Τσιντόνια

 

Chaenomeles speciosa

Πανσέληνος Φλεβάρη, σε χωριουδάκι πλάι στη Δράμα. Η τελευταία ηλιόλουστη μέρα της εβδομάδας, λένε τα δελτία, στο μεταίχμιο ανάμεσα χειμώνα και άνοιξη. Τα μεταίχμια είναι ο τόπος που παντρεύονται δύο καταστάσεις, δύο διαφορετικά περιβάλλοντα, είναι ένας οικοτόνος - το edge (όριο, περιθώριο) για το οποίο μιλά τόσο πολύ η περμακουλτούρα.

Η τσιντόνια στην Ελλάδα είναι φυτό καλλωπιστικό. Παλαιότερα ήταν περισσότερο της μόδας και το έβαζαν οι κηποτέχνες στα κηπάρια των πολυκατοικιών των προαστείων - στη νότια Ελλάδα είναι μία ζωηρή πινελιά μέσα στον σκοτεινό χειμώνα. Στη βόρεια Ελλάδα η άνθιση αργεί, αλλά και πάλι έρχεται σε μια εποχή που τα μόνα άνθη που ξεπροβάλλουν δειλά στις πόλεις είναι τα κίτρινα ραδίκια.

Εχω έρθει στον κήπο της Νότας στους Σιταγρούς, να περάσω ένα πρωινό φτιάχνοντας ανθοϊαμα τσιντόνιας. Η Νότα λείπει στην Αθήνα, το σπίτι της διψάει για ήλιο και ζέστη, χαίρεται κι αυτό καθώς ανοίγουν τα πορτοπαράθυρα και σκουπίζεται η αυλή από τα ξερά του χειμώνα.

Το ίαμα της τσιντόνιας θέλω χρόνια να το φτιάξω. Οντας για κάποια χρόνια "αρχηγός μονογονεϊκής οικογένειας" έπρεπε να είμαι συγχρόνως μαμά και μπαμπάς μέσα στο σπίτι, να φροντίζω τρυφερά και να βάζω όρια συγχρόνως, να νταντεύω και να μαλώνω. Και όλο αυτό να το ισορροπώ όχι μόνο εντός αλλά και εκτός, κάτι που μάλλον δεν κατάφερα και πολύ. Αυτό ακριβώς είναι το θέμα που ήλπιζα να διαχειριστώ με την τσιντόνια. Οπως λέει η βιβλιογραφία, βοηθάει όταν υπάρχει "αλλοιωμένη σύνδεση με τον αρσενικό Εαυτό ή animus" και δίνει "ισορροπία της αρσενικής δύναμης δράσης με την θηλυκή δύναμη φροντίδας" (Flower Essence Repertory, R. Katz and P. Kaminski, 2004). Πρόκειται για μία σύνθεση αρχετύπων που νιώθω οτι είναι γενικό ζητούμενο για την εποχή μας. 

Κάθισα πλάι στο φυτό στον ήλιο, έκλεισα τα μάτια μου, και άφησα το πεδίο της καρδιάς μου να το αγκαλιάσει. Αφέθηκα στη ζωογόνα ζέστη και στις εικόνες που γεννήθηκαν μέσα μου σαν σε όνειρο. Πού και πού άκουγα το κλιπ-κλιπ από το κλαδευτήρι του συντρόφου μου που περιποιόταν τις αγαπημένες του τριανταφυλλιές. Και όταν γέμισα εικόνες σηκώθηκε ένα αεράκι τόσο δα, φόρεσα το λουλουδάτο σάλι, και ξεκίνησα να γράφω στο πράσινο δερματόδετο σημειωματάριο που έχω για τη σοφία των φυτών.

Γιαπωνέζικο κυδώνι. Γερά ορθά κοτσάνια, ξυλώδη σαν λεπτοί κορμοί - και τα άνθη ένα παράξενο ροζοκόκκινο που όταν φωτίζονται κόντρα από τον ήλιο λάμπουν ένα βαθύ κοραλλί. Το χρώμα της συνεργασίας και της συνεξάρτησης σύμφωνα με το Aura Soma, το χρώμα της ενσωμάτωσης και της σύνθεσης των ενεργειών. Με φωνάζει από μακριά. Μου λέει για μια αγάπη στιβαρή και γερή, γειωμένη και δυνατή, μπράτσα που δουλεύουνε τη γη για να φροντίσουν οικογένειες. Οπως ετούτο το προσφυγικό χωριό, που γεννήθηκε μέσα στη λάσπη πριν 100 χρόνια. Ακούω τις μέλισσες που ζουζουνίζουν μέσα στα άνθη. Ακούω έναν σταθμό με ποντιακά που παίζει από κάποιο ανοιχτό αυτοκίνητο δύο τετράγωνα πιο κάτω. Η δύναμη του μόχθου και της αγάπης γέννησε το χωριό αυτό, η βούληση και το πείσμα των ποντίων προσφύγων για να ζήσουν. Η αγάπη για την οικογένεια γέννησε το μόχθο για την επιβίωση και την ευημερία.

Η τσιντόνια ακτινοβολεί ομορφιά και ισχυρή παρουσία. Αυτή την ώρα το φυτό είναι το πιο εξέχον όν ολόκληρου του κήπου, είναι η μεγάλη του ώρα που δεσπόζει, ένας φλεγόμενος ορθόκλαδος θάμνος. Η βουλητική δύναμη του Αρη, η ομορφιά της Αφροδίτης, το πάντρεμα των αρχετύπων. Αγάπη και βούληση, δύναμη και νοιάξιμο. Την Αφροδίτη τη συνδέουμε με το ρομαντισμό συνήθως - μα δεν υπάρχει ρομαντισμός εδώ! Το ροζ είναι έντονο, κοντεύει κόκκινο, θυμίζει το χρώμα της κόκκινης ιπποκαστανιάς#.

Εντονο το στοιχείο της γης, αλλά και του αέρα. Οι ρίζες βαθιές, αλλά η υπέργεια κίνηση είναι σαφώς προς τον ουρανό. Δεν έχει πλάγιους κλάδους. Τα μπουμπούκια βγαίνουν ολοστρόγγυλα σε συστάδες των 3 έως 5, και τα άνθη έχουν 5 πέταλα. Οικογένεια ροδανθών, φυσικά, και όπως όλα τα άνθη της που γίνονται ιάματα ψυχής, μιλά για τα θέματα που αντιμετωπίζει η ψυχή που ενσαρκώνεται στον υλικό κόσμο. Ετούτο εδώ το πλάσμα διδάσκει τη σύνθεση δύο φαινομενικά αντιμαχόμενων αρχετύπων. Μιλά για έναν Ιερό Γάμο που γίνεται εδώ στη Γη, και υπηρετεί τον άνθρωπο. Οχι την "Ιδέα Ανθρωπος" για την οποία μιλούν οι μεταφυσικοί φιλόσοφοι, αλλά τον άνθρωπο με σάρκα και οστά: που πρέπει να εκπαιδεύσει και να εκπαιδευτεί, που πρέπει να φάει και να πιεί, να φροντίσει και να φροντιστεί, να παλέψει και να αγαπήσει στο εδώ και στο τώρα. "Η ζωή είναι αγώνας", λέει ο Αρης. "Η ζωή είναι αγάπη και φροντίδα", λέει η Αφροδίτη. "Είμαστε ένα", λένε μαζί. Απαλότητα και δύναμη. Αντρας και γυναίκα. Animus et Anima.

Και όλο αυτό αποτυπώνεται στο νερό με τη βοήθεια του ήλιου. Τι θαύμα.

Η ώρα πέρασε. Λίγος καφές στο θερμός, λίγο αέρισμα στο σπίτι, λίγο γράψιμο, λίγο σκούπισμα, λίγο χάζεμα στα βιβλία της φιλενάδας μου (ισχυρά μαγνητικά πεδία οι βιβλιοθήκες που ποτέ δεν μπόρεσα να τους αντισταθώ), λίγο ξεβοτάνισμα από δω κι από κει, λίγη φωτογράφιση. Ωρες μαγικές που χώρεσαν πολλά, μέσα στον ήλιο και την ησυχία του μικρού χωριού. Κάθομαι πλάι στο μπωλάκι όπου το νερό της πηγής μεταμορφώθηκε σε ίαμα, ευγνώμων ήσυχη και ευτυχής.

#Κόκκινη ιπποκαστανιά, το red chestnut από τα ιάματα Bach.

Ο ήλιος του δάσους

Ελένιο (Inula helenium, στα αγγλικά elecampagne).

Μέσα στο ελατοδάσος, στη σκοτεινιά των βαθειών ρεμάτων, λάμπουν μικροί ήλιοι. Και λάμπουν τόσο πολύ που είναι σαν να ρίχνουν φως παντού, γιατί είναι ακριβώς: ήλιοι. Είναι ψηλά φυτά, με μεγάλα σκούρα φύλλα, και άνθη που φτάνουν τα 10 εκατοστά σε διάμετρο. Τα λατρεύουν οι πεταλούδες! Το μήνυμά τους είναι απλό: "Είσαι ήλιος και λάμπεις, δεν χρειάζεται ούτε να το κρύβεις ούτε να το διαλαλείς".

