458515a4c752ac58/Poikiloteta-kai-aphthonia-tes-entomopanidas-se-phytophrachtes-kai-agrous-siteron-sten-perioche-tes-Doliches-Diversity-and-abundance-of-the-insect-fauna-in-hedgerows-and-cereal-fields-in-the-area-of-Do.pdf

http://www.moa.gov.cy/moa/crosscompliance/crosscompl.nsf/All/5DF05FD00D21BC31C2257F1B0031AC3B/$file/%CE%9A%CE%91%CE%94%203%20%20%CE%94%CE%B9%CE%B1%CF%84%CE%AE%CF%81%CE%B7%CF%83%CE%B7%20%CF%84%CF%89%CE%BD%20%CF%86%CF%85%CF%83%CE%B9%CE%BA%CF%8E%CE%BD%20%CE%BF%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%84%CF%8C%CF%80%CF%89%CE%BD%20%CE%BA%CE%B1%CE%B8%CF%8E%CF%82%20%CE%BA%CE%B1%CE%B9%20%CF%84%CE%B7%CF%82%20%CE%AC%CE%B3%CF%81%CE%B9%CE%B1%CF%82%20%20%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%AF%CE%B4%CE%B1%CF%82%20%CE%BA%CE%B1%CE%B9%20%CF%87%CE%BB%CF%89%CF%81%CE%AF%CE%B4%CE%B1%CF%82.pdf

http://repository.biodiversity-info.gr/bitstream/11340/1914/1/1632.pdf

'Ανοιξη Εντός

Το κίτρινο του ηλιακού φωτός μαζί με το γαλάζιο του ουρανού όταν παντρεύονται μας δίνουν το πράσινο. Το πράσινο που είναι το χρώμα της ανάπτυξης της ζωής επάνω στον πλανήτη μας, το πράσινο που όταν το βλέπουμε ανοίγει μέσα στην ψυχή μας χώρο. Αυτό το χρώμα αρχίζει να φαίνεται πρώτο-πρώτο την άνοιξη. Ανοίγει κάτι μέσα μας, "ανοίγει η καρδιά μας", και το λέμε άνοιξη.

Φέτος ήταν μία αλλιώτικη άνοιξη. Ο χειμώνας έφερε μία επιδημία από την Κίνα, και η άνοιξη σε πολλές χώρες πέρασε "εντός". Μέσα  στο σπίτι, μακριά από κοινωνικές συναναστροφές και συνευρέσεις για το φόβο του κορωνοϊού, με συναντήσεις και εκπαίδευση μέσα από την οθόνη του υπολογιστή, με φίλους να έχουν ξεμείνει σε ξένες χώρες ή άσχετες πόλεις, με κλείσιμο καταστημάτων, βιβλιοθηκών, σινεμά, σχολείων, ωδείων, γυμναστηρίων, με καραντίνα όπου για να βγείς από το σπίτι έπρεπε να γράψεις χαρτί για τον εαυτό σου ή να στείλεις sms για το λόγο της εξόδου σου εκ της οικίας. Με όλα αυτά. Ενα μεγάλο σοκ για όλη την κοινωνία, φόβος τρελλός να διασπείρεται από τις τηλεοράσεις και όλα τα ΜΜΕ, και οι άνθρωποι σε κατάσταση σύγχυσης. Η καλύτερη εποχή για αναστοχασμό, για ένα βήμα πίσω και μια βουτιά "εντός".

