"Νυχτερινός Ταξιδευτής"

(ποίημα της Mary Oliver)

Καθώς περνά θα μπορούσε να ναι ο οιοσδήποτε: Κλέφτης, έμπορος, γιατρός Που πάει σε κάποιο σπίτι που ανησυχούν. Μα όταν σταματά στην πόρτα σου, Κάτω από το δωμάτιο που κοιμάσαι μισοξαπλωμένη Ξέρεις οτι δεν είναι ο οιοσδήποτε: Είναι ο Ταξιδευτής της Νύχτας. Γέρνεις με τα μπράτσα στο περβάζι Και κοιτάζεις κάτω. Αλλά δεν βλέπεις Τίποτα άλλο παρά Κομμάτια άγριας φύσης κολλημένα πάνω του - Εύφορο μαύρο χώμα, φύλλα και κλαδάκια Περικοκλάδες και μπουμπούκια.

Κι ανάμεσά τους Αισθάνεσαι τα μάτια του, και τα χέρια του Κάτι σηκώνουν στον αέρα. Σου έχει ένα δώρο χωρίς όνομα. Είναι σαν αεράκι μαλλιαρό.

Το κρατά στο σεληνόφως κι αυτό τραγουδά Σαν ζώο νεογέννητο Σαν παιδί τα Χριστούγεννα Σαν την καρδιά σου όταν κουτρουβαλιάζεται Στο πράσινο κρεββάτι της αγάπης. Το παίρνεις, αυτός φεύγει. Ολη τη νύχτα - και όλη τη ζωή σου αν το θες - Θα μουσουδίζει το πρόσωπό σου με την κρύα του μύτη Σαν λευκό λυκάκι. Θα κάθεται κουλουριασμένο στην παλάμη σου Σαν μια σκληρή γαλάζια πέτρα. Θα ρευστοποιηθεί σε μία κρύα λίμνη Που μόλις μέσα της βουτήξεις Θα σε κρατήσει σαν σαγόνια από βρύα. Ενα λουτρό φωτός, μια απάντηση.

Μετάφραση: Ελενα Γκώγκου 2024

Κυριακή στο Νέστο

 Με την καρδιά βαριά από τα τρέχοντα γεγονότα, και με πόνους αδιάγνωστους στο σώμα, κατευθύνθηκα προς το ποτάμι. Το νερό ξεπλένει πόνους και πληγές,και αφού το έχουμε κοντά,το αξιοποιώ όσο μπορώ. Το κλασικό διάσημο μονοπάτι είναι γεμάτο κόσμο, και αλλάζω δρόμο. Σήμερα ανάγκη είναι η σιωπή.

Χωρίς πρόγραμμα, χωρίς σκέψεις, μισοτραγουδώντας κάτι άσχετο, κάθομαι στην ακροποταμιά. Θυμάμαι έναν ήρωα της παιδικής μου ηλικίας,τον Χάκλμπερυ Φιν. Κλείνω τα μάτια και ακούω το νερό ξαπλωμένη στην άμμο. Τα νεροπούλια σιγά-σιγά ξεθαρρεύουν και έρχονται κοντά, λέγοντας τα δικά τους. Πού και πού ο ήλιος βγαίνει από τα σύννεφα, ζεσταίνει το πρόσωπό μου και τη ρητίνη από τα μπουμπούκια της λεύκας, που ευωδιάζουν. Υπάρχουν γιγάντιες λεύκες παντού, οι κορμοί τους αγκαλιασμένοι από τον κισσό.

Οι λεύκες (γένος Populus) είναι δέντρα με ιστορία και μυθολογία δική τους.Οι ιθαγενείς της  βόρειας Αμερικής τα θεωρούσαν δέντρα της ζωής και σκάλα για τον ουρανό, και οι Ρωμαίοι τα φύτευαν όπου θα συγκεντρώνονταν οι άνθρωποι (populus θα πει λαός,κόσμος) για την σκιά και τη δροσιά τους. Αγαπούν τα νερά, γι αυτό φύονται πλάι σε πηγές λίμνες και ποτάμια. Στην Κρήτη υπάρχει ο μύθος οτι ο Δίας γεννήθηκε κάτω από μία λεύκα πλάι στο Ιδαίο Αντρο. Στην Ελλάδα έχουμε τρία είδη: την ασημόλευκα (P. alba), τη μαυρολεύκη/καβάκι  (P. nigra) και πάνω στα βουνά έχουμε την τρέμουσα λεύκη (P. tremula) που τα άνθη της γίνονται ανθοϊαμαΜπαχ (aspen). Ανήκουν στην ίδια οικογένεια με τις ιτιές, Salicacae,κάτι που μαςλέει πως χρησιμοποιούνται και φαρμακευτικά λόγω των σαλικυλικών που περιέχουν.  Εδωκάτω στο ποτάμι είναι γεμάτο ασημόλευκες που ξεκινούν να ανθίζουν, και καβάκια που δεν άνοιξαν ακόμα τα μπουμπούκια τους.

ανθισμένη ασημόλευκα

Βολτάροντας λιγάκι στην ακροποταμιά, είδα τεράστια κλαδιά από καβάκια που τα είχε ρίξει ο άνεμος (ο μέγας κλαδευτής της φύσης) γεμάτα μπουμπούκια. 

 

Ο μέσος βοτανοθεραπευτής στην Ελλάδα δεν μιλά ποτέ για τα μπουμπούκια της λεύκας, αλλά οι Αμερικάνοι συνάδελφοί του δεν φείδονται αναρτήσεων που εξαίρουν τις ευεργετικές φαρμακευτικές τους ιδιότητες. Οι αμερικάνοι γνωρίζουν τις λεύκες ως cottonwood, "βαμβακόδεντρα", γιατί αργότερα την άνοιξη διασπείρουν τους σπόρους τους σαν χνούδι στον άνεμο. Το δε "βαμβάκι" αυτό, όταν ξεραθεί, είναι εξαιρετικό προσάναμμα (αν δεν θέλουμε να  χρησιμοποιούμε τα χημικά του εμπορίου για τιςσόμπες και τα τζάκια μας). Εχοντας κατακλυστεί αυτές τις μέρες από αναρτήσεις αμερικάνων βοτανοθεραπευτών σχετικά με τις υπέροχες ιδιότητες των μπουμπουκιών της λεύκας, είπα να μαζέψω κι εγώ λίγα, να φτιάξω λάδι και βάμμα.