Πολυετές φυτό, του αρέσουν τα εδάφη που είναι κρύα και υγρά (έντονο το στοιχείο της Γης), και φυτρώνει σε συστάδες στα δάση του βορρά. Ανήκει στην οικογένεια των Σύνθετων, θυμίζει μια μεγάλη μαργαρίτα δηλαδή, και μπορεί να φτάσει και τα δύο μέτρα ύψος. Στα αγγλικά το λένε και elfdock, γιατί οι θρύλοι λένε οτι όπου φύεται αφθονούν οι νεράιδες. Το όνομά του το πήρε από την Ωραία Ελένη. Υπάρχει πιθανότητα, επειδή είναι βότανο γνωστό από την αρχαιότητα, να είναι το "πάναξ χειρώνειον", το φυτό που χρησιμοποιούσε ο Χείρων (ο θεραπευτής Κένταυρος), και κατά καιρούς έχει χρησιμοποιηθεί για διάφορες παθήσεις. Είναι βότανο αποχρεμπτικό, δριμύ και σχετικά πικρό, και χρησιμοποιείται για να κινητοποιήσει τη λιμνασμένη βλέννα στους πνεύμονες, την έμμηνο ρύση, αλλά και τα υγρά της πέψης στο στομάχι. Χρησιμοποιείται η ρίζα του, την οποία συλλέγουμε το φθινόπωρο όταν το υπόλοιπο φυτό έχει ξεραθεί. 

Ως ανθοϊαμα το αναφέρει ο David Dalton στο βιβλίο του "Stars of the Meadow". Βοηθά τους ανθρώπους που νιώθουν ξεχωριστοί και ιδιαίτεροι, αλλά δεν μπορούν να διαχειριστούν την ιδιαιτερότητά τους με ισορροπημένο τρόπο, και είτε ντρέπονται τρελλά είτε κάνουν τα πάντα για να τη δείξουν, να την διατυμπανίσουν. Είναι ένα ίαμα ιδιαίτερα χρήσιμο στην εφηβεία και στην πρώτη νεότητα, που ανακαλύπτουμε τον εαυτό μας, ανακαλύπτουμε τις διαφορές μας από τους γύρω μας, και είτε θέλουμε να κρυφτούμε είτε να κάνουμε τις διαφορές αυτές πιο ορατές! Επίσης χρήσιμο ίαμα σε κοινωνίες πολύ συντηρητικές, όπου δυσκολευόμαστε να είμαστε "απλά" ο εαυτός μας... Βοηθά τους ανθρώπους που νιώθουν αποξενωμένοι από την κοινωνία, και δεν βρίσκουν μία ταυτότητα που να τους βολεύει μέσω της οποίας να αλληλεπιδράσουν με το κοινωνικό σύνολο (και συχνά επικεντρώνονται στα αρνητικά χαρακτηριστικά τους, νιώθουν οτι 'κάτι δεν πάει καλά με αυτούς'). Ενισχύει την ταυτότητα δίνοντας ένα νέο επίπεδο αυτοαποδοχής και αυτοβεβαίωσης.

"Είμαι ήλιος, και δεν χρειάζεται να κρύβομαι ούτε να το βροντοφωνάζω. Είμαι αυτό που είμαι."

Σημύδες

Δάσος στη Δράμα

 Βετούλη η κρεμοκλαδής, αλλά εμείς την ξέρουμε σημύδα, γιατί ο κορμός της είναι τόσο λευκός που ασημίζει. Ψυχρόφιλο δέντρο, βόρειο, για τους σαμάνους ιερό. Το φθινόπωρο ξεχωρίζει από το χρυσαφένιο της φύλλωμα που τρεμοπαίζει στο αεράκι. Απόκοσμη λάμψη, και μία φυσική κομψότητα. Αν την προσέξεις μία φορά ποτέ δεν την ξεχνάς, και την αναγνωρίζεις πλέον παντού. Ζει σε συστάδες, πάντα παρέα. Το δέντρο αυτό βρίσκεται στην καρδιά των μύθων και της μαγείας όλων των βόρειων περιοχών της Γης, από τη Σιβηρία, τη Βόρεια Αμερική, και τη Βόρεια Ευρώπη. Από τα νεαρά κλαδιά της φτιάχνουν σκούπες και σάρωθρα "που διώχνουν το κακό" σε οποιαδήποτε μορφή του. Επειδή είναι πρόδρομο είδος με μεγάλη βλαστικότητα, και είναι το πρώτο δέντρο που εποικίζει τη χέρσα ή καμένη γη, για τους Κέλτες συμβόλιζε την αναγέννηση και την αγνότητα. Το γιόρταζαν τη μέρα των νεκρών (στη γιορτή του Samhain, 31 Οκτωβρίου), που είναι και μέρα εξαγνισμού των ψυχών των προγόνων. Οι σκούπες των μαγισσών ήταν φτιαγμένες από ξύλο σημύδας - οι μάγισσες "πετούσαν" στους κόσμους των ψυχών και των ονείρων πίνοντας ή τρώγοντας το κόκκινο ενθεογόνο μανιτάρι (ναι, αυτό των παραμυθιών με τις λευκές βούλες!) την amanita muscaria, που είναι πολύ κοινό μέσα στα δάση αυτά.

περιοχή Νευροκοπίου Δράμας

Παραδόξως ίσως, η σημύδα συμβόλιζε και τη γονιμότητα, καθώς είναι το πρώτο δέντρο που βγάζει φύλλα την άνοιξη. Ο ευθυτενής κορμός της χρησιμοποιείται σαν μαγιόξυλο/γαϊτανάκι, και οι φωτιές του Bealtaine (κέλτικη γιορτή στον αντίποδα - 6 μήνες μετά - του Samhain) καίγανε ξύλο σημύδας και βελανιδιάς. Στη Σκωτία έφτιαχναν τις κούνιες των μωρών από ξύλο σημύδας, γιατί η λαϊκή παράδοση έλεγε οτι το ξύλο αυτό τα προστατεύει από τις απαγωγές νεογέννητων που φημολογείτο οτι έκαναν τα ξωτικά. Βέβαια, στη Σκωτία που αφθονούν τα δέντρα αυτά, έφτιαχναν σχεδόν τα πάντα από το ξύλο τους, όπως και στη Σκανδιναβία. Είναι το εθνικό δέντρο της Φινλανδίας.

Ο φλοιός της έχει παράξενες ιδιότητες: είναι αδιάβροχος (οι αυτόχθονες του Καναδά έφτιαχναν καγιάκ με αυτό) αλλά και εξαιρετικό προσάναμμα για δύσκολες φωτιές (όταν θέλεις να ανάψεις φωτιά στο ύπαιθρο και έχει υγρασία ας πούμε), είναι απαλός και ξεφλουδίζει λεπτές φλουδίτσες σαν φτερά. Είναι τόσο μονωτικός από την υγρασία, που τα κομμένα κλαδιά της, πεσμένα στο έδαφος και σάπια, διατηρούν το σχήμα τους ατόφιο - τα πιάνεις, νομίζεις πως είναι ξυλώδη, αλλά αυτά είναι μαλακά και το εσωτερικό τους έχει μεταστοιχειωθεί σε χώμα. Οταν είναι νέες είναι ολόλευκος και καθώς γερνούν αποκτά σκασίματα και ρυτίδες, όπως ακριβώς και η επιδερμίδα των ανθρώπων.

φλοιός νεκρής σημύδας στο Φρακτό

Τα άνθη της είναι κιτρινοπράσινοι ίουλοι - τα αρσενικά κρέμονται, τα θηλυκά είναι ορθά. Ανθίζει τον Απρίλιο συνήθως, ανάλογα με την περιοχή. Τα φύλλα είναι μικρά και τριγωνικά, και όταν είναι νεαρά γίνονται θεραπευτικό τσάι. Στην Ελλάδα υπάρχουν λίγες, ένα δάσος στη Δράμα, κάποιες διάσπαρτες συστάδες στα δάση της Ροδόπης, στο Βόρα, και πλάι στη Μεγάλη Πρέσπα. Το χειμώνα ξεχωρίζουν μέσα στο δάσος γιατί οι κορμοί τους φέγγουν λευκοί. Την άνοιξη πριν βγάλει φύλλα, στα δάση του μακρινού βορρά, ανοίγουν τρύπες στον κορμό της και βγάζουν τον χυμό της, που είναι τονωτικός και θεραπευτικός και ελάχιστα γλυκούτσικος - σε κάποια μέρη τον κάνουν μπύρα και σιρόπι - και μετά κλείνουν την τρύπα με κερί, για να μην μολυνθεί το δέντρο. Από τον φλοιό της φτιάχνουν και εξαιρετική κόλλα (με αυτή κολλούσαν τις αιχμές των βελών επάνω στο ξύλο οι Ινδιάνοι).

Λιβαδίτης Ξάνθης

Εγώ τις ερωτεύτηκα από την πρώτη στιγμή που τις είδα, και είναι μάλλον το αγαπημένο μου δέντρο. Τις ψάχνω στα δάση που επισκέπτομαι, και ήταν όνειρό μου να επισκεφθώ το δάσος της σημύδας στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Το άκουγα χρόνια, αλλά άκουγα οτι ήταν απρόσιτο εξαιτίας της κακής ποιότητας των δρόμων στην περιοχή. Ο τολμών νικά, όμως, και επιτέλους πήγα.