Φέτος ήθελα να βρίσκομαι έξω, όμως. Πολύ πριν την καραντίνα, μέσα στο χειμώνα ξεκίνησα να παίρνω τους μικρούς αγροτικούς δρόμους βόρεια του σπιτιού μου. Χωματόδρομοι πατημένοι από τρακτέρ και αγροτικά, φαγωμένοι από τις βροχές, που έδιναν πρόσβαση σε μεγάλα και μικρά χωράφια χωρίς άλλους φράχτες πέραν των φυσικών. Οι φυσικοί φράχτες είναι για μένα μαγνήτης: εκεί στοιβάζεται όλη η βιοποικιλότητα άλλων εποχών, ίσως και ολόκληρη η οικολογική ιστορία ενός τόπου. Στα χωράφια μπαίνουν τρακτέρ, οργώνονται ψεκάζονται λιπαίνονται και σπέρνονται με σπόρους του εμπορίου, καλλιεργούνται φυτά που θα αποφέρουν χρηματικό κέρδος στον αγρότη (ηλίανθοι, σιτάρια, κριθάρια, βρώμη, τριφύλλι, καλαμπόκια). Ευθυγραμμισμένες μονοκαλλιέργειες που  στην αρχή τους φαντάζουν σαν στρωμένοι και καλοχτενισμένοι τόποι. Πού και πού κάποιο κτήμα με κάποιο σπίτι μέσα, με μπαξέ και δέντρα, ή κάποια στάνη (όσο απομακρύνεται κανείς από την πόλη). Οι παλιοί φυτοφράχτες κρύβουν μικρά και μεγάλα θαύματα της φύσης, βρώσιμα, πόσιμα, φάρμακα του σώματος και της ψυχής. Το ανάγλυφο του τοπίου περιέχει επίσης μικρορεματιές που δημιουργούν πτυχές στο έδαφος, μια που στο βάθος βρίσκονται οι υπώρειες των λόφων που κατεβαίνουν ήπια από τη μεγάλη οροσειρά της Ροδόπης.

Από μικρή είχα ανακαλύψει οτι στοχάζομαι καλύτερα όταν περπατάω σε ησυχία, μόνη ή με τον σύντροφό μου, ακούγοντας μόνο τα πουλιά. Ετσι φέτος η κατάδυση εντός έγινε δια της περιπατητικής οδού. Μετά από προσωπικές δοκιμασίες πολλών μηνών (ίσως και χρόνων!) αφέθηκα στα βήματά μου χωρίς άλλη σκέψη πέρα από την χαλαρή παρατήρηση, χωρίς άλλη πρόθεση πέρα από την παρουσία. Πέντε μήνες μετά, ιδού τα ευρήματα.

Η φύση διαρκώς αλλάζει. Οι αλλαγές "φαίνονται" έντονα ανά εβδομάδα, αλλά είναι φορές που από τη μία μέρα στην άλλη ο θάμνος που ήταν όλος αγκάθια και ξερά κυνόροδα αποκτά ανοιχτοπράσινα μπουμπούκια φύλλων - μικρά, αλλά αισθητά. Το κουβάρι από μαύρα αγκάθια που λέγεται τσαπουρνιά, μέσα σε δέκα μέρες μεταμορφώνεται σε μία έκρηξη φωτός, καθώς ανθίζουν πάλλευκα ανθάκια που καλύπτουν κάθε σπιθαμή κλαδιών και αγκαθιών, και μάλιστα σε μία εποχή που οι υπόλοιποι αγκαθωτοί θάμνοι μοιάζουν ξερά πεθαμένα κουβάρια κλαδιών και το μοναδικό πράσινο είναι το αστραφτερό των πολύ πολύ νεαρών σιταριών.

Αρχίζεις να παρατηρείς τα διαφορετικά πράσινα. Το σιτάρι με τις μεταμορφώσεις του, την ανθισμένη φτελιά, το πουρνάρι, τα κυπαρίσσια, τα ραδίκια, τις καυκαλήθρες, τις αγριοφράουλες. Πάνω από την άπλα του κάμπου και τα μακρινά βουνά, ο ουρανός παίζει το δικό του δράμα, και ορίζει το τοπίο με το φως του.

Κάθε μέρα τα ίδια μονοπάτια. Κάθε μέρα, με όλους τους καιρούς, σε όλες τις ώρες. Τα ίδια μονοπάτια. Που δεν είναι ποτέ ίδια, γιατί όταν περπατάς συνειδητά, όντας παρούσα στο παρόν, ο χώρος διευρύνεται και εμφανίζονται στοιχεία και λεπτομέρειες που δεν είχες προσέξει την προηγούμενη εβδομάδα. Το τοπίο γίνεται ένας διαρκώς μεταβαλλόμενος καμβάς. Αλλάζουν τα χρώματα, ξετυλίγονται τα μοτίβα της ανάπτυξης μέσα στο χρόνο, από το φυντάνι στον καρπό μέσα σε δύο ή τρείς μήνες για κάποια είδη. Το βλέμμα γίνεται βαθύ, αγκαλιάζει περισσότερα, και η καρδιά ακολουθεί και βαθαίνει κι αυτή.

Και έτσι μαθαίνεις να αγαπάς τη γη.