Τα μπουμπούκια της λεύκας, λοιπόν, έχουν μία ρητίνη (η οποία "λεκιάζει" μυρωδικά τα δάχτυλα που τα μαζεύουν) που: είναι αντιμικροβιακή, αντιμυκητιακή, έχει αναλγητικές ιδιότητες για το δέρμα και τους μύες, και, όπως ανακάλυψε η υπέροχη Rosalee de la Foret, λειτουργεί σαν συντηρητικό στις κηραλοιφές γενικότερα. Φυσικά, μυρίζει υπέροχα! Το βάμμα μεταξύ άλλων χρησιμοποιείται για να διαλύσει την πυκνή βλέννη που δημιουργείται στις διάφορες βρογχικές παθήσεις.

Το κάθισμα στην ακροποταμιά, και το μάζεμα των μπουμπουκιών της λεύκας είναι διαδικασίες διαλογιστικές. Ο χρόνος σταματάει με τον ήχο του νερού και τα παιχνίδια του ήλιου, σε συγκέντρωση και σιωπή. Δεν ξέρω άλλο καλύτερο φάρμακο για να ξεπλύνει και να απαλύνει το βάρος των ημερών από την επαφή με την ομορφιά και αυτό το άχρονο.

Οι δρόμοι και οι πλατείες στους οποίους βρεθήκαμε μαζί οι περισσότεροι, με τα τραγούδια τα πανώ τις σιωπές και τα κεράκια μας βοηθούν στην ανακούφιση του συλλογικού μας πένθους. Μαζί πενθούμε τα συλλογικά μας τραύματα, και έτσι πρέπει. Μαζί και γιορτάζουμε τις χαρές μας. Είμαστε όντα φτιαγμένα για το μοίρασμα και το  μαζί. Η μόνωση και η σιωπή, στη φύση ή στο σπίτι, όμως, μας φέρνει κοντύτερα σε εκείνο το στοιχείο μέσα και έξω μας που  μας υπερβαίνει, μας τρέφει πνευματικά, και μας γαληνεύει την ψυχή ώστε να μπορούμε να δράσουμε με νηφαλιότητα και σοφία.

Γύρισα σπίτι την ώρα που βράδιαζε και κρύωνε ο αέρας, με ένα σακουλάκι γεμάτο ευωδιαστά μπουμπούκια, χέρια που κολλούσαν από τη ρητίνη, λίγες φωτογραφίες και βιντεάκια με το κύλισμα του νερού. Ησυχη. Στο μονοπάτι μου, παρότι λίγες εκατοντάδες μέτρα από το χωριό Παράδεισος, συνάντησα έναν ψαρά και πολλά νεροπούλια. 

Γυρνώντας, είπα στον σύντροφό μου: "Αν κάθομαι 2 ώρες κάθε μέρα πλάι στο Νέστο έτσι, για καμιά βδομάδα ή δέκα μέρες, θα γίνω καλά!" Γιατί δεν είμαι! Νοσώ, ψυχικά, γιατί νοσούμε συλλογικά. 12 χρόνια τώρα η κοινωνία μας πάει από συλλογικό τραύμα σε συλλογικό τραύμα αδιάκοπα και αναπόδραστα: τα μνημόνια, η βία, το όχι που έγινε ναι, το προσφυγικό, ο κόβιντ, η επαπειλούμενη λεηλασία των βουνών και των νερών μας, μία σχεδόν συνεχής αίσθηση κοινωνικής αδικίας... Και φυσικάδεν συζητώ για τα προσωπικά και οικογενειακά τραύματα και απώλειες που κι αυτά είναι αναπόδραστα στη ζωή όλων μας, και θέλουν το δικό τους χρόνο και ενέργεια για τη διαχείριση.

Μ' αυτά και μ' εκείνα,  νιώθω ευγνώμων για τη ζωή. Για το ποτάμι, τα δέντρα, την άνοιξη, τη σιωπή. Και ευγνώμων προς τους ανθρώπους που μάχονται με το λόγο τους, τα τραγούδια τους, την παρουσία τους στο δρόμο και παντού: είναι τα αντισώματα της  ανθρωπότητας και της Γης, που πολεμούν για την υγεία ανθρώπου και πλανήτη. Τα έχουμε ανάγκη, αν μη τι άλλο γιατί δεν έχουμε όλοι την πολυτέλεια του χρόνου παρέα με τα νερά τα πουλιά και τα δέντρα!

Τσιντόνια

 

Chaenomeles speciosa

Πανσέληνος Φλεβάρη, σε χωριουδάκι πλάι στη Δράμα. Η τελευταία ηλιόλουστη μέρα της εβδομάδας, λένε τα δελτία, στο μεταίχμιο ανάμεσα χειμώνα και άνοιξη. Τα μεταίχμια είναι ο τόπος που παντρεύονται δύο καταστάσεις, δύο διαφορετικά περιβάλλοντα, είναι ένας οικοτόνος - το edge (όριο, περιθώριο) για το οποίο μιλά τόσο πολύ η περμακουλτούρα.

Η τσιντόνια στην Ελλάδα είναι φυτό καλλωπιστικό. Παλαιότερα ήταν περισσότερο της μόδας και το έβαζαν οι κηποτέχνες στα κηπάρια των πολυκατοικιών των προαστείων - στη νότια Ελλάδα είναι μία ζωηρή πινελιά μέσα στον σκοτεινό χειμώνα. Στη βόρεια Ελλάδα η άνθιση αργεί, αλλά και πάλι έρχεται σε μια εποχή που τα μόνα άνθη που ξεπροβάλλουν δειλά στις πόλεις είναι τα κίτρινα ραδίκια.

Εχω έρθει στον κήπο της Νότας στους Σιταγρούς, να περάσω ένα πρωινό φτιάχνοντας ανθοϊαμα τσιντόνιας. Η Νότα λείπει στην Αθήνα, το σπίτι της διψάει για ήλιο και ζέστη, χαίρεται κι αυτό καθώς ανοίγουν τα πορτοπαράθυρα και σκουπίζεται η αυλή από τα ξερά του χειμώνα.