νεαρό δέντρο στην αρχή του δάσους, Δράμα

Τελευταία μέρα του Οκτωβρίου, ημέρα των ψυχών των νεκρών, και η δεύτερη πανσέληνος του μήνα. Τα χρώματα του φθινοπώρου στη δόξα τους. Κάθε στροφή του δρόμου και ένας πίνακας ζωγραφικής, και νιώθαμε οτι περπατούσαμε σε ένα ζωντανό έργο τέχνης. Η μοναδική παραφωνία ήταν η παρουσία των κυνηγών, που είχαν βγεί παγανιά με τα τζιπ, τα σκυλιά, τα όπλα, τις στολές, τα gps και τους ασύρματους, 15 νοματέοι για να παγιδέψουν κάποιο δυστυχές αγριογούρουνο να έχουν να καυχιούνται για τη φυσιολατρεία και τον τοξικό τους ανδρισμό στα καφενεία του χειμώνα. Να ένας λόγος να νιώθεις απειλή μέσα στο δάσος: όχι από τα ζώα, που σέβονται τον άνθρωπο που τα σέβεται, αλλά από το αλαζονικό, αστόχαστο, και δολοφονικό είδος μας.

Δάσος σημύδας, Δράμα

Παρόλα αυτά, η απόλαυση της ατμόσφαιρας του δάσους ήταν μεγάλη: κάθε μέτρο που περπατούσαμε ήταν πλήρες από ανάταση. Πήγα να γράψω "μας έκοβε την ανάσα", αλλά δεν μας την έκοβε, αντίθετα εισπνέαμε βαθειά και αβίαστα: τον ελαφρώς ψυχρό, υγρό αέρα και την ομορφιά. Αντιγράφω από το ημερολόγιό μου:

"Στα δεξιά είδα ένα άνοιγμα, με κομμένους λευκούς κορμούς ανάμεσα στα χρώματα. Σταματήσαμε. Είχε βατόμουρα στην άκρη του δρόμου, μα εγώ ανέβηκα το μονοπάτι. Μπροστά μου τρείς πανύψηλες σημύδες σαν καντηλέρι, βγαίνανε από την ίδια ρίζα. Γύρω γύρω  φτέρες ψηλές και μανιτάρια. Ήταν η αρχή του δάσους, πλέον. Συνέχισα το μονοπάτι που ανηφόριζε μέχρι που έφτασα σε ένα ψηλό σημείο. Μπροστά μου ένα αληθινό δάσος με αρχέγονη μορφή, μία εικόνα που με πήρε μέσα της. Από κει το μονοπάτι κατηφόριζε, και συνέχισα. Σαν να περπατούσα στον τόπο του παραμυθιού.

Φωτογράφιζα διαρκώς, αλλά η αίσθηση δεν πιανόταν. Μόνο μία φωτογραφία κάπως αποτύπωσε την αίσθησή μου. Ο κορμός τους ήταν ασημί, και ψηλά, η κόμη τους ήταν χρυσή, ένα χλωμό χρυσαφί που φαινόταν απόκοσμο, και έκανε αντίθεση με τον καταγάλανο ουρανό του απογεύματος. Γιατί πλέον είχε πάει απόγευμα, το φως πέφτει νωρίς, τελευταία μέρα του Οκτώβρη. Έμεινα να κάνω μικρά βήματα τριγύρω νιώθοντας τα δέντρα, το πάτημα, και συγχρόνως όντας «έξω». Εκεί, εδώ, κάπου αλλιώτικα, σε έναν τόπο τέτοιο που δεν είχα ξαναπατήσει, με μία αίσθηση συντονισμού με κάτι πολύ διαφορετικό από οτιδήποτε άλλο είχα συναντήσει στη ζωή μου. Όχι πολύ «γήινο». Μία απόλυτη καλωσύνη, μία απόλυτη ηρεμία: μία καλωσύνη που δεν «χαρίζεται», χωρίς επιπολαιότητα/χαζοχαρουμενιά/επιφαναειακότητα, που περιέχει την αποστασιοποιημένη αυστηρότητα του νόμου αλλά με φροντίδα, μία αγάπη πολύ καθαρή και συγχρόνως γεμάτη μυστήριο. Η κόμη της σημύδας αφήνει το φως να περάσει, δεν έχει τίποτα από το βάρος και τη σκοτεινιά της οξιάς. Το δάσος είναι ελαφρύ και αέρινο, φωτεινό και παιχνιδιάρικο. Νεανικό, κι ας είναι τα δέντρα τόσο μεγάλα σε ηλικία. Σαν να βρίσκομαι σε μια άλλη ηλικία της γης, χιλιετίες πριν, τότε που είχε δράκους , δεινόσαυρους, και οι νεράιδες κυκλοφορούσαν στα φανερά παντού.  Είχε μια τέτοια ποιότητα η ατμόσφαιρα του δάσους με τις ψηλές φτέρες και τις πανύψηλες σημύδες. Το φως έπεφτε, αλλά το αέρινο χρυσαφί του θόλου δεν σε άφηνε να φοβηθείς.

δάσος σημύδας, Δράμα

Το φως. Το φως είναι δόνηση και πληροφορία, λένε. Αυτά τα δέντρα έχουν πιο έντονη σχέση μαζί του από ότι τα άλλα, ίσως γιατί είναι ψυχρόφιλα και βόρεια, και στο βορρά το φως πολύ λιγοστεύει το χειμώνα. Ψηλά στην κόμη τους φέγγουν χρυσά και διαχέουν φως προς τον υπόροφο – τα μεγάλα σε ηλικία, που είναι και τόσο ψηλά εδωπέρα, αφήνουν τεράστιο χώρο ενδιάμεσα, και περπατάς ανάμεσά τους και είναι λευκοί, λευκόγκριζοι κορμοί ευθυτενείς. Από κάτω φτέρες ψηλές και κράταιγοι. Σαν αντένες που φέρνουν φως από τον ουρανό και τον διαχέουν χαμηλά, είπε ο Κ. Το φως μας επιτρέπει να βλέπουμε, μας δίνει το μέσον και τη συνθήκη για να δούμε – και καθώς το γράφω αυτό συνειδητοποιώ πόσο σύνθετο και μυστήριο πράγμα είναι η όραση. Εξωτερική και εσωτερική, με τα μάτια του σώματος και με τα μάτια του νου. Τι είδους πληροφορίες μας καθιστούν ικανούς να αντιλαμβανόμαστε αυτά τα δέντρα. Με το φως τους τα μάτια μας βλέπουν περισσότερα, βλέπουν αλλιώτικα, με μία ευκρίνεια που ξαφνιάζει: βλέπουν πράγματα που δεν έβλεπαν προηγουμένως κι ας ήταν εκεί μπροστά τους, δίπλα τους, κάτω από τη μύτη τους. Το φως επίσης επιτρέπει στη ζωή να υπάρξει: εδώ ο υπόροφος είναι πλούσιος, ζουν χιλιάδες πλάσματα – όχι μόνο από κάτω αλλά και τριγύρω, και ανάμεσα. Η σημύδα είναι πρόσκοπο είδος, πρόδρομο, ανοίγει το δρόμο και προετοιμάζει το έδαφος για τα άλλα, πιο μακρόβια είδη. Εδώ ήδη είχαν εγκατασταθεί λίγες ερυθρελάτες σε σημεία. Το δάσος αυτό δεν θα παραμείνει έτσι «για πάντα», θα αλλάξει. Θα μείνουν λίγες συστάδες σημύδων, όπως στο Φρακτό ή στον Λιβαδίτη, και θα εγκατασταθούν τελικά τα έλατα. Η ελαφράδα της νιότης θα δώσει τη θέση της στη σοβαρότητα της ωριμότητας. Έτσι γίνεται και στη ζωή των ανθρώπων κανονικά. 

Ίσως γι αυτό το ίαμα της σημύδας μας λέει «δέστε με νέα μάτια, δέστε εκ νέου, δέστε την ομορφιά, νιώστε ελαφροί, νιώστε τη χαρά της εξερεύνησης και της ανακάλυψης, ξαναγίνετε για λίγο το παιδάκι που έχει περιέργεια για όλα, δώστε την ευκαιρία στον εαυτό σας να ξαναπεί ‘γιατί’». Αυτό το νέο μπορεί να είναι και παλιό, αλλά εξακολουθεί να είναι νέο κάθε φορά που το κοιτάμε. Ο δάσκαλός μου έλεγε ότι «αγάπη είναι να βλέπεις πάντοτε με νέα μάτια», και πιθανώς να εννοούσε αυτό. Με κάθε βλέμμα ανακαλύπτεις στον άλλον κάτι καινούργιο, που σε πάει μακρύτερα, βαθύτερα, που σε συνδέει με κάποιον νέο τρόπο. Και δεν κουράζεσαι, ούτε βαριέσαι.

Δάσος σημύδας, Δράμα

Η νεότητα της Γης για μας είναι αρχαιότητα, γιατί δεν ζούσαμε τότε. Τα νιάτα του πλανήτη μας φαίνονται αρχέγονα γιατί εμείς είμαστε τόσο νεαροί σε σχέση με αυτήν. Αλλά είναι νιάτα, με όλη την αναπαραγωγική ορμή και την ενέργεια που έχουν όλοι οι νέοι: το πάθος της εξερεύνησης και της ανακάλυψης, η πληθώρα των ενδιαφερόντων, η αίσθηση ότι βλέπεις πράγματα για πρώτη φορά και ενθουσιάζεσαι με αυτό. (Σκεφτόμουν ότι τα δέντρα που μου φαίνονταν τόσο αρχέγονα τριγύρω μου δεν ήταν παλιότερα από τον ίδιο τον Κ, δεν τον ξεπερνούσαν σε ηλικία και πολύ. Η βιβλιογραφία λέει ότι το δάσος αναπτύχθηκε μετά τον πόλεμο όταν έφυγαν οι κτηνοτροφικές δραστηριότητες από την περιοχή με την ερήμωση των γύρω χωριών - είμαστε πολύ λίγα χιλιόμετρα μακριά από τα σύνορα. Ετούτα τα δέντρα, λοιπόν, όλο το δάσος δηλαδή, μαζί με τα πεύκα και τις οξιές, είναι 80 ετών το πολύ). Άλλο πράγμα ο γραμμικός χρόνος του «πότε γεννήθηκα-πότε παντρεύτηκα-πότε πήρα σύνταξη» και άλλο πράγμα ο κυκλικός χρόνος των εποχών - των μοτίβων της φύσης και της ιστορίας.

