Τσιντόνια

 

Chaenomeles speciosa

Πανσέληνος Φλεβάρη, σε χωριουδάκι πλάι στη Δράμα. Η τελευταία ηλιόλουστη μέρα της εβδομάδας, λένε τα δελτία, στο μεταίχμιο ανάμεσα χειμώνα και άνοιξη. Τα μεταίχμια είναι ο τόπος που παντρεύονται δύο καταστάσεις, δύο διαφορετικά περιβάλλοντα, είναι ένας οικοτόνος - το edge (όριο, περιθώριο) για το οποίο μιλά τόσο πολύ η περμακουλτούρα.

Η τσιντόνια στην Ελλάδα είναι φυτό καλλωπιστικό. Παλαιότερα ήταν περισσότερο της μόδας και το έβαζαν οι κηποτέχνες στα κηπάρια των πολυκατοικιών των προαστείων - στη νότια Ελλάδα είναι μία ζωηρή πινελιά μέσα στον σκοτεινό χειμώνα. Στη βόρεια Ελλάδα η άνθιση αργεί, αλλά και πάλι έρχεται σε μια εποχή που τα μόνα άνθη που ξεπροβάλλουν δειλά στις πόλεις είναι τα κίτρινα ραδίκια.

Εχω έρθει στον κήπο της Νότας στους Σιταγρούς, να περάσω ένα πρωινό φτιάχνοντας ανθοϊαμα τσιντόνιας. Η Νότα λείπει στην Αθήνα, το σπίτι της διψάει για ήλιο και ζέστη, χαίρεται κι αυτό καθώς ανοίγουν τα πορτοπαράθυρα και σκουπίζεται η αυλή από τα ξερά του χειμώνα.

Το ίαμα της τσιντόνιας θέλω χρόνια να το φτιάξω. Οντας για κάποια χρόνια "αρχηγός μονογονεϊκής οικογένειας" έπρεπε να είμαι συγχρόνως μαμά και μπαμπάς μέσα στο σπίτι, να φροντίζω τρυφερά και να βάζω όρια συγχρόνως, να νταντεύω και να μαλώνω. Και όλο αυτό να το ισορροπώ όχι μόνο εντός αλλά και εκτός, κάτι που μάλλον δεν κατάφερα και πολύ. Αυτό ακριβώς είναι το θέμα που ήλπιζα να διαχειριστώ με την τσιντόνια. Οπως λέει η βιβλιογραφία, βοηθάει όταν υπάρχει "αλλοιωμένη σύνδεση με τον αρσενικό Εαυτό ή animus" και δίνει "ισορροπία της αρσενικής δύναμης δράσης με την θηλυκή δύναμη φροντίδας" (Flower Essence Repertory, R. Katz and P. Kaminski, 2004). Πρόκειται για μία σύνθεση αρχετύπων που νιώθω οτι είναι γενικό ζητούμενο για την εποχή μας. 

Κάθισα πλάι στο φυτό στον ήλιο, έκλεισα τα μάτια μου, και άφησα το πεδίο της καρδιάς μου να το αγκαλιάσει. Αφέθηκα στη ζωογόνα ζέστη και στις εικόνες που γεννήθηκαν μέσα μου σαν σε όνειρο. Πού και πού άκουγα το κλιπ-κλιπ από το κλαδευτήρι του συντρόφου μου που περιποιόταν τις αγαπημένες του τριανταφυλλιές. Και όταν γέμισα εικόνες σηκώθηκε ένα αεράκι τόσο δα, φόρεσα το λουλουδάτο σάλι, και ξεκίνησα να γράφω στο πράσινο δερματόδετο σημειωματάριο που έχω για τη σοφία των φυτών.

Γιαπωνέζικο κυδώνι. Γερά ορθά κοτσάνια, ξυλώδη σαν λεπτοί κορμοί - και τα άνθη ένα παράξενο ροζοκόκκινο που όταν φωτίζονται κόντρα από τον ήλιο λάμπουν ένα βαθύ κοραλλί. Το χρώμα της συνεργασίας και της συνεξάρτησης σύμφωνα με το Aura Soma, το χρώμα της ενσωμάτωσης και της σύνθεσης των ενεργειών. Με φωνάζει από μακριά. Μου λέει για μια αγάπη στιβαρή και γερή, γειωμένη και δυνατή, μπράτσα που δουλεύουνε τη γη για να φροντίσουν οικογένειες. Οπως ετούτο το προσφυγικό χωριό, που γεννήθηκε μέσα στη λάσπη πριν 100 χρόνια. Ακούω τις μέλισσες που ζουζουνίζουν μέσα στα άνθη. Ακούω έναν σταθμό με ποντιακά που παίζει από κάποιο ανοιχτό αυτοκίνητο δύο τετράγωνα πιο κάτω. Η δύναμη του μόχθου και της αγάπης γέννησε το χωριό αυτό, η βούληση και το πείσμα των ποντίων προσφύγων για να ζήσουν. Η αγάπη για την οικογένεια γέννησε το μόχθο για την επιβίωση και την ευημερία.

Η τσιντόνια ακτινοβολεί ομορφιά και ισχυρή παρουσία. Αυτή την ώρα το φυτό είναι το πιο εξέχον όν ολόκληρου του κήπου, είναι η μεγάλη του ώρα που δεσπόζει, ένας φλεγόμενος ορθόκλαδος θάμνος. Η βουλητική δύναμη του Αρη, η ομορφιά της Αφροδίτης, το πάντρεμα των αρχετύπων. Αγάπη και βούληση, δύναμη και νοιάξιμο. Την Αφροδίτη τη συνδέουμε με το ρομαντισμό συνήθως - μα δεν υπάρχει ρομαντισμός εδώ! Το ροζ είναι έντονο, κοντεύει κόκκινο, θυμίζει το χρώμα της κόκκινης ιπποκαστανιάς#.

Εντονο το στοιχείο της γης, αλλά και του αέρα. Οι ρίζες βαθιές, αλλά η υπέργεια κίνηση είναι σαφώς προς τον ουρανό. Δεν έχει πλάγιους κλάδους. Τα μπουμπούκια βγαίνουν ολοστρόγγυλα σε συστάδες των 3 έως 5, και τα άνθη έχουν 5 πέταλα. Οικογένεια ροδανθών, φυσικά, και όπως όλα τα άνθη της που γίνονται ιάματα ψυχής, μιλά για τα θέματα που αντιμετωπίζει η ψυχή που ενσαρκώνεται στον υλικό κόσμο. Ετούτο εδώ το πλάσμα διδάσκει τη σύνθεση δύο φαινομενικά αντιμαχόμενων αρχετύπων. Μιλά για έναν Ιερό Γάμο που γίνεται εδώ στη Γη, και υπηρετεί τον άνθρωπο. Οχι την "Ιδέα Ανθρωπος" για την οποία μιλούν οι μεταφυσικοί φιλόσοφοι, αλλά τον άνθρωπο με σάρκα και οστά: που πρέπει να εκπαιδεύσει και να εκπαιδευτεί, που πρέπει να φάει και να πιεί, να φροντίσει και να φροντιστεί, να παλέψει και να αγαπήσει στο εδώ και στο τώρα. "Η ζωή είναι αγώνας", λέει ο Αρης. "Η ζωή είναι αγάπη και φροντίδα", λέει η Αφροδίτη. "Είμαστε ένα", λένε μαζί. Απαλότητα και δύναμη. Αντρας και γυναίκα. Animus et Anima.

Και όλο αυτό αποτυπώνεται στο νερό με τη βοήθεια του ήλιου. Τι θαύμα.