Το ίαμα της τσιντόνιας θέλω χρόνια να το φτιάξω. Οντας για κάποια χρόνια "αρχηγός μονογονεϊκής οικογένειας" έπρεπε να είμαι συγχρόνως μαμά και μπαμπάς μέσα στο σπίτι, να φροντίζω τρυφερά και να βάζω όρια συγχρόνως, να νταντεύω και να μαλώνω. Και όλο αυτό να το ισορροπώ όχι μόνο εντός αλλά και εκτός, κάτι που μάλλον δεν κατάφερα και πολύ. Αυτό ακριβώς είναι το θέμα που ήλπιζα να διαχειριστώ με την τσιντόνια. Οπως λέει η βιβλιογραφία, βοηθάει όταν υπάρχει "αλλοιωμένη σύνδεση με τον αρσενικό Εαυτό ή animus" και δίνει "ισορροπία της αρσενικής δύναμης δράσης με την θηλυκή δύναμη φροντίδας" (Flower Essence Repertory, R. Katz and P. Kaminski, 2004). Πρόκειται για μία σύνθεση αρχετύπων που νιώθω οτι είναι γενικό ζητούμενο για την εποχή μας. 

Κάθισα πλάι στο φυτό στον ήλιο, έκλεισα τα μάτια μου, και άφησα το πεδίο της καρδιάς μου να το αγκαλιάσει. Αφέθηκα στη ζωογόνα ζέστη και στις εικόνες που γεννήθηκαν μέσα μου σαν σε όνειρο. Πού και πού άκουγα το κλιπ-κλιπ από το κλαδευτήρι του συντρόφου μου που περιποιόταν τις αγαπημένες του τριανταφυλλιές. Και όταν γέμισα εικόνες σηκώθηκε ένα αεράκι τόσο δα, φόρεσα το λουλουδάτο σάλι, και ξεκίνησα να γράφω στο πράσινο δερματόδετο σημειωματάριο που έχω για τη σοφία των φυτών.

Γιαπωνέζικο κυδώνι. Γερά ορθά κοτσάνια, ξυλώδη σαν λεπτοί κορμοί - και τα άνθη ένα παράξενο ροζοκόκκινο που όταν φωτίζονται κόντρα από τον ήλιο λάμπουν ένα βαθύ κοραλλί. Το χρώμα της συνεργασίας και της συνεξάρτησης σύμφωνα με το Aura Soma, το χρώμα της ενσωμάτωσης και της σύνθεσης των ενεργειών. Με φωνάζει από μακριά. Μου λέει για μια αγάπη στιβαρή και γερή, γειωμένη και δυνατή, μπράτσα που δουλεύουνε τη γη για να φροντίσουν οικογένειες. Οπως ετούτο το προσφυγικό χωριό, που γεννήθηκε μέσα στη λάσπη πριν 100 χρόνια. Ακούω τις μέλισσες που ζουζουνίζουν μέσα στα άνθη. Ακούω έναν σταθμό με ποντιακά που παίζει από κάποιο ανοιχτό αυτοκίνητο δύο τετράγωνα πιο κάτω. Η δύναμη του μόχθου και της αγάπης γέννησε το χωριό αυτό, η βούληση και το πείσμα των ποντίων προσφύγων για να ζήσουν. Η αγάπη για την οικογένεια γέννησε το μόχθο για την επιβίωση και την ευημερία.

Η τσιντόνια ακτινοβολεί ομορφιά και ισχυρή παρουσία. Αυτή την ώρα το φυτό είναι το πιο εξέχον όν ολόκληρου του κήπου, είναι η μεγάλη του ώρα που δεσπόζει, ένας φλεγόμενος ορθόκλαδος θάμνος. Η βουλητική δύναμη του Αρη, η ομορφιά της Αφροδίτης, το πάντρεμα των αρχετύπων. Αγάπη και βούληση, δύναμη και νοιάξιμο. Την Αφροδίτη τη συνδέουμε με το ρομαντισμό συνήθως - μα δεν υπάρχει ρομαντισμός εδώ! Το ροζ είναι έντονο, κοντεύει κόκκινο, θυμίζει το χρώμα της κόκκινης ιπποκαστανιάς#.

Εντονο το στοιχείο της γης, αλλά και του αέρα. Οι ρίζες βαθιές, αλλά η υπέργεια κίνηση είναι σαφώς προς τον ουρανό. Δεν έχει πλάγιους κλάδους. Τα μπουμπούκια βγαίνουν ολοστρόγγυλα σε συστάδες των 3 έως 5, και τα άνθη έχουν 5 πέταλα. Οικογένεια ροδανθών, φυσικά, και όπως όλα τα άνθη της που γίνονται ιάματα ψυχής, μιλά για τα θέματα που αντιμετωπίζει η ψυχή που ενσαρκώνεται στον υλικό κόσμο. Ετούτο εδώ το πλάσμα διδάσκει τη σύνθεση δύο φαινομενικά αντιμαχόμενων αρχετύπων. Μιλά για έναν Ιερό Γάμο που γίνεται εδώ στη Γη, και υπηρετεί τον άνθρωπο. Οχι την "Ιδέα Ανθρωπος" για την οποία μιλούν οι μεταφυσικοί φιλόσοφοι, αλλά τον άνθρωπο με σάρκα και οστά: που πρέπει να εκπαιδεύσει και να εκπαιδευτεί, που πρέπει να φάει και να πιεί, να φροντίσει και να φροντιστεί, να παλέψει και να αγαπήσει στο εδώ και στο τώρα. "Η ζωή είναι αγώνας", λέει ο Αρης. "Η ζωή είναι αγάπη και φροντίδα", λέει η Αφροδίτη. "Είμαστε ένα", λένε μαζί. Απαλότητα και δύναμη. Αντρας και γυναίκα. Animus et Anima.

Και όλο αυτό αποτυπώνεται στο νερό με τη βοήθεια του ήλιου. Τι θαύμα.