δάσος σημύδας, Δράμα

...Στα αριστερά δύο σημύδες, μία ζωντανή και μία πεθαμένη. Η ζωντανή, μια χορεύτρια με χρυσή φορεσιά. Η πεθαμένη γεμάτη γκρίζες λειχήνες που την έκαναν να φαίνεται σαν λούτρινη – στο κέντρο της καρδιάς της, το χαριτωμένο μανιτάρι που τη σκότωσε (στα πιο αδύναμα δέντρα φωλιάζει ένας μύκητας που δεν θυμάμαι πώς τον λένε, που τελικά τα σκοτώνει). Δεξιά μικρότερες, και λίγο παρακάτω ένας κράταιγος γεμάτος με γλυκούς καρπούς, τον οποίο κλάδεψα λίγο αργότερα. Η θερμοκρασία έπεφτε μαζί με το φως. Στο δρόμο του γυρισμού πια ανέτειλε το φεγγάρι μέσα στο πηχτό σκοτάδι των έρημων επαρχιακών δρόμων"

δάσος σημύδας, Δράμα

Τοπιναμπούρ

"Α πα πα, δεν τα ξέρουμε εμείς αυτά, οι κατσιβέλες τα τρώνε" μου είπε μία ηλικιωμένη βιοκαλλιεργήτρια όταν τη ρώτησα εάν φυτεύουν ή πουλάνε τοπιναμπούρ, αφού της περιέγραψα καλά το φυτό. Το οποίο έχει πολλά ονόματα (το λένε και κολοκάσι, αλλά δεν είναι το γνωστό κυπριακό κολοκάσι), αλλά το λατινικό του είναι helianthus tuberosus: ηλίανθος ο κονδυλόρριζος δηλαδή. Το λένε και αγκινάρα της Ιερουσαλήμ (Jerusalem artichoke) γιατί οι κόνδυλοί του έχουν ελαφρά γεύση αγκινάρας. 

Ηρθε στην Ευρώπη από την Αμερική τον 17ο αιώνα (το έφερε ένας Γάλλος εξερευνητής ονόματι Σαμουέλ ντε Σαμπλέν) και σύντομα εγκλιματίστηκε. Τόσο καλά εγκλιματίστηκε, που σε κάποιες χώρες πλέον θεωρείται ζιζάνιο επειδή έχει την τάση να απλώνεται και να καταλαμβάνει πολύ χώρο. Στην βόρεια και στην κεντρική Αμερική ήταν σημαντική τροφή, καθότι περιέχει ινουλίνη, και μάλιστα υπάρχει μία καταγραφή από το Βατικανό για κάποιους Ευρωπαίους εποικιστές στον Καναδά που επέζησαν τους πρώτους βαρείς χειμώνες χάρη στους κονδύλους του τοπιναμπούρ (που τους έμαθαν οι αυτόχθονες Ινδιάνοι). Η δε βόρεια Ευρώπη σώθηκε από βέβαιο λιμό κατά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο χάρη σ' αυτό το φυτό. Στην Ελλάδα μόνο πολύ τελευταία αρχίζει να γίνεται γνωστό οτι οι κόνδυλοι είναι βρώσιμοι, και μπορεί κάποιες φορές να τους βρεί κανείς σε πάγκους παραγωγών ή σουπερμάρκετ.

Οι κόνδυλοι, λοιπόν, είναι γλυκείς και θρεπτικοί, και μαγειρεύονται όπως ακριβώς και οι πατάτες (με χίλιους δύο τρόπους δηλαδή). Κι επειδή πρόκειται για φυτό που απλώνει, βάζεις 1-2 κονδύλους τη μία χρονιά, και βγάζεις 15 την επόμενη (μόλις ξεραθεί το επίγειο τμήμα του φυτού). Το πρόβλημα για τον καλλιεργητή είναι απλά να μπορέσει να το περιορίσει! Είναι επίσης εξαιρετικά βολική η αποθήκευσή τους: βγάζεις από τη γη όσους θέλεις να φας, τους άλλους τους αφήνεις μέσα (και δεν χαλάνε μέχρι τα μέσα της άνοιξης που αρχίζουν και βλασταίνουν, που τότε έτσι κι αλλιώς υπάρχει ξανά ποικιλία στην τροφή). Το δοκιμάσαμε στον κήπο μας στην Αττική. Με 2 χούφτες κονδύλους την πρώτη χρονιά, μετα από 5 χρόνια βγάζαμε αρκετά κιλά και χαρίζαμε και σε φίλους! Το ωραίο δε είναι οτι ανθίζει το φθινόπωρο, σε μια εποχή που δεν υπάρχει τίποτα σχεδόν άλλο ανθισμένο... Το κίτρινό του λουλούδι δίνει λαμπερές νότες χαράς όπου ανθίζει. Στη βόρειο Ελλάδα το βρίσκει κανείς κοντά σε ρέματα ποτάμια και χαντάκια σε μεγάλες συστάδες.

Τα φύλλα του είναι μεγάλα και σχετικά τραχειά, κάπως οδοντωτά, και ο βλαστός του γερός, ψηλός, και σχετικά τραχύς κι αυτός. Δίνει την αίσθηση μίας καλής γερής δομής. Οταν ολοκληρωθεί η ανθοφορία ο βλαστός αλλάζει χρώμα, και από πράσινος γίνεται καφέ, με μία ενδιάμεση "στάση" στο μωβ χρώμα. Οταν ο βλαστός γίνει μωβ μπορεί να κοπεί σε κομμάτια, να αποξηρανθεί, και να χρησιμοποιηθεί ως αφέψημα: επειδή είναι γλυκό (περιέχει και ο βλαστός ινουλίνη) και "σε κρατάει", μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως υποκατάστατο γεύματος!

Πρόκειται, λοιπόν, για ένα φυτό που μοιάζει με ήλιο και τρέφει. Τρέφεται από το ηλιακό φως, και με τη σειρά του μας το θυμίζει με τη μορφή και τη γλυκύτητά του. Επίσης απλώνεται, θυμίζοντάς μας την αφθονία που γεννούν ο Ηλιος μαζί με τη Γη. Με ένα παρτέρι τοπιναμπούρ στον κήπο ή στο χωράφι μας αφενός δεν θα πεινάσουμε και αφετέρου θα έχουμε την ομορφιά της ανθοφορίας στο τέλος της σαιζόν, όταν όλα πια έχουν ξεραθεί... Αφθονία τροφής, υπενθύμιση χαράς.

Ως ανθοϊαμα αναφέρεται στη συλλογή του "Πήγασου" αλλά και αλλού. Το σχετικό λήμμα λέει: "Χαρά και λάμψη. Αυτό το ίαμα δίνει τη δυνατότητα να εργαστεί κανείς και να απορροφήσει ενέργεια από τον ήλιο, να αποδεχτεί τις χαρές και τη γλύκα της ζωής, και να εκτιμήσει βαθύτερα τα πράγματα επάνω στον πλανήτη. Αυτό το ελιξήριο θα αποδειχθεί χρήσιμο και βοηθητικό στο να ξεπεράσουμε την απελπισία, την απόγνωση, και το θυμό. Αυτό το ίαμα μπορεί να επιφέρει μία εσωτερική γλυκύτητα και μία υπέροχη ικανότητα να αγαπάμε και να αγαπιόμαστε. Ταιριάζει με το ίαμα του ηλίανθου".

Η μορφή και η λειτουργία του αποτυπώνονται θαυμάσια στο ίαμα που παράγεται από το λουλούδι αυτό. Ως κίτρινο λουλούδι, λειτουργεί στο κέντρο του ηλιακού πλέγματος (στα παραδοσιακά κείμενα το ηλιακό πλέγμα σχετίζεται με το κίτρινο χρώμα, το οποίο επίσης σχετίζεται με την καλή πέψη), δίνοντας φως και ενέργεια, κατ' επέκταση διαύγεια, ευδιαθεσία, και ενέργεια για δράση. Μας συνδέει τρόπον τινά με την πηγή από όπου προέρχεται η ζωή επάνω στον πλανήτη μας, μαζί με όλη την αφθονία της - η σύνδεση αυτή, μόνο  ευγνωμοσύνη και χαρά μπορεί να φέρει. Συμβολικά, ο Ηλιος έχει ταυτιστεί με το Πνεύμα - και καθώς ο ήλιος με τη ζέστη και το φως του δημιουργεί τα σάκχαρα (κάνει γλυκούς τους καρπούς), γλυκαίνει και τις ψυχές μας, ειδικά όταν τον έχουμε στερηθεί για μέρες μέσα στο χειμώνα... Γλυκαίνει τις ψυχές μας, και ημερεύει (ημέρα - ημερεύω) το νου μας, τη σκέψη μας. Ισως δεν είναι τυχαίο οτι οι αληθινά πνευματικοί άνθρωποι είναι (κάποιες φορές απρόσμενα) γλυκείς.