Η ώρα πέρασε. Λίγος καφές στο θερμός, λίγο αέρισμα στο σπίτι, λίγο γράψιμο, λίγο σκούπισμα, λίγο χάζεμα στα βιβλία της φιλενάδας μου (ισχυρά μαγνητικά πεδία οι βιβλιοθήκες που ποτέ δεν μπόρεσα να τους αντισταθώ), λίγο ξεβοτάνισμα από δω κι από κει, λίγη φωτογράφιση. Ωρες μαγικές που χώρεσαν πολλά, μέσα στον ήλιο και την ησυχία του μικρού χωριού. Κάθομαι πλάι στο μπωλάκι όπου το νερό της πηγής μεταμορφώθηκε σε ίαμα, ευγνώμων ήσυχη και ευτυχής.

#Κόκκινη ιπποκαστανιά, το red chestnut από τα ιάματα Bach.

Ο ήλιος του δάσους

Ελένιο (Inula helenium, στα αγγλικά elecampagne).

Μέσα στο ελατοδάσος, στη σκοτεινιά των βαθειών ρεμάτων, λάμπουν μικροί ήλιοι. Και λάμπουν τόσο πολύ που είναι σαν να ρίχνουν φως παντού, γιατί είναι ακριβώς: ήλιοι. Είναι ψηλά φυτά, με μεγάλα σκούρα φύλλα, και άνθη που φτάνουν τα 10 εκατοστά σε διάμετρο. Τα λατρεύουν οι πεταλούδες! Το μήνυμά τους είναι απλό: "Είσαι ήλιος και λάμπεις, δεν χρειάζεται ούτε να το κρύβεις ούτε να το διαλαλείς".

Πολυετές φυτό, του αρέσουν τα εδάφη που είναι κρύα και υγρά (έντονο το στοιχείο της Γης), και φυτρώνει σε συστάδες στα δάση του βορρά. Ανήκει στην οικογένεια των Σύνθετων, θυμίζει μια μεγάλη μαργαρίτα δηλαδή, και μπορεί να φτάσει και τα δύο μέτρα ύψος. Στα αγγλικά το λένε και elfdock, γιατί οι θρύλοι λένε οτι όπου φύεται αφθονούν οι νεράιδες. Το όνομά του το πήρε από την Ωραία Ελένη. Υπάρχει πιθανότητα, επειδή είναι βότανο γνωστό από την αρχαιότητα, να είναι το "πάναξ χειρώνειον", το φυτό που χρησιμοποιούσε ο Χείρων (ο θεραπευτής Κένταυρος), και κατά καιρούς έχει χρησιμοποιηθεί για διάφορες παθήσεις. Είναι βότανο αποχρεμπτικό, δριμύ και σχετικά πικρό, και χρησιμοποιείται για να κινητοποιήσει τη λιμνασμένη βλέννα στους πνεύμονες, την έμμηνο ρύση, αλλά και τα υγρά της πέψης στο στομάχι. Χρησιμοποιείται η ρίζα του, την οποία συλλέγουμε το φθινόπωρο όταν το υπόλοιπο φυτό έχει ξεραθεί. 

Ως ανθοϊαμα το αναφέρει ο David Dalton στο βιβλίο του "Stars of the Meadow". Βοηθά τους ανθρώπους που νιώθουν ξεχωριστοί και ιδιαίτεροι, αλλά δεν μπορούν να διαχειριστούν την ιδιαιτερότητά τους με ισορροπημένο τρόπο, και είτε ντρέπονται τρελλά είτε κάνουν τα πάντα για να τη δείξουν, να την διατυμπανίσουν. Είναι ένα ίαμα ιδιαίτερα χρήσιμο στην εφηβεία και στην πρώτη νεότητα, που ανακαλύπτουμε τον εαυτό μας, ανακαλύπτουμε τις διαφορές μας από τους γύρω μας, και είτε θέλουμε να κρυφτούμε είτε να κάνουμε τις διαφορές αυτές πιο ορατές! Επίσης χρήσιμο ίαμα σε κοινωνίες πολύ συντηρητικές, όπου δυσκολευόμαστε να είμαστε "απλά" ο εαυτός μας... Βοηθά τους ανθρώπους που νιώθουν αποξενωμένοι από την κοινωνία, και δεν βρίσκουν μία ταυτότητα που να τους βολεύει μέσω της οποίας να αλληλεπιδράσουν με το κοινωνικό σύνολο (και συχνά επικεντρώνονται στα αρνητικά χαρακτηριστικά τους, νιώθουν οτι 'κάτι δεν πάει καλά με αυτούς'). Ενισχύει την ταυτότητα δίνοντας ένα νέο επίπεδο αυτοαποδοχής και αυτοβεβαίωσης.

"Είμαι ήλιος, και δεν χρειάζεται να κρύβομαι ούτε να το βροντοφωνάζω. Είμαι αυτό που είμαι."

Το Δάσος που ξυπνά

helleborus odorus cyclophyllus

Μάρτιος μήνας, και η νότια Ελλάδα ανθοφορεί. Βλέπω στις διάφορες ομάδες που είμαι στο φέισμπουκ ανθισμένες ορχιδέες, ανεμώνες, πυρηνόκαρπα, πόες, τα πάντα. Εδώ στο βορρά, σιωπή. Κάποιες κορομηλιές ανθίσανε στην πόλη, κάποιες αμυγδαλιές στα κοντινά χωράφια, κάποιες μανώλιες (από αυτές τις ροζ που βγάζουν πρώτα άνθη και μετά φύλλα) σε σπίτια. Με εξαίρεση το λαμπερό πράσινο του νεαρού σταριού (όπου υπάρχει) και τα σκούρα πράσινα των κωνοφόρων, χρώματα δεν υπάρχουν - ακόμα και όταν λάμπει ο ήλιος, κυριαρχούν οι γαιώδεις τόνοι του καφέ και του γκρίζου.

Αυτήν την ακόμα υπναλέα και σιωπηλή εποχή, ξεσηκώθηκα να πάω ακόμα πιο βόρεια, λίγο πιο κοντά στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Είναι ένας τόπος ονομαστός για τα μανιτάρια του, ψηλά πάνω από τη βόρεια όχθη του Νέστου, με λίγα σπίτια, και θέα στο Φαλακρό όρος. Ένα τοπίο που βόσκεται συχνά, αλλά διατηρεί απομεινάρια από το δάσος που ήταν. Ένα τοπίο που κρύβει εκπλήξεις και δώρα.

ανθισμένη φουντουκιά, corylus avellana

Ολη η διαδρομή μέχρι εκεί επιφύλασσε επίσης εκπλήξεις. Ανθισμένες φουντουκιές στα χρυσαφιά, και οι λευκοί κορμοί των σημύδων που φαίνονταν πιο λαμπεροί γιατί δεν είχαν φύλλα να τους κρύβουν. Καθώς ο ήλιος έπαιζε μπαινοβγαίνοντας στα σύννεφα (μέχρι να αποφασίσει να κρυφτεί τελείως), κάποιες ακτίνες του έπεσαν επάνω στις ανθισμένες γιδοϊτιές. Οκ, το όνομα δεν εμπνέει και πολύ, αλλά τα άνθη ήταν εντυπωσιακά. Σταματήσαμε στην άκρη του δρόμου για να τις θαυμάσουμε, να τις αγγίξουμε, να τις φωτογραφίσουμε με το καινούργιο κινητό.

salix caprea

Δρόμοι από δω, δρόμοι από κει, μισοσβησμένες ταμπέλες, υποσχέσεις διαδρομών αγνώστων ακόμα, που κάθε φορά λέμε "να πάμε κι από δω να δούμε πού βγάζει" αλλά ο προορισμός μας είναι πάντα αλλού. Το ευτύχημα είναι οτι κάθε φορά σταματάμε σε διαφορετικά σημεία επάνω στον δρόμο, και κάπως ικανοποιείται η ανάγκη της εξερεύνησης. Αυτή τη φορά ήταν ένα ρυάκι ανάμεσα στις φουντουκιές.