Η ώρα πέρασε. Λίγος καφές στο θερμός, λίγο αέρισμα στο σπίτι, λίγο γράψιμο, λίγο σκούπισμα, λίγο χάζεμα στα βιβλία της φιλενάδας μου (ισχυρά μαγνητικά πεδία οι βιβλιοθήκες που ποτέ δεν μπόρεσα να τους αντισταθώ), λίγο ξεβοτάνισμα από δω κι από κει, λίγη φωτογράφιση. Ωρες μαγικές που χώρεσαν πολλά, μέσα στον ήλιο και την ησυχία του μικρού χωριού. Κάθομαι πλάι στο μπωλάκι όπου το νερό της πηγής μεταμορφώθηκε σε ίαμα, ευγνώμων ήσυχη και ευτυχής.

#Κόκκινη ιπποκαστανιά, το red chestnut από τα ιάματα Bach.

Σημύδες

Δάσος στη Δράμα

 Βετούλη η κρεμοκλαδής, αλλά εμείς την ξέρουμε σημύδα, γιατί ο κορμός της είναι τόσο λευκός που ασημίζει. Ψυχρόφιλο δέντρο, βόρειο, για τους σαμάνους ιερό. Το φθινόπωρο ξεχωρίζει από το χρυσαφένιο της φύλλωμα που τρεμοπαίζει στο αεράκι. Απόκοσμη λάμψη, και μία φυσική κομψότητα. Αν την προσέξεις μία φορά ποτέ δεν την ξεχνάς, και την αναγνωρίζεις πλέον παντού. Ζει σε συστάδες, πάντα παρέα. Το δέντρο αυτό βρίσκεται στην καρδιά των μύθων και της μαγείας όλων των βόρειων περιοχών της Γης, από τη Σιβηρία, τη Βόρεια Αμερική, και τη Βόρεια Ευρώπη. Από τα νεαρά κλαδιά της φτιάχνουν σκούπες και σάρωθρα "που διώχνουν το κακό" σε οποιαδήποτε μορφή του. Επειδή είναι πρόδρομο είδος με μεγάλη βλαστικότητα, και είναι το πρώτο δέντρο που εποικίζει τη χέρσα ή καμένη γη, για τους Κέλτες συμβόλιζε την αναγέννηση και την αγνότητα. Το γιόρταζαν τη μέρα των νεκρών (στη γιορτή του Samhain, 31 Οκτωβρίου), που είναι και μέρα εξαγνισμού των ψυχών των προγόνων. Οι σκούπες των μαγισσών ήταν φτιαγμένες από ξύλο σημύδας - οι μάγισσες "πετούσαν" στους κόσμους των ψυχών και των ονείρων πίνοντας ή τρώγοντας το κόκκινο ενθεογόνο μανιτάρι (ναι, αυτό των παραμυθιών με τις λευκές βούλες!) την amanita muscaria, που είναι πολύ κοινό μέσα στα δάση αυτά.

περιοχή Νευροκοπίου Δράμας

Παραδόξως ίσως, η σημύδα συμβόλιζε και τη γονιμότητα, καθώς είναι το πρώτο δέντρο που βγάζει φύλλα την άνοιξη. Ο ευθυτενής κορμός της χρησιμοποιείται σαν μαγιόξυλο/γαϊτανάκι, και οι φωτιές του Bealtaine (κέλτικη γιορτή στον αντίποδα - 6 μήνες μετά - του Samhain) καίγανε ξύλο σημύδας και βελανιδιάς. Στη Σκωτία έφτιαχναν τις κούνιες των μωρών από ξύλο σημύδας, γιατί η λαϊκή παράδοση έλεγε οτι το ξύλο αυτό τα προστατεύει από τις απαγωγές νεογέννητων που φημολογείτο οτι έκαναν τα ξωτικά. Βέβαια, στη Σκωτία που αφθονούν τα δέντρα αυτά, έφτιαχναν σχεδόν τα πάντα από το ξύλο τους, όπως και στη Σκανδιναβία. Είναι το εθνικό δέντρο της Φινλανδίας.

Ο φλοιός της έχει παράξενες ιδιότητες: είναι αδιάβροχος (οι αυτόχθονες του Καναδά έφτιαχναν καγιάκ με αυτό) αλλά και εξαιρετικό προσάναμμα για δύσκολες φωτιές (όταν θέλεις να ανάψεις φωτιά στο ύπαιθρο και έχει υγρασία ας πούμε), είναι απαλός και ξεφλουδίζει λεπτές φλουδίτσες σαν φτερά. Είναι τόσο μονωτικός από την υγρασία, που τα κομμένα κλαδιά της, πεσμένα στο έδαφος και σάπια, διατηρούν το σχήμα τους ατόφιο - τα πιάνεις, νομίζεις πως είναι ξυλώδη, αλλά αυτά είναι μαλακά και το εσωτερικό τους έχει μεταστοιχειωθεί σε χώμα. Οταν είναι νέες είναι ολόλευκος και καθώς γερνούν αποκτά σκασίματα και ρυτίδες, όπως ακριβώς και η επιδερμίδα των ανθρώπων.

φλοιός νεκρής σημύδας στο Φρακτό

Τα άνθη της είναι κιτρινοπράσινοι ίουλοι - τα αρσενικά κρέμονται, τα θηλυκά είναι ορθά. Ανθίζει τον Απρίλιο συνήθως, ανάλογα με την περιοχή. Τα φύλλα είναι μικρά και τριγωνικά, και όταν είναι νεαρά γίνονται θεραπευτικό τσάι. Στην Ελλάδα υπάρχουν λίγες, ένα δάσος στη Δράμα, κάποιες διάσπαρτες συστάδες στα δάση της Ροδόπης, στο Βόρα, και πλάι στη Μεγάλη Πρέσπα. Το χειμώνα ξεχωρίζουν μέσα στο δάσος γιατί οι κορμοί τους φέγγουν λευκοί. Την άνοιξη πριν βγάλει φύλλα, στα δάση του μακρινού βορρά, ανοίγουν τρύπες στον κορμό της και βγάζουν τον χυμό της, που είναι τονωτικός και θεραπευτικός και ελάχιστα γλυκούτσικος - σε κάποια μέρη τον κάνουν μπύρα και σιρόπι - και μετά κλείνουν την τρύπα με κερί, για να μην μολυνθεί το δέντρο. Από τον φλοιό της φτιάχνουν και εξαιρετική κόλλα (με αυτή κολλούσαν τις αιχμές των βελών επάνω στο ξύλο οι Ινδιάνοι).