Μια που είναι ηλίανθος, ανήκει στην οικογένεια των σύνθετων (μαργαρίτες, καλέντουλες, αγκινάρες, ραδίκια, χαμομήλια, ζίννιες, κτλ κτλ). Αυτό πρακτικά σημαίνει οτι αυτό που μας φαίνεται εμάς ένα λουλούδι  στην πραγματικότητα είναι πολλά! Πολλά ανθίδια οργανωμένα σε ένα σύνθετο άνθος, με συγκεκριμένη δομή "μαντάλας" (κύκλος με κέντρο). Πρόκειται για τη μεγαλύτερη ίσως οικογένεια ανθέων (οι γνώμες διχάζονται εάν τα ορχεοειδή είναι μεγαλύτερη οικογένεια, αλλά δεν μας πολυενδιαφέρει εδώ αυτό). Σε ένα σημαντικό άρθρο, "Μαθαίνοντας να διαβάζουμε το Βιβλίο της Φύσης", οι Κάτς & Καμίνσκι (που ίδρυσαν το Flower Essence Society), μιλούν για την οικογένεια αυτή, λέγοντας οτι πρόκειται για άνθη που μιλούν για και εξισορροπούν την ανθρώπινη προσωπικότητα. Η προσωπικότητα ενός ανθρώπου έχει το χαρακτηριστικό οτι ενώ έχει μία πολλαπλότητα εκφράσεων και εκφάνσεων, στην πραγματικότητα είναι οργανωμένη γύρω από ένα "Εγώ", ένα "Εγώ Είμαι". "Εγώ είμαι Ενα", ίσως. Χωρίς να υπεισέλθουμε στο εάν ή κατά πόσον αυτό το "Εγώ" είναι φυσικό ή μεταφυσικό, πρόσκαιρο ή μόνιμο, καλό ή κακό, αυτό υπάρχει. Υπάρχει, εμπεριέχει, και δομεί, βάζει σε τάξη δηλαδή, όλα τα στοιχεία που το απαρτίζουν. Τα ιάματα που προέρχονται από αυτά τα άνθη μας βοηθούν κατά ιδιαίτερο τρόπο να συνδεθούμε (να εναρμονιστούμε) με αυτό το "Εγώ" που βρίσκεται στον πυρήνα μας, αυτό που οργανώνει την ύπαρξή μας, αυτό που βάζει κάθε τι μέσα μας 'σε τάξη'. Αυτό είναι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό των ανθοϊαμάτων που παρασκευάζονται από αυτή την οικογένεια ανθέων: είναι ιάματα που βοηθούν και υποστηρίζουν την προσωπικότητα - και, όπως λέει η σχετική βιβλιογραφία (και οι παλιοί σοφοί), βοηθούν το πρόσκαιρο εγώ της παρούσας ενσάρκωσης να εναρμονιστεί με το Μόνιμο Εγώ, την "Αιώνια Ψυχή" (με μία άλλη ορολογία). Με τον τρόπο του το καθένα, φυσικά: αλλιώς λειτουργεί το Chicory (πικροράδικο, του Μπαχ), και αλλιώς λειτουργεί το Sunflower (ηλίανθος ο ετήσιος), αλλιώς λειτουργεί η Echinacea (εχινάκεια), το Yarrow (αχιλλεία), κτλ.

Ο ηλίανθος-τοπιναμπούρ θυμίζει στην προσωπικότητα που έχει καταβληθεί από τα σκοτάδια της απόγνωσης, του φθόνου, της απελπισίας, οτι υπάρχει φως, οτι είναι ήλιος! Οτι "το φως εν τη σκοτία φαίνει, και σκοτία αυτό ου κατέλαβεν". Δίνοντας φως, δίνει στην προσωπικότητα λάμψη και γλυκύτητα, και φυσικά, χαρά. Αποκαθιστώντας τη σχέση με το φως, κατά μία έννοια αποκαθιστά  τη σχέση με το πνεύμα, την πηγή της ζωής - και με αυτόν τον τρόπο η προσωπικότητα μπορεί να τραφεί καλά και σωστά για να είναι υγιής και να παραμένει ζωντανή (κατά τον ίδιο τρόπο που οι κόνδυλοι του φυτού αποτέλεσαν διατροφική ασπίδα για τους πρώτους εποίκους του Καναδά και για τους εξαντλημένους από τον πόλεμο βορειοευρωπαίους).

Τα Ψυχανθή και η Κοινότητα

Μου αρέσει να μελετώ τις οικογένειες των φυτών "συνολικά" - με τον ίδιο τρόπο που μου αρέσει να γνωρίζω τις οικογένειες των ανθρώπων που αγαπώ. Δεν είναι επειδή δεν πιστεύω στη μοναδικότητα και τη διαφορετικότητα, αλλά επειδή μου αρέσει να βλέπω μοτίβα στη Φύση και να τα κατανοώ (και τα μοτίβα των ανθρώπινων συμπεριφορών κάπου εκεί τα κατατάσσω).

άγριος βίκος (vicia villosa) με πεταλούδα...

Οι αρχαίοι Ελληνες "ψυχές" ονόμαζαν τις πεταλούδες. Αν εξαιρέσουμε τα δέντρα της υπο-οικογένειας της μιμόζας (που τα άνθη τους είναι μικρές χνουδομπαλίτσες), τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας των ψυχανθών έχουν άνθη που θυμίζουν πεταλούδες. Και όλα, μα όλα, έχουν καρπούς "φασολάκια". 

χαρούπια (ceratonia siliqua)

Η οικογένεια αριθμεί κάπου 19000 είδη, περίπου το 7% των ανθοφόρων φυτών της γης. Είναι η τρίτη μεγαλύτερη οικογένεια φυτών στον πλανήτη. Μέλη της είναι το φασόλι, η σόγια, το μπιζέλι, το λούπινο, η χαρουπιά, οι ακακίες (και η ροβίνια-ψευδοακακία), η κουτσουπιά, τα σπάρτα, ο ασπάλαθος, η μηδική, το τριφύλι, το κουκί και το ρεβύθι... Σημαντικά διατροφικά φυτά, για ζώα και ανθρώπους, με μεγάλη περιεκτικότητα σε φυτικές πρωτεϊνες, έχουν εξάπλωση σε ολόκληρη τη γη (με εξαίρεση τους πόλους). Είναι επίσης τα φυτά που χρησιμοποιούνται για (φυσική) χλωρή λίπανση από τους πιο ψαγμένους αγρότες.

κουκί (vicia faba)

Η οικογένεια αυτή έχει ένα χάρισμα, που κάνει τα μέλη της πολύτιμα όχι μόνο για τον άνθρωπο και την οικονομία του, αλλά και για όλη τη ζωή πάνω στη γη: τα φυτά αυτά έχουν την ικανότητα να δεσμεύουν το άζωτο της ατμόσφαιρας και να το προσφέρουν στο έδαφος σε αφομοιώσιμη μορφή μέσα από τις ρίζες τους. Στις ρίζες τους ζουν συμβιωτικά (δηλαδή με αμοιβαίο όφελος) τα ριζόβια, κάτι μυστήρια βακτήρια, που μετατρέπουν το άζωτο της ατμόσφαιρας σε αμμωνία (που μπορεί να αφομοιωθεί από το έδαφος και τα φυτά) και το ανταλάσσουν με οργανικές ενώσεις που προέρχονται από τη φωτοσύνθεση (που μόνο το φυτό μπορεί να κάνει). Με αυτό τον τρόπο, ένα "αδρανές", ακοινώνητο δηλαδή, αέριο (εξ ού και α-ζωτο) καταφέρνει και κοινωνεί με όλα τα φυτά που το χρειάζονται! Σημειωτέον οτι το άζωτο είναι βασικό στοιχείο για τη δημιουργία αμινοξέων, πρωτεϊνών, και φυσικά για τη φωτοσύνθεση (παλιά μας έλεγαν οτι το άζωτο κάνει το πράσινο ακόμα πιο πράσινο!). Αλλά αρκετά με τη χημεία.

Τα ψυχανθή, ειδικά οι θάμνοι, αυτοφύονται σε εδάφη διαταραγμένα και φτωχά - η φύση σπεύδει να δημιουργήσει γονιμότητα όπου αυτή χάνεται (από φωτιά ή οποιαδήποτε άλλη διαταραχή). Γι αυτό όπου τα βλέπουμε είναι μία ένδειξη οτι το οικοσύστημα χρειάζεται βοήθεια (βοήθεια "άνωθεν" θα μπορούσαμε να πούμε!) και τα φυτά αυτά βρίσκονται εκεί για να τη δώσουν.

ψευδοακακία (robinia pseudoacacia)

Ως ανθοθεραπεύτρια έχω ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις ενεργειακές ποιότητες των λουλουδιών, και το πώς μας επηρεάζουν ψυχολογικά. Εάν υπάρχει ένα μοτίβο εδώ, είναι το μοτίβο της κοινωνικότητας: τα άνθη αυτά  βοηθούν να ενταχθεί ο άνθρωπος ξανά (σε μια περίπτωση και εξαρχής) μέσα στην κοινότητα. Μόνο μέσα στην κοινότητα των άλλων ανθρώπων, μέσα στην κοινωνία, μπορεί ο άνθρωπος να εκδιπλώσει πλήρως τα χαρίσματά του και να τα προσφέρει (προκειμένου να τα ανταλλάξει ως υπηρεσίες με τους συνανθρώπους του, να νιώσει χρήσιμος και αποδεκτός). Ενας δάσκαλός μου λέει οτι ενσαρκωνόμαστε για να μπορέσει να ακουστεί, να ηχήσει στην ανθρωπότητα, η δική μας ξεχωριστή νότα. Τα άνθη των ψυχανθών μας φέρνουν σε υγιή σχέση με την κοινωνία των ανθρώπων, όπου και η νότα μας μπορεί να ακουστεί και να συμβάλει στην επιδιωκόμενη αρμονία. 