Η γη το χειμώνα σκεπάζεται με ένα παχύ πάπλωμα ξερών φύλλων. Πατάς και είναι μαλακά, φιλικά στο πόδι. Ο απαλός ήχος του νερού ησυχάζει την ψυχή. Το στρώμα των φύλλων διατηρεί το έδαφος ζεστό, και έτσι οι χειμερινές διεργασίες των ριζών και των μυκορρίζων μπορούν να γίνουν χωρίς τον κίνδυνο του πάγου. Αφήνοντας το αυτοκίνητο στην άκρη του δρόμου κάναμε μικρή εξερεύνηση, και πήραμε λίγο παγωμένο νερό από το ρυάκι. 

Το έδαφος είχε ίχνη. Ιχνη ζωής, ίχνη θανάτου, ίχνη μετασχηματισμού. Βρήκαμε οστά αγελάδας σαν λευκά γλυπτά (και κάναμε τη σχετική αναγνώριση και μάθημα ανατομίας, να, αυτό είναι λεκάνη, αυτό είναι τέτοιος σπόνδυλος, αυτό είναι κότσι, κτλ).

Βρήκαμε λευκές πρίμουλες - τα πρώτα λουλούδια της άνοιξης -  πράσινους ελλέβορους, ροζ-μωβ πουλμονάριες (να το το αρχαίο φάρμακο για τους πνεύμονες!), και μία μωβ βιολέτα...

primula vulgaris

pulmonaria officinalis

viola spp

Βρήκαμε νεκρά ξύλα σε διάφορες φάσεις σήψης. Υλη που μεταστοιχειώνεται με τη βοήθεια μικροοργανισμών και μυκήτων και τρέφει το δάσος μέσα από έναν αέναο κύκλο μετασχηματισμού. Θαυμάσαμε την ποικιλία των μανιταριών σε σχήματα, χρώματα, και υφές. Τα μανιτάρια εμπνέουν μυστήριο και φόβο, και γι αυτό δημιουργούν μεγάλη έλξη στον άνθρωπο. Το μεγάλο μάθημα που μας δίνουν είναι οτι στη φύση τίποτα δεν πάει χαμένο. Οι μύκητες είναι οι μεγάλοι ανακυκλωτές, και είναι όμορφοι! 

Με τα πολλά φτάσαμε στον προορισμό μας. Είναι το κοντινότερό μας σημείο που έχει τρέμουσες λεύκες, το Aspen από τα Ιάματα του Μπαχ (που για καλή μας τύχη γίνεται με τη μέθοδο του βρασμού και όχι με τον ήλιο), και αναρωτιόμουν πότε ακριβώς είναι η ανθοφορία του. Προετοιμασμένη οτι μπορεί να μην έχει ξεκινήσει ακόμα ή να έχει ήδη απανθίσει (μια που το κλίμα έχει τρελλαθεί, και στέλνει περίεργα σήματα στο φυτικό βασίλειο), ενθουσιάστηκα όταν πλησιάζοντας είδα τα λούτρινα χνουδωτά άνθη...

populus tremula flowers/catkins

Συνειδητοποίησα οτι η βιοποικιλότητα του τοπίου όπου βρισκόμουν ήταν αρκετά πλούσια για να υποστηρίξει την παρασκευή τουλάχιστον άλλων 7 ιαμάτων του Μπαχ, συν αρκετών άλλων, σε αντίστοιχες εποχές. Αγριοτριανταφυλλιά, δασική πεύκη, βελανιδιά, κληματίδα, αγριμόνιο, αγριομηλιά, καρυδιά, αλλά και σημύδα, κράταιγος, τσαπουρνιά, και ποιός ξέρει τι άλλο. Όρεξη να 'χουμε να ερχόμαστε εκδρομές!

βελανιδιά, quercus robur

συστάδα τρέμουσας λεύκης, populus tremula

Για τις σημύδες θα γράψω σε άλλο ποστ, όπως επίσης και για το ίαμα της τρέμουσας λεύκης. Ο έρωτάς μου για το δέντρο αυτό ήταν κεραυνοβόλος από την πρώτη στιγμή που το αντίκρυσα, και σήμερα έχω δεκάδες λόγους ακόμα να το αγαπώ. Αφήνω αυτό μόνο εδώ: αυτή τη φορά ανακάλυψα και κάτι ακόμα για τη σημύδα. Τα κομμένα κλαδιά της, αφημένα προφανώς καιρό να σαπίσουν, δεν φαίνονταν σάπια. Είχαν κανονικά τον φλοιό τους τον λευκό, άθικτο, σαν να ήταν φρεσκοκομμένα - αλλά πιάνοντάς τα ήταν μαλακά, σαν να είχαν από μέσα ζελέ! Κάποια, μάλιστα, καθώς τα σήκωσα, έφυγε σαν χώμα από μέσα το εσωτερικό τους, κι έμεινε ως περίβλημα ο φλοιός. Και θυμήθηκα οτι διάβασα κάπου πως κάποιοι Ινδιάνοι έφτιαχναν βάρκες με σημύδα επειδή ο φλοιός τους είναι αδιάβροχος.

δασική πεύκη, συστάδα σημύδας μπροστά από βελανιδιές

Φεύγοντας σταματήσαμε να φωτογραφίσουμε αυτή την ανθισμένη κρανιά. Γνωρίζοντας τα άνθη ενός δέντρου ερχόμαστε με κάποιον τρόπο πιο κοντά του. Το άνθος μεταφέρει κάτι λίγο παραπάνω από την ψυχή ενός φυτού, ενός δέντρου. Σαν να λέμε είναι η πεμπτουσία του, ή, ακριβέστερα, είναι η ζωντανή απεικόνιση της πεμπτουσίας του. Γι αυτό και φτιάχνονται ιάματα ψυχής από τα άνθη.

cornus mas, ανθισμένη κρανιά

Και κάπως έτσι, μία συννεφιασμένη Κυριακή αρχές του Μάρτη, γίνεται μία μέρα γνωριμίας και σύνδεσης με τα δέντρα και τα πρώτα άνθη της άνοιξης. Μία μέρα κοντά στη φύση της ζωής.

Τοπιναμπούρ

"Α πα πα, δεν τα ξέρουμε εμείς αυτά, οι κατσιβέλες τα τρώνε" μου είπε μία ηλικιωμένη βιοκαλλιεργήτρια όταν τη ρώτησα εάν φυτεύουν ή πουλάνε τοπιναμπούρ, αφού της περιέγραψα καλά το φυτό. Το οποίο έχει πολλά ονόματα (το λένε και κολοκάσι, αλλά δεν είναι το γνωστό κυπριακό κολοκάσι), αλλά το λατινικό του είναι helianthus tuberosus: ηλίανθος ο κονδυλόρριζος δηλαδή. Το λένε και αγκινάρα της Ιερουσαλήμ (Jerusalem artichoke) γιατί οι κόνδυλοί του έχουν ελαφρά γεύση αγκινάρας. 