Λιβαδίτης Ξάνθης

Εγώ τις ερωτεύτηκα από την πρώτη στιγμή που τις είδα, και είναι μάλλον το αγαπημένο μου δέντρο. Τις ψάχνω στα δάση που επισκέπτομαι, και ήταν όνειρό μου να επισκεφθώ το δάσος της σημύδας στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Το άκουγα χρόνια, αλλά άκουγα οτι ήταν απρόσιτο εξαιτίας της κακής ποιότητας των δρόμων στην περιοχή. Ο τολμών νικά, όμως, και επιτέλους πήγα.

νεαρό δέντρο στην αρχή του δάσους, Δράμα

Τελευταία μέρα του Οκτωβρίου, ημέρα των ψυχών των νεκρών, και η δεύτερη πανσέληνος του μήνα. Τα χρώματα του φθινοπώρου στη δόξα τους. Κάθε στροφή του δρόμου και ένας πίνακας ζωγραφικής, και νιώθαμε οτι περπατούσαμε σε ένα ζωντανό έργο τέχνης. Η μοναδική παραφωνία ήταν η παρουσία των κυνηγών, που είχαν βγεί παγανιά με τα τζιπ, τα σκυλιά, τα όπλα, τις στολές, τα gps και τους ασύρματους, 15 νοματέοι για να παγιδέψουν κάποιο δυστυχές αγριογούρουνο να έχουν να καυχιούνται για τη φυσιολατρεία και τον τοξικό τους ανδρισμό στα καφενεία του χειμώνα. Να ένας λόγος να νιώθεις απειλή μέσα στο δάσος: όχι από τα ζώα, που σέβονται τον άνθρωπο που τα σέβεται, αλλά από το αλαζονικό, αστόχαστο, και δολοφονικό είδος μας.

Δάσος σημύδας, Δράμα

Παρόλα αυτά, η απόλαυση της ατμόσφαιρας του δάσους ήταν μεγάλη: κάθε μέτρο που περπατούσαμε ήταν πλήρες από ανάταση. Πήγα να γράψω "μας έκοβε την ανάσα", αλλά δεν μας την έκοβε, αντίθετα εισπνέαμε βαθειά και αβίαστα: τον ελαφρώς ψυχρό, υγρό αέρα και την ομορφιά. Αντιγράφω από το ημερολόγιό μου:

"Στα δεξιά είδα ένα άνοιγμα, με κομμένους λευκούς κορμούς ανάμεσα στα χρώματα. Σταματήσαμε. Είχε βατόμουρα στην άκρη του δρόμου, μα εγώ ανέβηκα το μονοπάτι. Μπροστά μου τρείς πανύψηλες σημύδες σαν καντηλέρι, βγαίνανε από την ίδια ρίζα. Γύρω γύρω  φτέρες ψηλές και μανιτάρια. Ήταν η αρχή του δάσους, πλέον. Συνέχισα το μονοπάτι που ανηφόριζε μέχρι που έφτασα σε ένα ψηλό σημείο. Μπροστά μου ένα αληθινό δάσος με αρχέγονη μορφή, μία εικόνα που με πήρε μέσα της. Από κει το μονοπάτι κατηφόριζε, και συνέχισα. Σαν να περπατούσα στον τόπο του παραμυθιού.

Φωτογράφιζα διαρκώς, αλλά η αίσθηση δεν πιανόταν. Μόνο μία φωτογραφία κάπως αποτύπωσε την αίσθησή μου. Ο κορμός τους ήταν ασημί, και ψηλά, η κόμη τους ήταν χρυσή, ένα χλωμό χρυσαφί που φαινόταν απόκοσμο, και έκανε αντίθεση με τον καταγάλανο ουρανό του απογεύματος. Γιατί πλέον είχε πάει απόγευμα, το φως πέφτει νωρίς, τελευταία μέρα του Οκτώβρη. Έμεινα να κάνω μικρά βήματα τριγύρω νιώθοντας τα δέντρα, το πάτημα, και συγχρόνως όντας «έξω». Εκεί, εδώ, κάπου αλλιώτικα, σε έναν τόπο τέτοιο που δεν είχα ξαναπατήσει, με μία αίσθηση συντονισμού με κάτι πολύ διαφορετικό από οτιδήποτε άλλο είχα συναντήσει στη ζωή μου. Όχι πολύ «γήινο». Μία απόλυτη καλωσύνη, μία απόλυτη ηρεμία: μία καλωσύνη που δεν «χαρίζεται», χωρίς επιπολαιότητα/χαζοχαρουμενιά/επιφαναειακότητα, που περιέχει την αποστασιοποιημένη αυστηρότητα του νόμου αλλά με φροντίδα, μία αγάπη πολύ καθαρή και συγχρόνως γεμάτη μυστήριο. Η κόμη της σημύδας αφήνει το φως να περάσει, δεν έχει τίποτα από το βάρος και τη σκοτεινιά της οξιάς. Το δάσος είναι ελαφρύ και αέρινο, φωτεινό και παιχνιδιάρικο. Νεανικό, κι ας είναι τα δέντρα τόσο μεγάλα σε ηλικία. Σαν να βρίσκομαι σε μια άλλη ηλικία της γης, χιλιετίες πριν, τότε που είχε δράκους , δεινόσαυρους, και οι νεράιδες κυκλοφορούσαν στα φανερά παντού.  Είχε μια τέτοια ποιότητα η ατμόσφαιρα του δάσους με τις ψηλές φτέρες και τις πανύψηλες σημύδες. Το φως έπεφτε, αλλά το αέρινο χρυσαφί του θόλου δεν σε άφηνε να φοβηθείς.