φράχτης από ulex europaeum εικόνα από το διαδίκτυο

Το πρώτο ψυχανθές που συναντάμε στην Ανθοθεραπεία είναι το Gorse (ulex europaeum) του Μπαχ. Το ανθοϊαμα αυτό δίνεται στις περιπτώσεις που έχουμε ένα βαρύ και αβάσταχτο πένθος, ένα πένθος χωρίς διέξοδο, από αυτά που δεν μπορείς να κάνεις ή να πεις τίποτα, ένα πένθος που "χάραξε τη ζωή" (ο ράχος, το gorse, έχει κάτι τρομερά αγκάθια που τρυπάνε). Οι άνθρωποι αυτοί συχνά αποσύρονται, δεν θέλουν να συναναστραφούν κόσμο, το πένθος τους έχει "κλείσει μέσα", και η απόγνωση τους έχει κάνει να νιώθουν οτι δεν έχει πια νόημα τίποτα. Το ίαμα αυτό κάνει το πένθος πιο μαλακό και "βιώσιμο", και σιγά-σιγά ο άνθρωπος δύναται να επιστρέψει κάπως στις κοινωνικές του σχέσεις.

cytisus scoparius εικόνα από το διαδίκτυο

Το επόμενο ίαμα που συνάντησα ήταν το Scotch Broom, ο δικός μας κύτισος (cytisus scoparius) από τη σειρά της Flower Essence Society (FES). Μοιάζει πολύ με τα σπάρτα (που κυριαρχούν και ευωδιάζουν στις άκρες του δρόμου επάνω στην Πεντέλη, μετά τις πυρκαγιές του 98), αλλά τα στελέχη τους δεν είναι σκληρά, και τα φύλλα τους είναι διακριτά. Το ίαμα αυτό βοηθάει στο πένθος που νιώθουμε όχι για το προσωπικό αλλά το συλλογικό δράμα της ανθρωπότητας: για τις φυσικές ή ανθρωπογενείς καταστροφές που αντιμετωπίζουμε ως άτομα αλλά και ως κοινότητες. Το ίαμα αυτό φέρνει εσωτερική γαλήνη και ως εκ τούτου τη δύναμη να προχωρήσουμε μπροστά, να δώσουμε τον καλύτερό μας εαυτό για το κοινό καλό (αφήνοντας πίσω τα όποια "συντρίμια").

lathyrus latifolius

Το άγριο μοσχομπίζελο (sweet pea - lathyrus latifolius, μικρότερο λιγάκι από το καλλιεργημένο, πουδείχνει να έρπει και ξεριζώνεται εύκολα αν πάς να το κόψεις) ενδείκνυται για τους ανθρώπους που δυσκολεύονται να ενταχθούν σε μία κοινότητα, να ριζώσουν σε έναν τόπο. Περιπλανιούνται από χώρα σε χώρα και ίσως από δουλειά σε δουλειά, και δεν στεργιώνουν - δυσκολεύονται, δε, να κάνουν σταθερούς δεσμούς με μία κοινότητα, να δεσμευτούν, να "δεθούν". Αυτό μπορεί να οφείλεται σε μια παιδική ηλικία όπου η οικογένεια να άλλαζε συχνά τόπο λόγω μετάθεσης, οπότε και σχολείο, οπότε και γειτονιά, κτλ - είτε σ' αυτό καθαυτό το σύγχρονο αστικό τοπίο, το τόσο αποστειρωμένο από τη φύση, χωρίς τις παλαιότερες κοινωνικές σχέσεις "της γειτονιάς". Αυτό το ίαμα βοηθά να μπορέσουμε να βρούμε και να ενταχθούμε σε μία κοινότητα, και να δημιουργήσουμε ρίζες.

lupinus latifolius εικόνα από το διαδίκτυο

Μα και όταν έχουμε ρίζες και ανήκουμε κάπου, κάποιες φορές ο εγωισμός, η απληστία, τα προσωπικά μας μικροσυμφέροντα υπονομεύουν την ευημερία και το καλώς έχειν της κοινότητας και μας διαχωρίζουν από αυτήν. Τότε έρχεται το ανθοϊαμα του λούπινου (lupinus latifolius, ένα ψηλό λούπινο αυτοφυές της Αμερικής με λευκομώβ άνθη), να μας βοηθήσει να δούμε τον εαυτό μας σαν μέρος του όλου, να μπορέσουμε να λειτουργήσουμε με γνώμονα το συλλογικό (και όχι το προσωπικό) καλό.

Το επόμενο ίαμα, από την ίδια σειρά πάλι, είναι το κόκκινο τριφύλι (red clover, trifolium pratense). Η σχέση εδώ με την κοινότητα είναι αλλιώτικη: σε περιπτώσεις μαζικής υστερίας, αυτό το ίαμα σε βοηθά να σταθείς με αυτοεπίγνωση στη δύναμη του όχλου. Αντί να παρασυρθείς και γίνεις άλλο ένα ασυνείδητο όργανο της μάζας (με όλες τις αρνητικές συνέπειες που αυτό μπορεί να επιφέρει), μπορείς να σταθείς απέξω, και να προσφέρεις (τουλάχιστον στον εαυτό σου, αλλά και στους γύρω σου) το δώρο της νηφάλιας δράσης μέσα σε έκρυθμες καταστάσεις.

cercis canadensis (εικόνα από το διαδίκτυο)

Ενα ακόμα ίαμα που βρήκα στη σειρά αυτή, είναι η κουτσουπιά (redbud, cercis canadensis - η δική μας εδώ είναι η cercis siliquastrum, η canadensis είναι αυτοφυής στην Αμερική, αλλά δεν φαίνεται να έχουν ορατές διαφορές). Η ένδειξη που δίνεται για το ίαμα αυτό είναι οτι μας επαναφέρει στους φυσικούς ρυθμούς: το παίρνω-δίνω, το άδειασμα και το γέμισμα, τη νεότητα και τα γηρατειά. Ενδείκνυται για τους ανθρώπους που είναι τόσο εξαρτημένοι από τη φυσική τους μορφή που  αρνούνται να αποδεχτούν τους φυσικούς ρυθμούς της ζωής, και ιδιαίτερα τα γηρατειά και την προοπτική του θανάτου. Εν τέλει πρόκειται για τους ανθρώπους που έχουν χάσει την επίγνωση της θέσης και της σχέσης μας (ως είδος) μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ζωής στον πλανήτη. Εδώ πρόκειται για τη σχέση της ανθρωπότητας (ως κοινότητα) με την ευρύτερη κοινότητα των υπόλοιπων όντων που κατοικούν στη γη. Το ανθοϊαμα αυτό μας θυμίζει πως όταν παίρνουμε οφείλουμε να δώσουμε...

το κοινό μπιζέλι

Σε μία άλλη σειρά ιαμάτων, την Findhorn Essences, υπάρχει το ίαμα του κοινού μπιζελιού (pisum sativum). Εχοντας καλλιεργήσει αρκετά μπιζέλια, και έχοντας θαυμάσει τον τρόπο που περιπλέκονται στα στηρίγματά τους αλλά και μεταξύ τους, η περιγραφή του ιάματος ταιριάζει θαυμάσια: "καλλιεργεί την αυτοπεποίθηση και την καλά αρθρωμένη αυτοέκφραση, και αίρει τα εμπόδια για την από καρδιάς έκφραση". Ιδού η αληθινή μας νότα: η από καρδιάς έκφραση. O λόγος της καρδιάς μας είναι ακριβώς αυτό το οποίο ήρθαμε να δώσουμε στον κόσμο.

Το Νερό της Γης

Δεν υπάρχει άλλο στοιχείο που να μας θυμίζει περισσότερο αυτό που λέμε "ψυχή", που ανάλογα με τη θερμοκρασία του να παγώνει, να ρέει, και να μεταμορφώνεται σε αεράκι που πετάει και γίνεται σύννεφο στον ουρανό. Δεν υπάρχει άλλο στοιχείο με τόσο παράδοξες ιδιότητες. Τη μεγαλύτερη πυκνότητά του την έχει στους 4 βαθμούς Κελσίου: είτε το κρυώσουμε είτε το θερμάνουμε ο όγκος του θα αυξηθεί, και θα ελαφρύνει (γι αυτό οι πάγοι επιπλέουν και τα σύννεφα ανεβαίνουν στον ουρανό).

Η θέα του Νέστου νωρίς το πρωί, καθώς ο ήλιος εξάτμιζε το νερό, με τα μικρά σχεδόν ανθρωπόμορφα συννεφάκια να ρέουν μαζί με το ποτάμι και τη χαμηλή νέφωση από πάνω λειτούργησε μέσα μου σαν μία αρχέγονη εικόνα: μου θύμισε τα βιβλία που διάβαζα μικρή, για τις παλιές εκείνες εποχές της Γης που όλα άχνιζαν και έρεαν, και οι μορφές ήταν ακόμα εν τη γενέσει τους, και τίποτα δεν ήταν στέρεο και παγιωμένο. Ολα ήτανε νερό.