Ηρθε στην Ευρώπη από την Αμερική τον 17ο αιώνα (το έφερε ένας Γάλλος εξερευνητής ονόματι Σαμουέλ ντε Σαμπλέν) και σύντομα εγκλιματίστηκε. Τόσο καλά εγκλιματίστηκε, που σε κάποιες χώρες πλέον θεωρείται ζιζάνιο επειδή έχει την τάση να απλώνεται και να καταλαμβάνει πολύ χώρο. Στην βόρεια και στην κεντρική Αμερική ήταν σημαντική τροφή, καθότι περιέχει ινουλίνη, και μάλιστα υπάρχει μία καταγραφή από το Βατικανό για κάποιους Ευρωπαίους εποικιστές στον Καναδά που επέζησαν τους πρώτους βαρείς χειμώνες χάρη στους κονδύλους του τοπιναμπούρ (που τους έμαθαν οι αυτόχθονες Ινδιάνοι). Η δε βόρεια Ευρώπη σώθηκε από βέβαιο λιμό κατά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο χάρη σ' αυτό το φυτό. Στην Ελλάδα μόνο πολύ τελευταία αρχίζει να γίνεται γνωστό οτι οι κόνδυλοι είναι βρώσιμοι, και μπορεί κάποιες φορές να τους βρεί κανείς σε πάγκους παραγωγών ή σουπερμάρκετ.

Οι κόνδυλοι, λοιπόν, είναι γλυκείς και θρεπτικοί, και μαγειρεύονται όπως ακριβώς και οι πατάτες (με χίλιους δύο τρόπους δηλαδή). Κι επειδή πρόκειται για φυτό που απλώνει, βάζεις 1-2 κονδύλους τη μία χρονιά, και βγάζεις 15 την επόμενη (μόλις ξεραθεί το επίγειο τμήμα του φυτού). Το πρόβλημα για τον καλλιεργητή είναι απλά να μπορέσει να το περιορίσει! Είναι επίσης εξαιρετικά βολική η αποθήκευσή τους: βγάζεις από τη γη όσους θέλεις να φας, τους άλλους τους αφήνεις μέσα (και δεν χαλάνε μέχρι τα μέσα της άνοιξης που αρχίζουν και βλασταίνουν, που τότε έτσι κι αλλιώς υπάρχει ξανά ποικιλία στην τροφή). Το δοκιμάσαμε στον κήπο μας στην Αττική. Με 2 χούφτες κονδύλους την πρώτη χρονιά, μετα από 5 χρόνια βγάζαμε αρκετά κιλά και χαρίζαμε και σε φίλους! Το ωραίο δε είναι οτι ανθίζει το φθινόπωρο, σε μια εποχή που δεν υπάρχει τίποτα σχεδόν άλλο ανθισμένο... Το κίτρινό του λουλούδι δίνει λαμπερές νότες χαράς όπου ανθίζει. Στη βόρειο Ελλάδα το βρίσκει κανείς κοντά σε ρέματα ποτάμια και χαντάκια σε μεγάλες συστάδες.

Τα φύλλα του είναι μεγάλα και σχετικά τραχειά, κάπως οδοντωτά, και ο βλαστός του γερός, ψηλός, και σχετικά τραχύς κι αυτός. Δίνει την αίσθηση μίας καλής γερής δομής. Οταν ολοκληρωθεί η ανθοφορία ο βλαστός αλλάζει χρώμα, και από πράσινος γίνεται καφέ, με μία ενδιάμεση "στάση" στο μωβ χρώμα. Οταν ο βλαστός γίνει μωβ μπορεί να κοπεί σε κομμάτια, να αποξηρανθεί, και να χρησιμοποιηθεί ως αφέψημα: επειδή είναι γλυκό (περιέχει και ο βλαστός ινουλίνη) και "σε κρατάει", μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως υποκατάστατο γεύματος!

Πρόκειται, λοιπόν, για ένα φυτό που μοιάζει με ήλιο και τρέφει. Τρέφεται από το ηλιακό φως, και με τη σειρά του μας το θυμίζει με τη μορφή και τη γλυκύτητά του. Επίσης απλώνεται, θυμίζοντάς μας την αφθονία που γεννούν ο Ηλιος μαζί με τη Γη. Με ένα παρτέρι τοπιναμπούρ στον κήπο ή στο χωράφι μας αφενός δεν θα πεινάσουμε και αφετέρου θα έχουμε την ομορφιά της ανθοφορίας στο τέλος της σαιζόν, όταν όλα πια έχουν ξεραθεί... Αφθονία τροφής, υπενθύμιση χαράς.

Ως ανθοϊαμα αναφέρεται στη συλλογή του "Πήγασου" αλλά και αλλού. Το σχετικό λήμμα λέει: "Χαρά και λάμψη. Αυτό το ίαμα δίνει τη δυνατότητα να εργαστεί κανείς και να απορροφήσει ενέργεια από τον ήλιο, να αποδεχτεί τις χαρές και τη γλύκα της ζωής, και να εκτιμήσει βαθύτερα τα πράγματα επάνω στον πλανήτη. Αυτό το ελιξήριο θα αποδειχθεί χρήσιμο και βοηθητικό στο να ξεπεράσουμε την απελπισία, την απόγνωση, και το θυμό. Αυτό το ίαμα μπορεί να επιφέρει μία εσωτερική γλυκύτητα και μία υπέροχη ικανότητα να αγαπάμε και να αγαπιόμαστε. Ταιριάζει με το ίαμα του ηλίανθου".

Η μορφή και η λειτουργία του αποτυπώνονται θαυμάσια στο ίαμα που παράγεται από το λουλούδι αυτό. Ως κίτρινο λουλούδι, λειτουργεί στο κέντρο του ηλιακού πλέγματος (στα παραδοσιακά κείμενα το ηλιακό πλέγμα σχετίζεται με το κίτρινο χρώμα, το οποίο επίσης σχετίζεται με την καλή πέψη), δίνοντας φως και ενέργεια, κατ' επέκταση διαύγεια, ευδιαθεσία, και ενέργεια για δράση. Μας συνδέει τρόπον τινά με την πηγή από όπου προέρχεται η ζωή επάνω στον πλανήτη μας, μαζί με όλη την αφθονία της - η σύνδεση αυτή, μόνο  ευγνωμοσύνη και χαρά μπορεί να φέρει. Συμβολικά, ο Ηλιος έχει ταυτιστεί με το Πνεύμα - και καθώς ο ήλιος με τη ζέστη και το φως του δημιουργεί τα σάκχαρα (κάνει γλυκούς τους καρπούς), γλυκαίνει και τις ψυχές μας, ειδικά όταν τον έχουμε στερηθεί για μέρες μέσα στο χειμώνα... Γλυκαίνει τις ψυχές μας, και ημερεύει (ημέρα - ημερεύω) το νου μας, τη σκέψη μας. Ισως δεν είναι τυχαίο οτι οι αληθινά πνευματικοί άνθρωποι είναι (κάποιες φορές απρόσμενα) γλυκείς.