δάσος σημύδας, Δράμα

Το φως. Το φως είναι δόνηση και πληροφορία, λένε. Αυτά τα δέντρα έχουν πιο έντονη σχέση μαζί του από ότι τα άλλα, ίσως γιατί είναι ψυχρόφιλα και βόρεια, και στο βορρά το φως πολύ λιγοστεύει το χειμώνα. Ψηλά στην κόμη τους φέγγουν χρυσά και διαχέουν φως προς τον υπόροφο – τα μεγάλα σε ηλικία, που είναι και τόσο ψηλά εδωπέρα, αφήνουν τεράστιο χώρο ενδιάμεσα, και περπατάς ανάμεσά τους και είναι λευκοί, λευκόγκριζοι κορμοί ευθυτενείς. Από κάτω φτέρες ψηλές και κράταιγοι. Σαν αντένες που φέρνουν φως από τον ουρανό και τον διαχέουν χαμηλά, είπε ο Κ. Το φως μας επιτρέπει να βλέπουμε, μας δίνει το μέσον και τη συνθήκη για να δούμε – και καθώς το γράφω αυτό συνειδητοποιώ πόσο σύνθετο και μυστήριο πράγμα είναι η όραση. Εξωτερική και εσωτερική, με τα μάτια του σώματος και με τα μάτια του νου. Τι είδους πληροφορίες μας καθιστούν ικανούς να αντιλαμβανόμαστε αυτά τα δέντρα. Με το φως τους τα μάτια μας βλέπουν περισσότερα, βλέπουν αλλιώτικα, με μία ευκρίνεια που ξαφνιάζει: βλέπουν πράγματα που δεν έβλεπαν προηγουμένως κι ας ήταν εκεί μπροστά τους, δίπλα τους, κάτω από τη μύτη τους. Το φως επίσης επιτρέπει στη ζωή να υπάρξει: εδώ ο υπόροφος είναι πλούσιος, ζουν χιλιάδες πλάσματα – όχι μόνο από κάτω αλλά και τριγύρω, και ανάμεσα. Η σημύδα είναι πρόσκοπο είδος, πρόδρομο, ανοίγει το δρόμο και προετοιμάζει το έδαφος για τα άλλα, πιο μακρόβια είδη. Εδώ ήδη είχαν εγκατασταθεί λίγες ερυθρελάτες σε σημεία. Το δάσος αυτό δεν θα παραμείνει έτσι «για πάντα», θα αλλάξει. Θα μείνουν λίγες συστάδες σημύδων, όπως στο Φρακτό ή στον Λιβαδίτη, και θα εγκατασταθούν τελικά τα έλατα. Η ελαφράδα της νιότης θα δώσει τη θέση της στη σοβαρότητα της ωριμότητας. Έτσι γίνεται και στη ζωή των ανθρώπων κανονικά. 

Ίσως γι αυτό το ίαμα της σημύδας μας λέει «δέστε με νέα μάτια, δέστε εκ νέου, δέστε την ομορφιά, νιώστε ελαφροί, νιώστε τη χαρά της εξερεύνησης και της ανακάλυψης, ξαναγίνετε για λίγο το παιδάκι που έχει περιέργεια για όλα, δώστε την ευκαιρία στον εαυτό σας να ξαναπεί ‘γιατί’». Αυτό το νέο μπορεί να είναι και παλιό, αλλά εξακολουθεί να είναι νέο κάθε φορά που το κοιτάμε. Ο δάσκαλός μου έλεγε ότι «αγάπη είναι να βλέπεις πάντοτε με νέα μάτια», και πιθανώς να εννοούσε αυτό. Με κάθε βλέμμα ανακαλύπτεις στον άλλον κάτι καινούργιο, που σε πάει μακρύτερα, βαθύτερα, που σε συνδέει με κάποιον νέο τρόπο. Και δεν κουράζεσαι, ούτε βαριέσαι.

Δάσος σημύδας, Δράμα

Η νεότητα της Γης για μας είναι αρχαιότητα, γιατί δεν ζούσαμε τότε. Τα νιάτα του πλανήτη μας φαίνονται αρχέγονα γιατί εμείς είμαστε τόσο νεαροί σε σχέση με αυτήν. Αλλά είναι νιάτα, με όλη την αναπαραγωγική ορμή και την ενέργεια που έχουν όλοι οι νέοι: το πάθος της εξερεύνησης και της ανακάλυψης, η πληθώρα των ενδιαφερόντων, η αίσθηση ότι βλέπεις πράγματα για πρώτη φορά και ενθουσιάζεσαι με αυτό. (Σκεφτόμουν ότι τα δέντρα που μου φαίνονταν τόσο αρχέγονα τριγύρω μου δεν ήταν παλιότερα από τον ίδιο τον Κ, δεν τον ξεπερνούσαν σε ηλικία και πολύ. Η βιβλιογραφία λέει ότι το δάσος αναπτύχθηκε μετά τον πόλεμο όταν έφυγαν οι κτηνοτροφικές δραστηριότητες από την περιοχή με την ερήμωση των γύρω χωριών - είμαστε πολύ λίγα χιλιόμετρα μακριά από τα σύνορα. Ετούτα τα δέντρα, λοιπόν, όλο το δάσος δηλαδή, μαζί με τα πεύκα και τις οξιές, είναι 80 ετών το πολύ). Άλλο πράγμα ο γραμμικός χρόνος του «πότε γεννήθηκα-πότε παντρεύτηκα-πότε πήρα σύνταξη» και άλλο πράγμα ο κυκλικός χρόνος των εποχών - των μοτίβων της φύσης και της ιστορίας.

δάσος σημύδας, Δράμα

...Στα αριστερά δύο σημύδες, μία ζωντανή και μία πεθαμένη. Η ζωντανή, μια χορεύτρια με χρυσή φορεσιά. Η πεθαμένη γεμάτη γκρίζες λειχήνες που την έκαναν να φαίνεται σαν λούτρινη – στο κέντρο της καρδιάς της, το χαριτωμένο μανιτάρι που τη σκότωσε (στα πιο αδύναμα δέντρα φωλιάζει ένας μύκητας που δεν θυμάμαι πώς τον λένε, που τελικά τα σκοτώνει). Δεξιά μικρότερες, και λίγο παρακάτω ένας κράταιγος γεμάτος με γλυκούς καρπούς, τον οποίο κλάδεψα λίγο αργότερα. Η θερμοκρασία έπεφτε μαζί με το φως. Στο δρόμο του γυρισμού πια ανέτειλε το φεγγάρι μέσα στο πηχτό σκοτάδι των έρημων επαρχιακών δρόμων"

δάσος σημύδας, Δράμα

Το Τσάι του Δάσους

Δεν ψήνεται σε περίτεχνες αριστοκρατικές τσαγιέρες. Πώς γίνεται να φτάσουν μέχρι εκεί, εξάλλου;

Ούτε συνοδεύεται από σάντουιτς λευκού ψωμιού με λεπτοκομμένες φέτες αγγουράκι, όπως κάποτε στην Αγγλία. Ούτε από φρεσκοψημμένα κουλουράκια βανίλιας ή κανέλας.