Ο δεσμός που δημιουργείται ανάμεσα στα άτομα που απαρτίζουν το νερό (το υδρογόνο και το οξυγόνο) είναι τόσο έντονος και δυνατός που δημιουργείται αυτό που λέμε επιφανειακή τάση: όταν το νερό έρχεται σε επαφή με τον αέρα η επιφάνεια του νερού λειτουργεί σαν προστατευτικός υμένας. Ετσι οι σταγόνες του νερού είναι σφαιρικές, έτσι τα πράγματα που επιπλέουν δεν σπάζουν την επιφάνειά του (και κάποια εντομάκια περπατάνε επάνω του χωρίς να βουλιάζουν) ...

Ζούμε στον πλανήτη νερό, έχουμε σώματα νερού: αίμα, ούρα, σάλιο, δάκρυα. Οταν βρισκόμαστε εντός του νιώθουμε να ελαφραίνουμε (άλλη μία θαυμαστή ιδιότητα του νερού), να ξεπλενόμαστε φυσικά και μεταφυσικά (καμιά φορά σκέφτομαι οτι αυτά τα δύο δεν έχουν καμία διαφορά στην τελική, η διαφορά τους έγκειται στο τι μπορεί να εξηγήσει η τρέχουσα επιστήμη και τι όχι κάθε φορά). Δεν υπάρχει κανένα όν, καμιά μορφή ζωής που να μην εξαρτάται άμεσα από το νερό...

To νερό μας καθρεφτίζει, μας δείχνει αυτό που είμαστε. Η θάλασσα είναι γαλάζια γιατί καθρεφτίζει το μπλέ του ουρανού, και όχι το ανάποδο (πού το βρίσκει το μπλε ο ουρανός; γαλάζια είναι η "αύρα" της Γης, γαλάζια φαίνεται από το διάστημα). Η κατάσταση των υδάτων δείχνει ποιοί είμαστε, δείχνει τον πολιτισμό μας, τις προτεραιότητές μας, την ηθική μας, τη "μορφή" της ψυχής μας. Και σίγουρα κάτι δεν πάει καθόλου καλά με την ανθρωπότητα: τα νερά της Γης μας δηλητηριάζονται από τις εξορυκτικές μας δραστηριότητες, ρυπαίνονται από πλείστες όσες ακατάλληλες ουσίες (πλαστικά, φυτοφάρμακα, βαρέα μέταλλα, κτλ) σε ποσότητες που η Γη δεν μπορεί πλέον να διαχειριστεί, και κατασπαταλώνται αστόχαστα. 

Το κλίμα της Γης έχοντας τη βάση του στο νερό, επίσης μας καθρεφτίζει. Είναι ο τρόπος του να μας "μιλά": ακραίες ξηρασίες και πλημμύρρες ερημοποιούν ("ρημάζουν") τόπους που συντηρούσαν τη ζωή, τεράστια κύματα αφανίζουν πόλεις, κ.ο.κ. Κάτι δεν κάνουμε καλά οι άνθρωποι.

Νερό υπάρχει άφθονο, ναι - αλλά το νερό που είναι διαθέσιμο για πόση από τον άνθρωπο είναι κάπου το 0.03% του συνολικού νερού του πλανήτη. Πρόκειται για το πιο πολύτιμο ορυκτό που διαθέτει αυτή τη στιγμή η Γη! Τα πολύτιμα υλικά, αυτά με τις παράξενες ιδιότητες, αυτά από τα οποία εξαρτάται η επιβίωση και η ζωή μας, τα θεωρούμε ιερά. Πόσο τιμούμε το νερό; με ποιό τρόπο αναγνωρίζουμε την ιερότητά του στη ζωή μας;

Το νερό διαθέτει μνήμη και "νοημοσύνη". Το απέδειξαν τα πειράματα του Δρος Μασάρου Εμότο και του Βίκτωρα Σάουμπέργκερ. Το νερό ενός τόπου δεν είναι ίδιο με το νερό ενός άλλου, κι ας έχουν την ίδια χημική σύσταση - η διαφορά βρίσκεται στη δομή των κρυστάλλων κάθε φορά. Το νερό εντός μας αλληλεπιδρά με το νερό που υπάρχει γύρω μας, και έτσι νιώθουμε την οικειότητα των τόπων των παιδικών μας χρόνων και της πατρίδας μας: τα νερά μας "αλληλοαναγνωρίζονται". Ο λαός μας λέει για κάποιον που δεν είναι σε οικείο περιβάλλον "έχασε τα νερά του", "είναι έξω από τα νερά του".

Σήμερα το νερό (άρα και η επιβίωσή) μας βρίσκεται σε κίνδυνο. Ευτυχώς ο πλανήτης μας διαθέτει ακόμα νοήμονα ανθρώπινα όντα: ανθρώπους που αντιστέκονται σθεναρά στις εξορύξεις ("πολύτιμων" μετάλλων και "επικερδών" ορυκτών - βλέπε Σκουριές, Standing Rock και αλλού), ανθρώπους που σχεδιάζουν στρατηγικές εξοικονόμησης νερού (είναι το πρώτο και κύριο μέλημα της Περμακουλτούρας σήμερα!), έξυπνους και ευαίσθητους αγρότες που εφαρμόζουν εδαφοκάλυψη και ποτίζουν με περίσκεψη, και σύγχρονους "ιερείς" που προσεύχονται και ευλογούν τα μολυσμένα νερά... Και πάντα, το ζητούμενο είναι να γίνουμε περισσότεροι. 

Το ζητούμενο είναι να φερθούμε στο νερό σαν το ιερό αγαθό που είναι. 

Το ζητούμενο είναι να αναγνωρίσουμε οτι το νερό είναι δικαίωμα όλων των όντων που ζουν στον πλανήτη μας.

Σολανό το Ασημόφυλλο

Το λένε και "γερμανό", και είναι ένα από τα πλέον ζημιογόνα ζιζάνια των αγρών, σε πολλές χώρες. Οταν εγκατασταθεί δύσκολα ξεριζώνεται, γιατί, λέει, και 1 εκατοστό ρίζας να μείνει στο έδαφος, μπορεί να αναπτυχθεί νέο φυτό. Τα ζώα δεν το προτιμούν γιατί τόσο τα φύλλα όσο και οι καρποί του (μικρά κίτρινα "ντοματίνια") είναι τοξικά - τα μόνα ζώα που δεν πτοούνται (δεν παθαίνουν δηλητηριάσεις) είναι τα κατσίκια. Οι μίσχοι του έχουν μικρά γερά αγκαθάκια, οπότε δύσκολα το κόβει κάποιος! Οι συμβατικοί γεωργοί θεωρούν οτι μόνο με ράουνταπ καταπολεμείται, αν και σε χωράφι που δέχθηκε το γενοκτονικό αυτό δηλητήριο, το μόνο φυτό που εμφανίστηκε την επόμενη χρονιά, γερό και δυνατό, ήταν αυτό!

Solanum Eleagnifolium

Είναι ιθαγενές της αμερικανικής ηπείρου (κάποιοι θεωρούν οτι προέρχεται από τη βόρεια, κάποιοι από την κεντρική και άλλοι από τη νότια), και λέγεται οτι πρωτοεμφανίστηκε στην Ελλάδα το 1927, πιθανώς από σακιά αμερικάνικων λιπασμάτων, στη Θεσσαλονίκη. Ανήκει στην ίδια οικογένεια με την πατάτα, την πιπεριά, τη ντομάτα, τη μελιτζάνα (σε κάποια μέρη το λένε και "αγριομελιτζάνα"), αλλά και με τη μπελλαντόννα, τη ντατούρα, τον υοσκύαμο και τις πετούνιες (σολανώδη). Φιλοξενεί επιβλαβή έντομα και μύκητες επιβλαβείς στα περισσότερα φυτά, και άρα θεωρείται "ανταγωνιστικό". Με τα μωβ άνθη του κοσμεί γυμνά, χέρσα ή ακαλλιέργητα χωράφια, άκρες δρόμων, παρατημένα παρτέρια πόλεων. Οι ρίζες του χρησιμοποιούνταν από τους Ινδιάνους για να φτιάξουν αντίδοτα στο δηλητήριο των φιδιών, σε θεραπείες για το άσθμα, για τον πονόδοντο, για παθήσεις των ματιών, για το στομάχι - γενικά οι Ινδιάνοι της Β. Αμερικής το θεωρούσαν "βοτάνι του λαού" για τις ποικίλες του δράσεις.

Silver Nightshade

Τι μάθημα έχει να μας δώσει αυτό το φυτό, άραγε; Ποιές ευεργετικές ιδιότητες μπορεί να έχει το ανθοϊαμά του; Πρόκειται για ένα φυτό που ξέρει τη δύναμή του - που παρά την εμφάνισή του (όμορφο άνθος σαν αστέρι, ασημί "σεληνιακό" φύλλωμα, λεπτός ευλύγιστος μίσχος) δεν είναι εύκολο να το εξοντώσεις! Ούτε περνά απαρατήρητο! Αν το κόψεις, όμως, και ο μίσχος χάσει την επαφή του με τη ρίζα, με τη γη, μαραίνεται σε ελάχιστη ώρα, ακόμα κι αν το βάλεις σε νερό...