Μια που είναι ηλίανθος, ανήκει στην οικογένεια των σύνθετων (μαργαρίτες, καλέντουλες, αγκινάρες, ραδίκια, χαμομήλια, ζίννιες, κτλ κτλ). Αυτό πρακτικά σημαίνει οτι αυτό που μας φαίνεται εμάς ένα λουλούδι  στην πραγματικότητα είναι πολλά! Πολλά ανθίδια οργανωμένα σε ένα σύνθετο άνθος, με συγκεκριμένη δομή "μαντάλας" (κύκλος με κέντρο). Πρόκειται για τη μεγαλύτερη ίσως οικογένεια ανθέων (οι γνώμες διχάζονται εάν τα ορχεοειδή είναι μεγαλύτερη οικογένεια, αλλά δεν μας πολυενδιαφέρει εδώ αυτό). Σε ένα σημαντικό άρθρο, "Μαθαίνοντας να διαβάζουμε το Βιβλίο της Φύσης", οι Κάτς & Καμίνσκι (που ίδρυσαν το Flower Essence Society), μιλούν για την οικογένεια αυτή, λέγοντας οτι πρόκειται για άνθη που μιλούν για και εξισορροπούν την ανθρώπινη προσωπικότητα. Η προσωπικότητα ενός ανθρώπου έχει το χαρακτηριστικό οτι ενώ έχει μία πολλαπλότητα εκφράσεων και εκφάνσεων, στην πραγματικότητα είναι οργανωμένη γύρω από ένα "Εγώ", ένα "Εγώ Είμαι". "Εγώ είμαι Ενα", ίσως. Χωρίς να υπεισέλθουμε στο εάν ή κατά πόσον αυτό το "Εγώ" είναι φυσικό ή μεταφυσικό, πρόσκαιρο ή μόνιμο, καλό ή κακό, αυτό υπάρχει. Υπάρχει, εμπεριέχει, και δομεί, βάζει σε τάξη δηλαδή, όλα τα στοιχεία που το απαρτίζουν. Τα ιάματα που προέρχονται από αυτά τα άνθη μας βοηθούν κατά ιδιαίτερο τρόπο να συνδεθούμε (να εναρμονιστούμε) με αυτό το "Εγώ" που βρίσκεται στον πυρήνα μας, αυτό που οργανώνει την ύπαρξή μας, αυτό που βάζει κάθε τι μέσα μας 'σε τάξη'. Αυτό είναι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό των ανθοϊαμάτων που παρασκευάζονται από αυτή την οικογένεια ανθέων: είναι ιάματα που βοηθούν και υποστηρίζουν την προσωπικότητα - και, όπως λέει η σχετική βιβλιογραφία (και οι παλιοί σοφοί), βοηθούν το πρόσκαιρο εγώ της παρούσας ενσάρκωσης να εναρμονιστεί με το Μόνιμο Εγώ, την "Αιώνια Ψυχή" (με μία άλλη ορολογία). Με τον τρόπο του το καθένα, φυσικά: αλλιώς λειτουργεί το Chicory (πικροράδικο, του Μπαχ), και αλλιώς λειτουργεί το Sunflower (ηλίανθος ο ετήσιος), αλλιώς λειτουργεί η Echinacea (εχινάκεια), το Yarrow (αχιλλεία), κτλ.

Ο ηλίανθος-τοπιναμπούρ θυμίζει στην προσωπικότητα που έχει καταβληθεί από τα σκοτάδια της απόγνωσης, του φθόνου, της απελπισίας, οτι υπάρχει φως, οτι είναι ήλιος! Οτι "το φως εν τη σκοτία φαίνει, και σκοτία αυτό ου κατέλαβεν". Δίνοντας φως, δίνει στην προσωπικότητα λάμψη και γλυκύτητα, και φυσικά, χαρά. Αποκαθιστώντας τη σχέση με το φως, κατά μία έννοια αποκαθιστά  τη σχέση με το πνεύμα, την πηγή της ζωής - και με αυτόν τον τρόπο η προσωπικότητα μπορεί να τραφεί καλά και σωστά για να είναι υγιής και να παραμένει ζωντανή (κατά τον ίδιο τρόπο που οι κόνδυλοι του φυτού αποτέλεσαν διατροφική ασπίδα για τους πρώτους εποίκους του Καναδά και για τους εξαντλημένους από τον πόλεμο βορειοευρωπαίους).

Τα Ψυχανθή και η Κοινότητα

Μου αρέσει να μελετώ τις οικογένειες των φυτών "συνολικά" - με τον ίδιο τρόπο που μου αρέσει να γνωρίζω τις οικογένειες των ανθρώπων που αγαπώ. Δεν είναι επειδή δεν πιστεύω στη μοναδικότητα και τη διαφορετικότητα, αλλά επειδή μου αρέσει να βλέπω μοτίβα στη Φύση και να τα κατανοώ (και τα μοτίβα των ανθρώπινων συμπεριφορών κάπου εκεί τα κατατάσσω).

άγριος βίκος (vicia villosa) με πεταλούδα...

Οι αρχαίοι Ελληνες "ψυχές" ονόμαζαν τις πεταλούδες. Αν εξαιρέσουμε τα δέντρα της υπο-οικογένειας της μιμόζας (που τα άνθη τους είναι μικρές χνουδομπαλίτσες), τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας των ψυχανθών έχουν άνθη που θυμίζουν πεταλούδες. Και όλα, μα όλα, έχουν καρπούς "φασολάκια". 

χαρούπια (ceratonia siliqua)

Η οικογένεια αριθμεί κάπου 19000 είδη, περίπου το 7% των ανθοφόρων φυτών της γης. Είναι η τρίτη μεγαλύτερη οικογένεια φυτών στον πλανήτη. Μέλη της είναι το φασόλι, η σόγια, το μπιζέλι, το λούπινο, η χαρουπιά, οι ακακίες (και η ροβίνια-ψευδοακακία), η κουτσουπιά, τα σπάρτα, ο ασπάλαθος, η μηδική, το τριφύλι, το κουκί και το ρεβύθι... Σημαντικά διατροφικά φυτά, για ζώα και ανθρώπους, με μεγάλη περιεκτικότητα σε φυτικές πρωτεϊνες, έχουν εξάπλωση σε ολόκληρη τη γη (με εξαίρεση τους πόλους). Είναι επίσης τα φυτά που χρησιμοποιούνται για (φυσική) χλωρή λίπανση από τους πιο ψαγμένους αγρότες.

κουκί (vicia faba)

Η οικογένεια αυτή έχει ένα χάρισμα, που κάνει τα μέλη της πολύτιμα όχι μόνο για τον άνθρωπο και την οικονομία του, αλλά και για όλη τη ζωή πάνω στη γη: τα φυτά αυτά έχουν την ικανότητα να δεσμεύουν το άζωτο της ατμόσφαιρας και να το προσφέρουν στο έδαφος σε αφομοιώσιμη μορφή μέσα από τις ρίζες τους. Στις ρίζες τους ζουν συμβιωτικά (δηλαδή με αμοιβαίο όφελος) τα ριζόβια, κάτι μυστήρια βακτήρια, που μετατρέπουν το άζωτο της ατμόσφαιρας σε αμμωνία (που μπορεί να αφομοιωθεί από το έδαφος και τα φυτά) και το ανταλάσσουν με οργανικές ενώσεις που προέρχονται από τη φωτοσύνθεση (που μόνο το φυτό μπορεί να κάνει). Με αυτό τον τρόπο, ένα "αδρανές", ακοινώνητο δηλαδή, αέριο (εξ ού και α-ζωτο) καταφέρνει και κοινωνεί με όλα τα φυτά που το χρειάζονται! Σημειωτέον οτι το άζωτο είναι βασικό στοιχείο για τη δημιουργία αμινοξέων, πρωτεϊνών, και φυσικά για τη φωτοσύνθεση (παλιά μας έλεγαν οτι το άζωτο κάνει το πράσινο ακόμα πιο πράσινο!). Αλλά αρκετά με τη χημεία.