Αμα δε φέρεις μαζί σου φακελάκι λιπτον-τή ή σακουλάκι με μαύρα ξερά τσακισμένα φύλλα καμέλιας, πάλι αυτό δεν θα είναι το τσάι το γνωστό, που πίνουνε σε δύση και ανατολή.

Όχι, το τσάι του δάσους δεν είναι αυτό που πίνεις σπίτι, στο μπαλκονάκι ή το σαλόνι σου, παρέα με το γάτο και το βασιλικό σου. Ούτε στα τή ρουμς του λονδρέζικου ξενοδοχείου.

Το τσάι του δάσους θέλει νερό από βουνίσιο ποταμάκι, νερό που τρέχει ασταμάτητα από τότε που ξεκίνησε ο χρόνος παγωμένο καθαρό, νερό που έπεσε σαν πάχνη στα φύλλα μες στη νύχτα και ξανανέβηκε με τον πρώτο ήλιο ατμός, έγινε σύννεφο, βροχή, πέρασε μέσα από βρύα ρίζες και βράχια, ξεκουράστηκε και ξαναβγήκε ως πηγή ξανά στο φως.

Το τσάι του δάσους ψήνεται στη φωτιά. Συχνά τη νύχτα, ή το πρωί μόλις ξυπνάς και θέλεις κάτι να ζεστάνει τα μέσα σου, γιατί η υγρασία περονιάζει. Σα μαλακή φανέλα που τη φοράς κατάστηθα και ηρεμεί η ψυχή.

Ολα τα βότανα που είναι φίλοι καρδιακοί μπαίνουνε μέσα, να δώσουνε την καλωσύνη τους - το φάρμακό τους. Το φάρμακο όπως το εννοούσανε οι Ινδιάνοι, ίαμα σώματος και ψυχής. Ότι γνωρίζουμε και μας γνωρίζει μέσα στο δάσος για το καλό μας, θα μπει στο τσάι. Το βουτυρόχορτο και το τριφύλλι, οι νεαρές βελόνες της ελάτης και της πεύκης. Η αχιλλεία και το υπερικό, η μέντα και το λευκό λουλουδάτο συννεφάκι, η σπιραία. Η ρίγανη, ο ελίχρυσος, ο κίστος, το θυμάρι. Ότι βγάζει ο τόπος, ότι δίνει η γη, εκεί που είσαι. Όπου κι αν είσαι. Το δάσος θα σου δώσει ότι χρειάζεσαι.

Το Δάσος που ξυπνά

helleborus odorus cyclophyllus

Μάρτιος μήνας, και η νότια Ελλάδα ανθοφορεί. Βλέπω στις διάφορες ομάδες που είμαι στο φέισμπουκ ανθισμένες ορχιδέες, ανεμώνες, πυρηνόκαρπα, πόες, τα πάντα. Εδώ στο βορρά, σιωπή. Κάποιες κορομηλιές ανθίσανε στην πόλη, κάποιες αμυγδαλιές στα κοντινά χωράφια, κάποιες μανώλιες (από αυτές τις ροζ που βγάζουν πρώτα άνθη και μετά φύλλα) σε σπίτια. Με εξαίρεση το λαμπερό πράσινο του νεαρού σταριού (όπου υπάρχει) και τα σκούρα πράσινα των κωνοφόρων, χρώματα δεν υπάρχουν - ακόμα και όταν λάμπει ο ήλιος, κυριαρχούν οι γαιώδεις τόνοι του καφέ και του γκρίζου.

Αυτήν την ακόμα υπναλέα και σιωπηλή εποχή, ξεσηκώθηκα να πάω ακόμα πιο βόρεια, λίγο πιο κοντά στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Είναι ένας τόπος ονομαστός για τα μανιτάρια του, ψηλά πάνω από τη βόρεια όχθη του Νέστου, με λίγα σπίτια, και θέα στο Φαλακρό όρος. Ένα τοπίο που βόσκεται συχνά, αλλά διατηρεί απομεινάρια από το δάσος που ήταν. Ένα τοπίο που κρύβει εκπλήξεις και δώρα.

ανθισμένη φουντουκιά, corylus avellana

Ολη η διαδρομή μέχρι εκεί επιφύλασσε επίσης εκπλήξεις. Ανθισμένες φουντουκιές στα χρυσαφιά, και οι λευκοί κορμοί των σημύδων που φαίνονταν πιο λαμπεροί γιατί δεν είχαν φύλλα να τους κρύβουν. Καθώς ο ήλιος έπαιζε μπαινοβγαίνοντας στα σύννεφα (μέχρι να αποφασίσει να κρυφτεί τελείως), κάποιες ακτίνες του έπεσαν επάνω στις ανθισμένες γιδοϊτιές. Οκ, το όνομα δεν εμπνέει και πολύ, αλλά τα άνθη ήταν εντυπωσιακά. Σταματήσαμε στην άκρη του δρόμου για να τις θαυμάσουμε, να τις αγγίξουμε, να τις φωτογραφίσουμε με το καινούργιο κινητό.

salix caprea

Δρόμοι από δω, δρόμοι από κει, μισοσβησμένες ταμπέλες, υποσχέσεις διαδρομών αγνώστων ακόμα, που κάθε φορά λέμε "να πάμε κι από δω να δούμε πού βγάζει" αλλά ο προορισμός μας είναι πάντα αλλού. Το ευτύχημα είναι οτι κάθε φορά σταματάμε σε διαφορετικά σημεία επάνω στον δρόμο, και κάπως ικανοποιείται η ανάγκη της εξερεύνησης. Αυτή τη φορά ήταν ένα ρυάκι ανάμεσα στις φουντουκιές.