Φέτος η άνοιξη ξετυλίχτηκε ‘εντός’, παρακολουθώντας μία συμφωνική ορχήστρα χρωμάτων σχημάτων και αρωμάτων να παίζει τη δική της μουσική, παρέα με τις πεταλούδες και τα πουλιά. Ένας αόρατος μαέστρος έδινε το σήμα να ‘μπει’ τώρα ο κράταιγος με τα ανθάκια του, μετά η αγριοτριανταφυλλιά, μετά το αγιόκλημα, και παράλληλα οι βιολέτες, τα αστέρια της Βηθλεέμ και οι ανεμώνες, η αγριοβρώμη, κτλ. Λατινικά ονόματα φυτών δίχως τελειωμό: viola odorata, prunus spinosa, reseda lutea, salvia viridis, fragaria vesca, ulmus campestris, nigella damascena, tordylium apulum, quercus coccifera, helianthemum nummularium… Ένας αόρατος μαέστρος που δεν σταματάει ποτέ, και διευθύνει μία τεράστια ορχήστρα που λέγεται οικοσύστημα μέσα στο οποίο ηχούν και τα δικά μου βήματα. Αυτή την άνοιξη την τόσο μοναχική ο ενθουσιασμός γεννιόταν με το πρώτο ανθισμένο αγριοτριαντάφυλλο, με το τραγούδι των πουλιών στη ρεματιά το ηλιοβασίλεμα, με το λιβάδι τα χαμομήλια και την αλεπού που μας κοιτούσε από το ύψωμά της. Ο ενθουσιασμός γεννιόταν με κάθε νέα εξέλιξη στο τοπίο, με κάθε νέα ανακάλυψη, κάθε νέο όνομα. Εμαθα τι σημαίνει να βλέπεις τον κόσμο, τον ίδιο κόσμο, με νέα μάτια κάθε μέρα. Αυτό που ο δάσκαλός μου ονόμαζε ‘αγάπη’.

Όλοι μου οι φίλοι βρήκαν ευκαιρία μέσα στην καραντίνα και οργάνωσαν καλύτερα τη δουλειά τους, έκαναν διαδικτυακά μαθήματα, έγραψαν κεφάλαια βιβλίων ή σημαντικά άρθρα, έφτιαξαν συνταγές «του Ακη», τελείωσαν μεταπτυχιακά που χρόνιζαν, κτλ. Εκμεταλλεύτηκαν το χρόνο τους «παραγωγικά» εντός του σπιτιού τους. Εγώ έζησα την καραντίνα έξω στα χωράφια, εντός του εαυτού μου. Μια αλλιώτικη άνοιξη. Με πειραματισμούς, βότανα, αναστοχασμούς, και μία ησυχία που όμοιά της δεν έχω ξαναζήσει, στο εδώ και στο τώρα.

.

Ενας Θρύλος Αναπαύτηκε

φωτογραφία Joanna Pocock

Μια φορά κι έναν καιρό, προτού οι άνθρωποι εγκατασταθούν μόνιμα σε έναν τόπο, τότε που ήταν ακόμα τροφοσυλλέκτες και κυνηγοί, ζούσαν σε στενή σχέση μεταξύ τους και με τη γη που τους έτρεφε. Σχέση σημαίνει πάρε-δώσε, δούναι-λαβείν, αμοιβαιότητα. Αυτές είναι οι μόνες σχέσεις που αντέχουν στο χρόνο - και όπως φαίνεται, η σχέση των μακρινών αυτών προγόνων μας με τη γη, άντεξε. Αντεξε, και μάλιστα πολύ: απόδειξη οτι σήμερα βρισκόμαστε εμείς εδώ, και το είδος μας δεν εξαφανίστηκε σαν τους δεινόσαυρους. Ελάχιστα ξέρουμε για τους προγόνους μας αυτούς - κάτι κόκκαλα έχουν βρεθεί, ίσως, αλλά ούτε κτίσματα, ούτε γραφές, ούτε άλλα απτά πράγματα. Κι όμως, υπάρχουν στη γη μας σήμερα άνθρωποι που συνεχίζουν να ζουν έτσι, και που στις παραδόσεις τους (ιστορίες, τραγούδια, θρησκευτικά δρώμενα) διατηρούν μνήμες μίας ανθρωπότητας 40 και 50 χιλιάδων ετών. Μια τέτοια περίπτωση είναι κάποιες φυλές Ινδιάνων της Βόρειας Αμερικής, που μέχρι σήμερα ζουν σε καταυλισμούς...