Τα ψυχανθή, ειδικά οι θάμνοι, αυτοφύονται σε εδάφη διαταραγμένα και φτωχά - η φύση σπεύδει να δημιουργήσει γονιμότητα όπου αυτή χάνεται (από φωτιά ή οποιαδήποτε άλλη διαταραχή). Γι αυτό όπου τα βλέπουμε είναι μία ένδειξη οτι το οικοσύστημα χρειάζεται βοήθεια (βοήθεια "άνωθεν" θα μπορούσαμε να πούμε!) και τα φυτά αυτά βρίσκονται εκεί για να τη δώσουν.

ψευδοακακία (robinia pseudoacacia)

Ως ανθοθεραπεύτρια έχω ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις ενεργειακές ποιότητες των λουλουδιών, και το πώς μας επηρεάζουν ψυχολογικά. Εάν υπάρχει ένα μοτίβο εδώ, είναι το μοτίβο της κοινωνικότητας: τα άνθη αυτά  βοηθούν να ενταχθεί ο άνθρωπος ξανά (σε μια περίπτωση και εξαρχής) μέσα στην κοινότητα. Μόνο μέσα στην κοινότητα των άλλων ανθρώπων, μέσα στην κοινωνία, μπορεί ο άνθρωπος να εκδιπλώσει πλήρως τα χαρίσματά του και να τα προσφέρει (προκειμένου να τα ανταλλάξει ως υπηρεσίες με τους συνανθρώπους του, να νιώσει χρήσιμος και αποδεκτός). Ενας δάσκαλός μου λέει οτι ενσαρκωνόμαστε για να μπορέσει να ακουστεί, να ηχήσει στην ανθρωπότητα, η δική μας ξεχωριστή νότα. Τα άνθη των ψυχανθών μας φέρνουν σε υγιή σχέση με την κοινωνία των ανθρώπων, όπου και η νότα μας μπορεί να ακουστεί και να συμβάλει στην επιδιωκόμενη αρμονία. 

φράχτης από ulex europaeum εικόνα από το διαδίκτυο

Το πρώτο ψυχανθές που συναντάμε στην Ανθοθεραπεία είναι το Gorse (ulex europaeum) του Μπαχ. Το ανθοϊαμα αυτό δίνεται στις περιπτώσεις που έχουμε ένα βαρύ και αβάσταχτο πένθος, ένα πένθος χωρίς διέξοδο, από αυτά που δεν μπορείς να κάνεις ή να πεις τίποτα, ένα πένθος που "χάραξε τη ζωή" (ο ράχος, το gorse, έχει κάτι τρομερά αγκάθια που τρυπάνε). Οι άνθρωποι αυτοί συχνά αποσύρονται, δεν θέλουν να συναναστραφούν κόσμο, το πένθος τους έχει "κλείσει μέσα", και η απόγνωση τους έχει κάνει να νιώθουν οτι δεν έχει πια νόημα τίποτα. Το ίαμα αυτό κάνει το πένθος πιο μαλακό και "βιώσιμο", και σιγά-σιγά ο άνθρωπος δύναται να επιστρέψει κάπως στις κοινωνικές του σχέσεις.

cytisus scoparius εικόνα από το διαδίκτυο

Το επόμενο ίαμα που συνάντησα ήταν το Scotch Broom, ο δικός μας κύτισος (cytisus scoparius) από τη σειρά της Flower Essence Society (FES). Μοιάζει πολύ με τα σπάρτα (που κυριαρχούν και ευωδιάζουν στις άκρες του δρόμου επάνω στην Πεντέλη, μετά τις πυρκαγιές του 98), αλλά τα στελέχη τους δεν είναι σκληρά, και τα φύλλα τους είναι διακριτά. Το ίαμα αυτό βοηθάει στο πένθος που νιώθουμε όχι για το προσωπικό αλλά το συλλογικό δράμα της ανθρωπότητας: για τις φυσικές ή ανθρωπογενείς καταστροφές που αντιμετωπίζουμε ως άτομα αλλά και ως κοινότητες. Το ίαμα αυτό φέρνει εσωτερική γαλήνη και ως εκ τούτου τη δύναμη να προχωρήσουμε μπροστά, να δώσουμε τον καλύτερό μας εαυτό για το κοινό καλό (αφήνοντας πίσω τα όποια "συντρίμια").

lathyrus latifolius

Το άγριο μοσχομπίζελο (sweet pea - lathyrus latifolius, μικρότερο λιγάκι από το καλλιεργημένο, πουδείχνει να έρπει και ξεριζώνεται εύκολα αν πάς να το κόψεις) ενδείκνυται για τους ανθρώπους που δυσκολεύονται να ενταχθούν σε μία κοινότητα, να ριζώσουν σε έναν τόπο. Περιπλανιούνται από χώρα σε χώρα και ίσως από δουλειά σε δουλειά, και δεν στεργιώνουν - δυσκολεύονται, δε, να κάνουν σταθερούς δεσμούς με μία κοινότητα, να δεσμευτούν, να "δεθούν". Αυτό μπορεί να οφείλεται σε μια παιδική ηλικία όπου η οικογένεια να άλλαζε συχνά τόπο λόγω μετάθεσης, οπότε και σχολείο, οπότε και γειτονιά, κτλ - είτε σ' αυτό καθαυτό το σύγχρονο αστικό τοπίο, το τόσο αποστειρωμένο από τη φύση, χωρίς τις παλαιότερες κοινωνικές σχέσεις "της γειτονιάς". Αυτό το ίαμα βοηθά να μπορέσουμε να βρούμε και να ενταχθούμε σε μία κοινότητα, και να δημιουργήσουμε ρίζες.

lupinus latifolius εικόνα από το διαδίκτυο

Μα και όταν έχουμε ρίζες και ανήκουμε κάπου, κάποιες φορές ο εγωισμός, η απληστία, τα προσωπικά μας μικροσυμφέροντα υπονομεύουν την ευημερία και το καλώς έχειν της κοινότητας και μας διαχωρίζουν από αυτήν. Τότε έρχεται το ανθοϊαμα του λούπινου (lupinus latifolius, ένα ψηλό λούπινο αυτοφυές της Αμερικής με λευκομώβ άνθη), να μας βοηθήσει να δούμε τον εαυτό μας σαν μέρος του όλου, να μπορέσουμε να λειτουργήσουμε με γνώμονα το συλλογικό (και όχι το προσωπικό) καλό.