Στην "Επιστροφή στην Αγάπη" η Μαριάν Γουίλιαμσον λέει οτι "Ο βαθύτερός μας φόβος δεν είναι μήπως είμαστε ανεπαρκείς. Ο βαθύτερός μας φόβος είναι η απεριόριστη δύναμή μας. Μας φοβίζει το φώς μας, όχι το σκοτάδι μας. ... Δεν υπάρχει τίποτα το πνευματικό ή το φωτισμένο στο να μικραίνουμε έτσι ώστε οι γύρω μας να μην νιώθουν ανασφάλεια κοντά μας. Γεννηθήκαμε για να λάμπουμε, όπως τα παιδιά. Γεννηθήκαμε για να εκδηλώνουμε τη δόξα του Θεού που έχουμε μέσα μας. Δεν είναι μόνο μέσα μας, βρίσκεται μέσα σε όλους. Και καθώς αφήνουμε το δικό μας φως να λάμψει, χωρίς να το συνειδητοποιούμε δίνουμε την άδεια και τους γύρω μας να κάνουν το ίδιο. Καθώς απελευθερωνόμαστε από τον δικό μας φόβο, η παρουσία μας αυτομάτως απελευθερώνει και τους γύρω μας."

Το άνθος αυτό μας λέει οτι έχουμε δύναμη: για να πληγώσουμε και να θεραπεύσουμε. Εχουμε δύναμη, και μπορούμε να τη χρησιμοποιήσουμε. Συχνά φοβόμαστε τη δύναμή μας, γιατί στο παρελθόν, ίσως, την έχουμε καταχραστεί, και στο υποσυνείδητό μας ίσως οι μνήμες αυτές να μας πονούν. Επίσης φοβόμαστε  τη δύναμή μας γιατί υπάρχει ένα ισχυρό κοινωνικό ταμπού (ειδικά για τη δύναμη των γυναικών) που μας αποτρέπει ακόμα και από τη συνειδητοποίησή της. 

Το άνθος αυτό μας λέει: Μη φοβάσαι τη δύναμή σου. Είναι δική σου. Μπορείς να τη χρησιμοποιήσεις. Οπως θέλεις. Πάτα γερά στη δύναμή σου, και μην αφήνεις του άλλους να σε πατούν, να σε κακοποιούν, να σε εξαπατούν, να σε κυβερνούν. Μη φοβάσαι να υψώσεις τη φωνή σου για το δίκιο σου. Εχεις δύναμη και έχεις δικαίωμα να τη χρησιμοποιήσεις.

Ως ανθοϊαμα, λοιπόν, δίνει γήινη σιγουριά και γερό πάτημα σε αυτούς που δεν πιστεύουν στη δύναμή τους,  δίνει γείωση και ενέργεια, διώχνει το φόβο που μας κρατά ανήμπορους και μετέωρους αναφορικά με την όποια δράση μπορεί να είναι για το δικό μας καλό, για τη διεκδίκηση των δικών μας δικαιωμάτων (έχει παρατηρηθεί οτι αρκετοί άνθρωποι που ασχολούνται και διεκδικούν ανθρώπινα δικαιώματα για ευπαθείς ομάδες δεν είναι το ίδιο αποτελεσματικοί όσον αφορά τα δικά τους δικαιώματα!). Η βιβλιογραφία επίσης αναφέρει οτι αυτό το ανθοϊαμα δίνει επαρκή γήινη ζωτική ενέργεια για να μπορεί κανείς να πετύχει την εσωτερική όραση και κατανόηση.

Μένει η δοκιμή, και η καταγραφή των αποτελεσμάτων...

Η Ανθισμένη Καστανιά

Δεν έχει εμπνεύσει ποτέ τραγούδια (όπως η ανθισμένη αμυγδαλιά), ή εθνικές αργίες (όπως οι ανθισμένες κερασιές στην Ιαπωνία). Ισως να φταίει οτι το άρωμά της δεν είναι γενικώς ευχάριστο, ίσως να φταίει οτι φύεται σε υψόμετρα που δεν συχνάζουν πολλοί...

Η καστανιά είναι ένα δέντρο μεγάλο, στιβαρό και μακρόβιο - η "καστανιά των 100 αλόγων" στις πλαγιές της Αίτνας στη Σικελία, θεωρείται οτι έχει ηλικία 3000 ετών. Πρόκειται για το αρχαιότερο δέντρο ολοκληρης της Ευρώπης. Στην Ελλάδα το πιο αρχαίο καστανόδασος βρίσκεται στην Οχη (Ν. Εύβοια), σε καθεστώς προστασίας πλέον, αλλά δεν έχω βρει κάπου στοιχεία για την χρονολόγηση του. 

"η καστανιά των 100 αλόγων" γκουάς του Jean-Pierre Houel, 1777 

H καστανιά μας δίνει τα κάστανα, που τα παλιά χρόνια εκτιμώνταν μάλλον περισσότερο από οτι σήμερα. Εκτός από ψητά, βραστά, και γλυκά πάσης φύσεως, οι παλαιότεροι έφτιαχναν και αλεύρι, γιατί το άμυλο του κάστανου είναι γλυκό και πολύ θρεπτικό. Η καστανιά μας δίνει και το καστανόμελο (το ιδιαίτερο αυτό πλούσιο μέλι, που ή το λατρεύεις ή δεν το αντέχεις!). Μας δίνει και το καστανόχωμα, ίσως το πιο πλούσιο σε θρεπτικά συστατικά χώμα. Ολα πλούσια, όλα απλόχερα και γενναιόδωρα.

Τα άνθη της καστανιάς, από μακριά, κάνουν το δέντρο να φαίνεται σαν να έχει μία αύρα φωτεινή, σαν να λάμπει εκεί που το αγγίζει ο ήλιος. Οι ρίζες του πάνε πολύ βαθιά, και ο κορμός του έχει αύλακες βαθιές, σαν να παίρνει το φως από ψηλά και να το διανέμει χαμηλά - ή το ανάποδο. Μετά τα πρώτα 100 χρόνια της ζωής της, οι αύλακες και τα κλαδιά της ανεβαίνουν σπειροειδώς προς τα επάνω. Είναι αληθινά ένας ισχυρός μεσάζων μεταξύ γης και ουρανού. 

Τα δέντρα έχουν προσωπικότητες, οι οποίες και δίνουν την ιδιαίτερη ατμόσφαιρα στα δάση όπου κυριαρχούν. Μέσα στα καστανοδάση νιώθεις τη χαρά της ασφάλειας, της εσωτερικής γαλήνης και της σιγουριάς: "τώρα εδώ είμαι καλά". Το καλοκαίρι, με ανοιχτά παπούτσια, στα πόδια σου μπαίνουν τα αγκάθια των πεσμένων καρπών, και σε κρατούν σε εγρήγορση, αλλά η αναζωογονητική δροσιά του θόλου τους σε κάνει να νιώθεις "σπίτι σου". Οι τεράστιοι κορμοί τους δημιουργούν δέος, αλλά όχι το δέος που φέρει μέσα του το φόβο, το δέος που εμπνέει σεβασμό: ξέρεις οτι είναι οι αρχαίοι σου φίλοι, οι σοφές γιαγιάδες στις οποίες μπορείς να βασιστείς σε ώρα ανάγκης. Ξέρεις οτι θα σε αγκαλιάσουν, θα σε γιατρέψουν, θα σε προστατέψουν, θα σε στηρίξουν. Με ρίζες καλά εδραιωμένες να αντλούν δύναμη από τα σκοτεινά βάθη της γης, τα δέντρα αυτά έχουν τη δύναμη να μας μιλήσουν για το άπλετο φως του ουρανού στον οποίο τείνουν (εδώ μπορούμε να θυμηθούμε τον λωτό, το ιερό άνθος του Βούδα, με τις ρίζες του βαθιά στη λάσπη και το άνθος του επάνω από τα νερά). Μέσα από το σκοτάδι αντλούμε  τη δύναμη για να βγούμε στο φως, και αν καταφέρουμε να βγούμε μέσα από την απόγνωση ανακαλύπτουμε την πίστη μας και γινόμαστε σοφοί (και βοηθοί των συνανθρώπων μας).

Με τα άνθη της καστανιάς ολοκλήρωσε ο Μπαχ τη σειρά των ανθοϊαμάτων του το 1936. Ηταν το τελευταίο λουλούδι. Οι περιγραφές του ιάματος λένε οτι χρειάζεται στους ανθρώπους που διανύουν την "σκοτεινή νύχτα της ψυχής" τους, όταν όλα μοιάζουν χαμένα και δεν υπάρχει ούτε ψήγμα ελπίδας ή φωτός πλέον πουθενά, όταν βρίσκονται στην ύστατη απόγνωση, και νιώθουν την προσωπικότητα και την ίδια την ψυχή τους να διαλύονται. Ισως το ίαμα αυτό να γλύτωνε πολλούς αυτόχειρες στην Ελλάδα της "Κρίσης". Δύσκολο ίαμα, γιατί είναι δύσκολο να διαγνώσεις σε ποιόν να το δώσεις και πότε, μια που οι άνθρωποι που το χρειάζονται περισσότερο έχουν χάσει και την παραμικρή ελπίδα οτι μπορεί να τους δοθεί βοήθεια από οπουδήποτε. Στις (στατιστικά) ελάχιστες περιπτώσεις που το έχω δώσει, από διαίσθηση και μόνο, έχει κάνει την καθοριστική διαφορά: ενεργοποιώντας την πίστη και την ελπίδα ενεργοποίησε τις δυνάμεις του οργανισμού για την ουσιαστική του ίαση. Η λήψη του ιάματος ήταν το σημείο καμπής στη θεραπευτική διαδικασία, αλλά όχι μόνο: επαναφέροντας την πίστη, βοήθησε τους ανθρώπους να πάρουν ξανά τη ζωή τους στα χέρια τους.

Η Φύση μας δίνει όλα όσα χρειαζόμαστε, αν ξέρουμε πού να κοιτάξουμε. Και πάντα μας δείχνει το δρόμο προς τη Ζωή.