Η Φινίσια Μεντράνο γεννήθηκε αγόρι στα μέσα του περασμένου αιώνα στις ΗΠΑ, και χάρη στη μητέρα της πέρασε κάποια από τα παιδικά της χρόνια σε έναν καταυλισμό Ινδιάνων. Εζησε μια ζωή σαν μυθιστόρημα, που την αφηγείται στο ένα και μοναδικό βιβλίο που έγραψε, "Μεγαλώνοντας στην κατεχόμενη Αμερική" . "Κατεχόμενη" γιατί οι γιαγιάδες και οι παπούδες Ινδιάνοι που τη μεγάλωσαν θεωρούσαν τη γη τους υπό κατοχή.

φωτογραφία Joanna Pocock

Αυτές οι γιαγιάδες και οι παπούδες της φυλής της πρωτομίλησαν για την " ιερή στεφάνη" (the sacred hoop): τον κύκλο εκατοντάδων χιλιομέτρων που διένυαν οι πρόγονοί τους ζώντας ως νομάδες επάνω στη γη, κάθε χρόνο, σπέρνοντας σπόρους παλαιών ενδημικών φυτών διατροφής σε κάθε τόπο που περνούσαν. Της μίλησαν για τα παραδοσιακά (άγρια) διατροφικά φυτά του τόπου, ρίζες γεμάτες άμυλο, καρπούς και χόρτα γεμάτα πρωτεϊνες και βιταμίνες, της έμαθαν πώς να τα ξεχωρίζει και πώς να τα επεξεργάζεται, της έμαθαν τις πατροπαράδοτες δεξιότητες που χρειαζόταν για να ζήσει σε αρμονική συνεργασία με τη γη.

φωτογραφία Joanna Pocock

Αφιέρωσε τα τελευταία 30 χρόνια της ζωής της στο να δημιουργεί "άγριους κήπους" με ενδημικά φυτά στην (ακόμα σχετικά) άγρια Δύση των Ηνωμένων Πολιτειών, διδάσκοντας όποιον ήθελε να διδαχθεί, τον παραδοσιακό τρόπο ζωής των μακρινών μας προγόνων - μια που πίστευε πως είναι ο μοναδικός τρόπος να επιβιώσει το ανθρώπινο είδος με χάρη και αξιοπρέπεια επάνω στον πλανήτη μας. Διένυσε πολλές χιλιάδες χιλιόμετρα περπατώντας (νεώτερη) και αργότερα με άλογα, κάνοντας κάθε χρόνο την κυκλική διαδρομή, την "ιερή στεφάνη", φυτεύοντας σπόρους και τρώγοντας από αυτά που είχε φυτέψει την προηγούμενη χρονιά. Πολλοί μαθήτευσαν στο πλάι της, αλλά ελάχιστοι άντεξαν τον ιδιότροπο και βίαιο χαρακτήρα της. Συνελήφθη και φυλακίστηκε για αντίσταση και απείθεια κατά των αρχών, και για κατοχή γενετικού υλικού (σπόρων) σε δασική περιοχή. Η επιστολή που έγραψε από τη φυλακή προς τις δικαστικές αρχές των ΗΠΑ, ήταν μία κραυγή βοήθειας της ίδιας της Γης. Ηταν μία ιδιαίτερα ευαίσθητη και θυμωμένη ψυχή, που άγγιξε και άλλαξε τις ζωές και τις ψυχές πολλών ανθρώπων.

φωτογραφία από το διαδίκτυο

Διάβασα για αυτήν τον περασμένο Οκτώβριο, στο βιβλίο της Joanna Pocock "Surrender", και για κάποιο λόγο συγκινήθηκα. Πριν λίγες μέρες έμαθα οτι "πέρασε στον κόσμο των πνευμάτων", μόνη, όπως έζησε, από καρδιακή ανεπάρκεια. Ηταν ένας "θρύλος του φαρ ουέστ" που θα ήθελα να είχα γνωρίσει. 

Το Δάσος που ξυπνά

helleborus odorus cyclophyllus

Μάρτιος μήνας, και η νότια Ελλάδα ανθοφορεί. Βλέπω στις διάφορες ομάδες που είμαι στο φέισμπουκ ανθισμένες ορχιδέες, ανεμώνες, πυρηνόκαρπα, πόες, τα πάντα. Εδώ στο βορρά, σιωπή. Κάποιες κορομηλιές ανθίσανε στην πόλη, κάποιες αμυγδαλιές στα κοντινά χωράφια, κάποιες μανώλιες (από αυτές τις ροζ που βγάζουν πρώτα άνθη και μετά φύλλα) σε σπίτια. Με εξαίρεση το λαμπερό πράσινο του νεαρού σταριού (όπου υπάρχει) και τα σκούρα πράσινα των κωνοφόρων, χρώματα δεν υπάρχουν - ακόμα και όταν λάμπει ο ήλιος, κυριαρχούν οι γαιώδεις τόνοι του καφέ και του γκρίζου.