Το επόμενο ίαμα, από την ίδια σειρά πάλι, είναι το κόκκινο τριφύλι (red clover, trifolium pratense). Η σχέση εδώ με την κοινότητα είναι αλλιώτικη: σε περιπτώσεις μαζικής υστερίας, αυτό το ίαμα σε βοηθά να σταθείς με αυτοεπίγνωση στη δύναμη του όχλου. Αντί να παρασυρθείς και γίνεις άλλο ένα ασυνείδητο όργανο της μάζας (με όλες τις αρνητικές συνέπειες που αυτό μπορεί να επιφέρει), μπορείς να σταθείς απέξω, και να προσφέρεις (τουλάχιστον στον εαυτό σου, αλλά και στους γύρω σου) το δώρο της νηφάλιας δράσης μέσα σε έκρυθμες καταστάσεις.

cercis canadensis (εικόνα από το διαδίκτυο)

Ενα ακόμα ίαμα που βρήκα στη σειρά αυτή, είναι η κουτσουπιά (redbud, cercis canadensis - η δική μας εδώ είναι η cercis siliquastrum, η canadensis είναι αυτοφυής στην Αμερική, αλλά δεν φαίνεται να έχουν ορατές διαφορές). Η ένδειξη που δίνεται για το ίαμα αυτό είναι οτι μας επαναφέρει στους φυσικούς ρυθμούς: το παίρνω-δίνω, το άδειασμα και το γέμισμα, τη νεότητα και τα γηρατειά. Ενδείκνυται για τους ανθρώπους που είναι τόσο εξαρτημένοι από τη φυσική τους μορφή που  αρνούνται να αποδεχτούν τους φυσικούς ρυθμούς της ζωής, και ιδιαίτερα τα γηρατειά και την προοπτική του θανάτου. Εν τέλει πρόκειται για τους ανθρώπους που έχουν χάσει την επίγνωση της θέσης και της σχέσης μας (ως είδος) μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ζωής στον πλανήτη. Εδώ πρόκειται για τη σχέση της ανθρωπότητας (ως κοινότητα) με την ευρύτερη κοινότητα των υπόλοιπων όντων που κατοικούν στη γη. Το ανθοϊαμα αυτό μας θυμίζει πως όταν παίρνουμε οφείλουμε να δώσουμε...

το κοινό μπιζέλι

Σε μία άλλη σειρά ιαμάτων, την Findhorn Essences, υπάρχει το ίαμα του κοινού μπιζελιού (pisum sativum). Εχοντας καλλιεργήσει αρκετά μπιζέλια, και έχοντας θαυμάσει τον τρόπο που περιπλέκονται στα στηρίγματά τους αλλά και μεταξύ τους, η περιγραφή του ιάματος ταιριάζει θαυμάσια: "καλλιεργεί την αυτοπεποίθηση και την καλά αρθρωμένη αυτοέκφραση, και αίρει τα εμπόδια για την από καρδιάς έκφραση". Ιδού η αληθινή μας νότα: η από καρδιάς έκφραση. O λόγος της καρδιάς μας είναι ακριβώς αυτό το οποίο ήρθαμε να δώσουμε στον κόσμο.

Οικογένεια Sol...

Πρόκειται για μια παράξενη και ολίγον μυστηριώδη οικογένεια: στα μέλη της συγκαταλέγονται τα καλοκαιρινά μας ζαρζαβατικά (ντομάτες, πιπεριές, πατάτες, μελιτζάνες) και τα πιο ισχυρά φάρμακα και δηλητήρια του πλανήτη μας (μανδραγόρας, ντατούρα, μπελαντόνα, υοσκύαμος)... Ο καπνός, οι πετούνιες, οι φυσαλίδες, ο "γερμανός", και ο στύφνος είναι επίσης μέλη της. Συντροφεύει τον άνθρωπο από την αρχή της ζωής του επάνω στη γη, και μάλιστα σε πολλά μήκη και πλάτη, σε αναρίθμητους πολιτισμούς, δίνοντάς του τροφή, αρτύματα, φάρμακα, και ενθεογόνες εμπειρίες.

Brugmansia suavelens, "angel's trumpet"

Η πατάτα σήμερα είναι το τρίτο σε ποσότητα φυτό που καλλιεργείται για ανθρώπινη τροφή (μετά το σιτάρι και το ρύζι) στον κόσμο. Στη χώρα μας την έφερε ο Καποδίστριας, και καθιερώθηκε με το γνωστό του τέχνασμα.

άνθος πατάτας (solanum tuberosum)

Η οικογένεια αυτή έχει κάπου 2500 με 3000 είδη, με εξάπλωση σε όλη τη γη πλην της Ανταρκτικής. Τα περισσότερα από αυτά ενδημούν στη ζώνη του Ισημερινού, ίσως γιατί η εποχή των παγετώνων δεν άγγιξε ποτέ την περιοχή αυτή και είχαν τη δυνατότητα να αναπτυχθούν και να δημιουργήσουν υβρίδια και νέα είδη με την πάροδο των χιλιετιών. Θεωρείται οτι ζουν στη γη κάπου 52 εκατομμύρια χρόνια. Κάποια από αυτά (όπως το εικονιζόμενο παρακάτω) είναι τόσο ισχυρά που θεωρούνται ζιζάνια και μάλιστα επιβιώνουν και από τα ισχυρότερα ζιζανιοκτόνα!

"γερμανός" solanum eleagnifolium

 Τα περισσότερα είδη αυτής της οικογένειας έλκουν την καταγωγή τους από την κεντρική και νότια Αμερική. Η ντομάτα, για παράδειγμα, ήρθε στην Ελλάδα για πρώτη φορά το 1814. Την έφερε ένας καθολικός καλόγερος που ήρθε στην Αθήνα και έμεινε στο μοναστήρι των Καπουτσίνων στην Πλάκα (λίγο μετά που είχε αποχωρήσει ο Λόρδος Βύρων από κει). Μαζί του έφερνε σπόρους από ένα φυτό του τόπου όπου βρισκόταν πρωτύτερα. Φύτεψε τους σπόρους, και όταν έβγαλαν καρπό, οι Πλακιώτισσες νοικοκυρές θαύμασαν τους μικρούς κόκκινους καρπούς του και ζήτησαν σπόρο για να φυτέψουν στις αυλές τους. Για καμιά 20αριά χρόνια θεωρήθηκε απλά καλλωπιστικό, μέχρι που κάποιοι (που είτε ήξεραν - στην Ιταλία η ντομάτα είχε φτάσει 100 χρόνια νωρίτερα - είτε δεν φοβήθηκαν να δοκιμάσουν) άρχισαν να το καλλιεργούν ως τρόφιμο. Και σήμερα έχουμε τη 'χωριάτικη σαλάτα" σήμα-κατατεθέν της Ελλάδας.

solanum lycopersicum (ντομάτα)

Η μπελλαντόνα η άτροπος είναι θανατηφόρο δηλητήριο - η Ατροπος ήταν η μία από τις τρείς Μοίρες των αρχαίων Ελλήνων, αυτή που "έκοβε το νήμα της ζωής". Το φαρμάκι και το φάρμακο είναι ουσιαστικά η ίδια λέξη - πέρα από τον τονισμό, αυτό που αλλάζει είναι η δοσολογία: κάτι που σε μικρή ποσότητα θεραπεύει, σε μεγαλύτερη σκοτώνει. Η ατροπίνη που περιέχει χρησιμοποιείται  (μεταξύ άλλων) για να διαστέλλει τις κόρες των ματιών - είτε για οφθαλμικές εξετάσεις/εγχειρίσεις, είτε για "ομορφιά". Λέγεται οτι οι Ιταλίδες τη χρησιμοποιούσαν για να κάνουν τα μάτια τους πιο όμορφα και ερωτικά, εξ' ού και το όνομά της που σημαίνει "όμορφη κυρία". Χρησιμοποιείται επίσης και στην ομοιοπαθητική για οξείες καταστάσεις (πυρετούς, σφοδρούς πονοκεφάλους, ηλίαση, κτλ). Η εικονιζόμενη βρέθηκε στον Ολυμπο, σε δάσος οξιάς...