Η γη το χειμώνα σκεπάζεται με ένα παχύ πάπλωμα ξερών φύλλων. Πατάς και είναι μαλακά, φιλικά στο πόδι. Ο απαλός ήχος του νερού ησυχάζει την ψυχή. Το στρώμα των φύλλων διατηρεί το έδαφος ζεστό, και έτσι οι χειμερινές διεργασίες των ριζών και των μυκορρίζων μπορούν να γίνουν χωρίς τον κίνδυνο του πάγου. Αφήνοντας το αυτοκίνητο στην άκρη του δρόμου κάναμε μικρή εξερεύνηση, και πήραμε λίγο παγωμένο νερό από το ρυάκι. 

Το έδαφος είχε ίχνη. Ιχνη ζωής, ίχνη θανάτου, ίχνη μετασχηματισμού. Βρήκαμε οστά αγελάδας σαν λευκά γλυπτά (και κάναμε τη σχετική αναγνώριση και μάθημα ανατομίας, να, αυτό είναι λεκάνη, αυτό είναι τέτοιος σπόνδυλος, αυτό είναι κότσι, κτλ).

Βρήκαμε λευκές πρίμουλες - τα πρώτα λουλούδια της άνοιξης -  πράσινους ελλέβορους, ροζ-μωβ πουλμονάριες (να το το αρχαίο φάρμακο για τους πνεύμονες!), και μία μωβ βιολέτα...

primula vulgaris

pulmonaria officinalis

viola spp

Βρήκαμε νεκρά ξύλα σε διάφορες φάσεις σήψης. Υλη που μεταστοιχειώνεται με τη βοήθεια μικροοργανισμών και μυκήτων και τρέφει το δάσος μέσα από έναν αέναο κύκλο μετασχηματισμού. Θαυμάσαμε την ποικιλία των μανιταριών σε σχήματα, χρώματα, και υφές. Τα μανιτάρια εμπνέουν μυστήριο και φόβο, και γι αυτό δημιουργούν μεγάλη έλξη στον άνθρωπο. Το μεγάλο μάθημα που μας δίνουν είναι οτι στη φύση τίποτα δεν πάει χαμένο. Οι μύκητες είναι οι μεγάλοι ανακυκλωτές, και είναι όμορφοι! 

Με τα πολλά φτάσαμε στον προορισμό μας. Είναι το κοντινότερό μας σημείο που έχει τρέμουσες λεύκες, το Aspen από τα Ιάματα του Μπαχ (που για καλή μας τύχη γίνεται με τη μέθοδο του βρασμού και όχι με τον ήλιο), και αναρωτιόμουν πότε ακριβώς είναι η ανθοφορία του. Προετοιμασμένη οτι μπορεί να μην έχει ξεκινήσει ακόμα ή να έχει ήδη απανθίσει (μια που το κλίμα έχει τρελλαθεί, και στέλνει περίεργα σήματα στο φυτικό βασίλειο), ενθουσιάστηκα όταν πλησιάζοντας είδα τα λούτρινα χνουδωτά άνθη...

populus tremula flowers/catkins

Συνειδητοποίησα οτι η βιοποικιλότητα του τοπίου όπου βρισκόμουν ήταν αρκετά πλούσια για να υποστηρίξει την παρασκευή τουλάχιστον άλλων 7 ιαμάτων του Μπαχ, συν αρκετών άλλων, σε αντίστοιχες εποχές. Αγριοτριανταφυλλιά, δασική πεύκη, βελανιδιά, κληματίδα, αγριμόνιο, αγριομηλιά, καρυδιά, αλλά και σημύδα, κράταιγος, τσαπουρνιά, και ποιός ξέρει τι άλλο. Όρεξη να 'χουμε να ερχόμαστε εκδρομές!

βελανιδιά, quercus robur

συστάδα τρέμουσας λεύκης, populus tremula

Για τις σημύδες θα γράψω σε άλλο ποστ, όπως επίσης και για το ίαμα της τρέμουσας λεύκης. Ο έρωτάς μου για το δέντρο αυτό ήταν κεραυνοβόλος από την πρώτη στιγμή που το αντίκρυσα, και σήμερα έχω δεκάδες λόγους ακόμα να το αγαπώ. Αφήνω αυτό μόνο εδώ: αυτή τη φορά ανακάλυψα και κάτι ακόμα για τη σημύδα. Τα κομμένα κλαδιά της, αφημένα προφανώς καιρό να σαπίσουν, δεν φαίνονταν σάπια. Είχαν κανονικά τον φλοιό τους τον λευκό, άθικτο, σαν να ήταν φρεσκοκομμένα - αλλά πιάνοντάς τα ήταν μαλακά, σαν να είχαν από μέσα ζελέ! Κάποια, μάλιστα, καθώς τα σήκωσα, έφυγε σαν χώμα από μέσα το εσωτερικό τους, κι έμεινε ως περίβλημα ο φλοιός. Και θυμήθηκα οτι διάβασα κάπου πως κάποιοι Ινδιάνοι έφτιαχναν βάρκες με σημύδα επειδή ο φλοιός τους είναι αδιάβροχος.

δασική πεύκη, συστάδα σημύδας μπροστά από βελανιδιές

Φεύγοντας σταματήσαμε να φωτογραφίσουμε αυτή την ανθισμένη κρανιά. Γνωρίζοντας τα άνθη ενός δέντρου ερχόμαστε με κάποιον τρόπο πιο κοντά του. Το άνθος μεταφέρει κάτι λίγο παραπάνω από την ψυχή ενός φυτού, ενός δέντρου. Σαν να λέμε είναι η πεμπτουσία του, ή, ακριβέστερα, είναι η ζωντανή απεικόνιση της πεμπτουσίας του. Γι αυτό και φτιάχνονται ιάματα ψυχής από τα άνθη.

cornus mas, ανθισμένη κρανιά

Και κάπως έτσι, μία συννεφιασμένη Κυριακή αρχές του Μάρτη, γίνεται μία μέρα γνωριμίας και σύνδεσης με τα δέντρα και τα πρώτα άνθη της άνοιξης. Μία μέρα κοντά στη φύση της ζωής.