Αυτήν την ακόμα υπναλέα και σιωπηλή εποχή, ξεσηκώθηκα να πάω ακόμα πιο βόρεια, λίγο πιο κοντά στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Είναι ένας τόπος ονομαστός για τα μανιτάρια του, ψηλά πάνω από τη βόρεια όχθη του Νέστου, με λίγα σπίτια, και θέα στο Φαλακρό όρος. Ένα τοπίο που βόσκεται συχνά, αλλά διατηρεί απομεινάρια από το δάσος που ήταν. Ένα τοπίο που κρύβει εκπλήξεις και δώρα.

ανθισμένη φουντουκιά, corylus avellana

Ολη η διαδρομή μέχρι εκεί επιφύλασσε επίσης εκπλήξεις. Ανθισμένες φουντουκιές στα χρυσαφιά, και οι λευκοί κορμοί των σημύδων που φαίνονταν πιο λαμπεροί γιατί δεν είχαν φύλλα να τους κρύβουν. Καθώς ο ήλιος έπαιζε μπαινοβγαίνοντας στα σύννεφα (μέχρι να αποφασίσει να κρυφτεί τελείως), κάποιες ακτίνες του έπεσαν επάνω στις ανθισμένες γιδοϊτιές. Οκ, το όνομα δεν εμπνέει και πολύ, αλλά τα άνθη ήταν εντυπωσιακά. Σταματήσαμε στην άκρη του δρόμου για να τις θαυμάσουμε, να τις αγγίξουμε, να τις φωτογραφίσουμε με το καινούργιο κινητό.

salix caprea

Δρόμοι από δω, δρόμοι από κει, μισοσβησμένες ταμπέλες, υποσχέσεις διαδρομών αγνώστων ακόμα, που κάθε φορά λέμε "να πάμε κι από δω να δούμε πού βγάζει" αλλά ο προορισμός μας είναι πάντα αλλού. Το ευτύχημα είναι οτι κάθε φορά σταματάμε σε διαφορετικά σημεία επάνω στον δρόμο, και κάπως ικανοποιείται η ανάγκη της εξερεύνησης. Αυτή τη φορά ήταν ένα ρυάκι ανάμεσα στις φουντουκιές.

Η γη το χειμώνα σκεπάζεται με ένα παχύ πάπλωμα ξερών φύλλων. Πατάς και είναι μαλακά, φιλικά στο πόδι. Ο απαλός ήχος του νερού ησυχάζει την ψυχή. Το στρώμα των φύλλων διατηρεί το έδαφος ζεστό, και έτσι οι χειμερινές διεργασίες των ριζών και των μυκορρίζων μπορούν να γίνουν χωρίς τον κίνδυνο του πάγου. Αφήνοντας το αυτοκίνητο στην άκρη του δρόμου κάναμε μικρή εξερεύνηση, και πήραμε λίγο παγωμένο νερό από το ρυάκι. 

Το έδαφος είχε ίχνη. Ιχνη ζωής, ίχνη θανάτου, ίχνη μετασχηματισμού. Βρήκαμε οστά αγελάδας σαν λευκά γλυπτά (και κάναμε τη σχετική αναγνώριση και μάθημα ανατομίας, να, αυτό είναι λεκάνη, αυτό είναι τέτοιος σπόνδυλος, αυτό είναι κότσι, κτλ).

Βρήκαμε λευκές πρίμουλες - τα πρώτα λουλούδια της άνοιξης -  πράσινους ελλέβορους, ροζ-μωβ πουλμονάριες (να το το αρχαίο φάρμακο για τους πνεύμονες!), και μία μωβ βιολέτα...

primula vulgaris

pulmonaria officinalis

viola spp

Βρήκαμε νεκρά ξύλα σε διάφορες φάσεις σήψης. Υλη που μεταστοιχειώνεται με τη βοήθεια μικροοργανισμών και μυκήτων και τρέφει το δάσος μέσα από έναν αέναο κύκλο μετασχηματισμού. Θαυμάσαμε την ποικιλία των μανιταριών σε σχήματα, χρώματα, και υφές. Τα μανιτάρια εμπνέουν μυστήριο και φόβο, και γι αυτό δημιουργούν μεγάλη έλξη στον άνθρωπο. Το μεγάλο μάθημα που μας δίνουν είναι οτι στη φύση τίποτα δεν πάει χαμένο. Οι μύκητες είναι οι μεγάλοι ανακυκλωτές, και είναι όμορφοι! 