Atropa belladonna

 Το είδος που ενσαρκώνει όλες ίσως τις ιδιότητες και τις πλευρές της οικογένειάς του είναι οι πιπεριές: κάποιες τις καταναλώνουμε ως τροφή (γεμιστές!), κάποιες τις χρησιμοποιούμε ως άρτυμα ή μπαχαρικό (καγιέν, πάπρικα), και κάποιες χρησιμοποιούνται στη φαρμακευτική (θυμάμαι τα περίφημα "έμπλαστρα λέοντος") για την αρθρίτιδα και τη μυαλγία. Από κάποιους θεωρείται και ψυχότροπο με την έννοια οτι η μεγάλη κατανάλωση (τσίλι) προκαλεί ευφορία και εθισμό.

capsicum annuum

Υπάρχουν 12 χιλιάδες καταγεγραμμένες παραδοσιακές ποικιλίες ντομάτας. Τα τελευταία χρόνια καλλιεργούνται εμπορικά όλο και περισσότερες. Νωρίτερα μέσα στη χρονιά το "Βήμα" έγραφε οτι "οι ντομάτες αποτελούν ένα από τα «ακριβά χαρτιά» στο διατροφικό χρηματιστήριο αξιών, όχι μόνο για τον πλούτο τους σε βιταμίνες Α και C. Εχοντας με τη γεύση τους και την ευελιξία που παρέχουν ως προς το μαγείρεμα (τρώγονται ωμές, μαγειρεμένες, αποξηραμένες, αποτελούν τη βάση για σούπες και σάλτσες, γίνονται οι ίδιες σαλάτες και κυρίως πιάτα...) κατακτήσει όλες τις κουζίνες του κόσμου, ο ετήσιος κύκλος εργασιών από την καλλιέργειά τους μετριέται σε δισεκατομμύρια δολάρια."  Οι πιο νόστιμες είναι σίγουρα οι ντομάτες που καλλιεργούσαν οι γιαγιάδες μας στους μπαξέδες τους, με σπόρο που κρατούσαν οι ίδιες ή/και αντάλασσαν με τις γειτόνισσες. Η ντομάτα είναι το φυτό που έχει περισσότερο μελετηθεί από τους γενετιστές αναφορικά με τον γενότυπό του.

παλιά ποικιλία ντομάτας που διατηρείται στην Αρκαδία

solanum lycopersicum

Ο καπνός, το ταμπάκο, είναι κι αυτός μέλος της οικογένειας αυτής. Καλλιεργείται για τα φύλλα του, που περιέχουν τη ναρκωτική ουσία που λέγεται νικοτίνη. Μέχρι πριν λίγες δεκαετίας υπήρχαν μονοκαλλιέργειες καπνού από τις οποίες ζούσαν μεγάλες περιοχές της βόρειας Ελλάδας. Για τους Ινδιάνους της βόρειας Αμερικής ήταν ιερό φυτό, άγριο, το οποίο κάπνιζαν στην λεγόμενη Πίπα της Ειρήνης. Μία μαρτυρία λέει πως όταν έμαθαν πως πλέον καλλιεργείται σε φυτείες στην Ευρώπη και στην Αμερική, είπαν πως επειδή πρόκειται για ένα φυτό ελεύθερο (δηλαδή άγριο) το πνεύμα του θυμώνει με την υποδούλωση αυτή (της οργανωμένης φυτείας και δη μονοκαλλιέργειας) και θα στραφεί εναντίον του ανθρώπου, υποδουλώνοντάς τον με τη σειρά του. Δεν μπορεί κανείς να μην αναγνωρίσει τουλάχιστον το αποτέλεσμα που έχει αυτή  η καλλιέργεια στον άνθρωπο...

Nicotiana tabacum

Πρόσφατα μπήκε στη ζωή μας ένα άλλο μέλος της οικογένειας αυτής: η φυσαλίδα. Γερό και ανθεκτικό φυτό, η περουβιανή φυσαλίδα εισάγεται από την Ολλανδία ως διακοσμητικό στη ζαχαροπλαστική (πολλοί ζαχαροπλάστες δεν γνωρίζουν κάν οτι τρώγεται!). Ο καρπός του βρίσκεται μέσα σ' ένα φυσικό περιτύλιγμα που μοιάζει με κινέζικο φαναράκι, και αν μείνει παραπάνω στο φυτό και πέσει στη γη, μένουν οι "φλέβες" και φαίνεται σαν αραχνοϋφαντο...

physalis peruviana

physalis peruviana

 Υπάρχουν είδη που είναι πικρά αλλά τρώγονται (μαζί με άλλα χόρτα!) , όπως ο στύφνος.

               solanum nigrum (στύφνος) - φωτ. από διαδίκτυο

Υπάρχουν είδη εντυπωσιακά, όπως η ντατούρα, η brugmansia (που εικονίζεται πρώτη-πρώτη), ο υοσκύαμος, η ντουλκαμάρα - όλα ισχυρά φάρμακα και δηλητήρια, που έχουν χρησιμοποιηθεί για ποικίλους σκοπούς (ειδικά η ντατούρα η brugmansia και ο υοσκύαμος, όντας έντονα ψυχότροπα έχουν χρησιμοποιηθεί από διάφορους λαούς ως ενθεογόνα, για "ταξίδια" σε άλλες διαστάσεις). Η ομοιοπαθητική τα χρησιμοποιεί με τη μέγιστη ασφάλεια για τη θεραπεία ποικίλων συμπτωμάτων. Ισως το πιο εμβληματικό στην κατηγορία αυτή είναι ο μανδραγόρας: ισχυρό αναλγητικό και αναισθητικό κι αυτό, για κάποιο λόγο έχει μία τιμητική θέση στη λαϊκή παράδοση αρκετών πολιτισμών ως μαγικό φυτό. Οταν το πρωτοείδα, στη Σάμο, πριν μερικές δεκαετίες, χωρίς να γνωρίζω τι είναι, μου έκανε την εξής εντύπωση: παρότι χαμηλό και σχετικά μικρό φυτό, μου δημιούργησε τέτοιο δέος και σεβασμό που έσκυψα να το δω καλύτερα, και "χασομέρησα" αρκετά τους συνοδοιπόρους μου για να το φωτογραφίσω και να το παρατηρήσω καλύτερα. Η φωτογραφίες αυτές τραβήχτηκαν με φιλμ και μάλλον έχουν χαθεί, αλλά δεν θα τις ξεχάσω ποτέ: τον ρόδακα από  δυνατά σκουρόχρωμα φύλλα και τα μικρά μωβ άνθη στη μέση που μέσα μου ενέπνεαν σοβαρότητα και απέπνεαν μυστήριο. "Συμβουλή του Πυθαγόρα προσοχή στο μανδραγόρα" λέει το τραγούδι...

Μανδραγόρας: από παλαιά εικονογράφηση χειρογράφου

Η καταπληκτική αυτή οικογένεια, με τα τόσο απρόσμενα διαφορετικά είδη, μορφολογία, και οικοτόπους, λέγεται solanaceae (ελληνικά: σολανώδη). Οι ετυμολόγοι διχάζονται σχετικά με τη ρίζα (άρα και τη σημασία και αρχέτυπο) της λέξης. Αλλοι λένε οτι προέρχεται από το λατινικό solari (con+solari, console, consolation ανακουφίζω, παρηγορώ, ηρεμώ) εξαιτίας του οτι τα είδη του έχουν ανακουφιστικές και ηρεμιστικές ιδιότητες, και άλλοι λένε οτι προέρχεται από το sol, που στα λατινικά σημαίνει ήλιος - η οικογένεια των 'φυτών του ήλιου', δηλαδή.

Οπως και σε τόσα άλλα πράγματα που θεωρούμε 'μυστήρια' στη φύση, το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να αποδεχτούμε και να δηλώσουμε την άγνοιά μας, το θαυμασμό μας... και να απολαμβάνουμε τις καλοκαιρινές ντοματοσαλάτες μαζί με πατάτες και μελιτζάνες τηγανητές!