Με τα πολλά φτάσαμε στον προορισμό μας. Είναι το κοντινότερό μας σημείο που έχει τρέμουσες λεύκες, το Aspen από τα Ιάματα του Μπαχ (που για καλή μας τύχη γίνεται με τη μέθοδο του βρασμού και όχι με τον ήλιο), και αναρωτιόμουν πότε ακριβώς είναι η ανθοφορία του. Προετοιμασμένη οτι μπορεί να μην έχει ξεκινήσει ακόμα ή να έχει ήδη απανθίσει (μια που το κλίμα έχει τρελλαθεί, και στέλνει περίεργα σήματα στο φυτικό βασίλειο), ενθουσιάστηκα όταν πλησιάζοντας είδα τα λούτρινα χνουδωτά άνθη...

populus tremula flowers/catkins

Συνειδητοποίησα οτι η βιοποικιλότητα του τοπίου όπου βρισκόμουν ήταν αρκετά πλούσια για να υποστηρίξει την παρασκευή τουλάχιστον άλλων 7 ιαμάτων του Μπαχ, συν αρκετών άλλων, σε αντίστοιχες εποχές. Αγριοτριανταφυλλιά, δασική πεύκη, βελανιδιά, κληματίδα, αγριμόνιο, αγριομηλιά, καρυδιά, αλλά και σημύδα, κράταιγος, τσαπουρνιά, και ποιός ξέρει τι άλλο. Όρεξη να 'χουμε να ερχόμαστε εκδρομές!

βελανιδιά, quercus robur

συστάδα τρέμουσας λεύκης, populus tremula

Για τις σημύδες θα γράψω σε άλλο ποστ, όπως επίσης και για το ίαμα της τρέμουσας λεύκης. Ο έρωτάς μου για το δέντρο αυτό ήταν κεραυνοβόλος από την πρώτη στιγμή που το αντίκρυσα, και σήμερα έχω δεκάδες λόγους ακόμα να το αγαπώ. Αφήνω αυτό μόνο εδώ: αυτή τη φορά ανακάλυψα και κάτι ακόμα για τη σημύδα. Τα κομμένα κλαδιά της, αφημένα προφανώς καιρό να σαπίσουν, δεν φαίνονταν σάπια. Είχαν κανονικά τον φλοιό τους τον λευκό, άθικτο, σαν να ήταν φρεσκοκομμένα - αλλά πιάνοντάς τα ήταν μαλακά, σαν να είχαν από μέσα ζελέ! Κάποια, μάλιστα, καθώς τα σήκωσα, έφυγε σαν χώμα από μέσα το εσωτερικό τους, κι έμεινε ως περίβλημα ο φλοιός. Και θυμήθηκα οτι διάβασα κάπου πως κάποιοι Ινδιάνοι έφτιαχναν βάρκες με σημύδα επειδή ο φλοιός τους είναι αδιάβροχος.

δασική πεύκη, συστάδα σημύδας μπροστά από βελανιδιές

Φεύγοντας σταματήσαμε να φωτογραφίσουμε αυτή την ανθισμένη κρανιά. Γνωρίζοντας τα άνθη ενός δέντρου ερχόμαστε με κάποιον τρόπο πιο κοντά του. Το άνθος μεταφέρει κάτι λίγο παραπάνω από την ψυχή ενός φυτού, ενός δέντρου. Σαν να λέμε είναι η πεμπτουσία του, ή, ακριβέστερα, είναι η ζωντανή απεικόνιση της πεμπτουσίας του. Γι αυτό και φτιάχνονται ιάματα ψυχής από τα άνθη.

cornus mas, ανθισμένη κρανιά

Και κάπως έτσι, μία συννεφιασμένη Κυριακή αρχές του Μάρτη, γίνεται μία μέρα γνωριμίας και σύνδεσης με τα δέντρα και τα πρώτα άνθη της άνοιξης. Μία μέρα κοντά στη φύση της ζωής.