Ο ήλιος του δάσους

Ελένιο (Inula helenium, στα αγγλικά elecampagne).

Μέσα στο ελατοδάσος, στη σκοτεινιά των βαθειών ρεμάτων, λάμπουν μικροί ήλιοι. Και λάμπουν τόσο πολύ που είναι σαν να ρίχνουν φως παντού, γιατί είναι ακριβώς: ήλιοι. Είναι ψηλά φυτά, με μεγάλα σκούρα φύλλα, και άνθη που φτάνουν τα 10 εκατοστά σε διάμετρο. Τα λατρεύουν οι πεταλούδες! Το μήνυμά τους είναι απλό: "Είσαι ήλιος και λάμπεις, δεν χρειάζεται ούτε να το κρύβεις ούτε να το διαλαλείς".

Πολυετές φυτό, του αρέσουν τα εδάφη που είναι κρύα και υγρά (έντονο το στοιχείο της Γης), και φυτρώνει σε συστάδες στα δάση του βορρά. Ανήκει στην οικογένεια των Σύνθετων, θυμίζει μια μεγάλη μαργαρίτα δηλαδή, και μπορεί να φτάσει και τα δύο μέτρα ύψος. Στα αγγλικά το λένε και elfdock, γιατί οι θρύλοι λένε οτι όπου φύεται αφθονούν οι νεράιδες. Το όνομά του το πήρε από την Ωραία Ελένη. Υπάρχει πιθανότητα, επειδή είναι βότανο γνωστό από την αρχαιότητα, να είναι το "πάναξ χειρώνειον", το φυτό που χρησιμοποιούσε ο Χείρων (ο θεραπευτής Κένταυρος), και κατά καιρούς έχει χρησιμοποιηθεί για διάφορες παθήσεις. Είναι βότανο αποχρεμπτικό, δριμύ και σχετικά πικρό, και χρησιμοποιείται για να κινητοποιήσει τη λιμνασμένη βλέννα στους πνεύμονες, την έμμηνο ρύση, αλλά και τα υγρά της πέψης στο στομάχι. Χρησιμοποιείται η ρίζα του, την οποία συλλέγουμε το φθινόπωρο όταν το υπόλοιπο φυτό έχει ξεραθεί. 

Ως ανθοϊαμα το αναφέρει ο David Dalton στο βιβλίο του "Stars of the Meadow". Βοηθά τους ανθρώπους που νιώθουν ξεχωριστοί και ιδιαίτεροι, αλλά δεν μπορούν να διαχειριστούν την ιδιαιτερότητά τους με ισορροπημένο τρόπο, και είτε ντρέπονται τρελλά είτε κάνουν τα πάντα για να τη δείξουν, να την διατυμπανίσουν. Είναι ένα ίαμα ιδιαίτερα χρήσιμο στην εφηβεία και στην πρώτη νεότητα, που ανακαλύπτουμε τον εαυτό μας, ανακαλύπτουμε τις διαφορές μας από τους γύρω μας, και είτε θέλουμε να κρυφτούμε είτε να κάνουμε τις διαφορές αυτές πιο ορατές! Επίσης χρήσιμο ίαμα σε κοινωνίες πολύ συντηρητικές, όπου δυσκολευόμαστε να είμαστε "απλά" ο εαυτός μας... Βοηθά τους ανθρώπους που νιώθουν αποξενωμένοι από την κοινωνία, και δεν βρίσκουν μία ταυτότητα που να τους βολεύει μέσω της οποίας να αλληλεπιδράσουν με το κοινωνικό σύνολο (και συχνά επικεντρώνονται στα αρνητικά χαρακτηριστικά τους, νιώθουν οτι 'κάτι δεν πάει καλά με αυτούς'). Ενισχύει την ταυτότητα δίνοντας ένα νέο επίπεδο αυτοαποδοχής και αυτοβεβαίωσης.

"Είμαι ήλιος, και δεν χρειάζεται να κρύβομαι ούτε να το βροντοφωνάζω. Είμαι αυτό που είμαι."

"Μόνη στο Δάσος"

«Συνήθως πάω μόνη μου στο δάσος, ούτε ένα φίλο

δεν παίρνω μαζί, γιατί είναι όλοι με κουβέντες και  χαμόγελα, και άρα

ακατάλληλοι.

Δεν θέλω να έχω μάρτυρες όταν μιλάω στα πουλιά

Ή αγκαλιάζω τη μαύρη γέρικη βελανιδιά. Εχω τον τρόπο μου να προσεύχομαι,

Όπως εσείς αναμφίβολα έχετε τον δικό σας.

Και άλλωστε όταν είμαι μόνη μπορώ να γίνω αόρατη. Μπορώ να κάτσω

Στην κορυφή ενός λοφίσκου ακίνητη σαν φούντα από αγριόχορτα

Και να περνούνε οι αλεπούδες πλάι μου αμέριμνες. Μπορώ να ακούσω

Τον σχεδόν ανήκουστο ήχο των ρόδων που τραγουδούν.

Αν έχεις έρθει ποτέ μαζί μου στο δάσος, θα πρέπει

Να σ’ αγαπώ πάρα πολύ.»

Mary Oliver (μτφ. Ελενα Γκώγκου)

Σημύδες

Δάσος στη Δράμα

 Βετούλη η κρεμοκλαδής, αλλά εμείς την ξέρουμε σημύδα, γιατί ο κορμός της είναι τόσο λευκός που ασημίζει. Ψυχρόφιλο δέντρο, βόρειο, για τους σαμάνους ιερό. Το φθινόπωρο ξεχωρίζει από το χρυσαφένιο της φύλλωμα που τρεμοπαίζει στο αεράκι. Απόκοσμη λάμψη, και μία φυσική κομψότητα. Αν την προσέξεις μία φορά ποτέ δεν την ξεχνάς, και την αναγνωρίζεις πλέον παντού. Ζει σε συστάδες, πάντα παρέα. Το δέντρο αυτό βρίσκεται στην καρδιά των μύθων και της μαγείας όλων των βόρειων περιοχών της Γης, από τη Σιβηρία, τη Βόρεια Αμερική, και τη Βόρεια Ευρώπη. Από τα νεαρά κλαδιά της φτιάχνουν σκούπες και σάρωθρα "που διώχνουν το κακό" σε οποιαδήποτε μορφή του. Επειδή είναι πρόδρομο είδος με μεγάλη βλαστικότητα, και είναι το πρώτο δέντρο που εποικίζει τη χέρσα ή καμένη γη, για τους Κέλτες συμβόλιζε την αναγέννηση και την αγνότητα. Το γιόρταζαν τη μέρα των νεκρών (στη γιορτή του Samhain, 31 Οκτωβρίου), που είναι και μέρα εξαγνισμού των ψυχών των προγόνων. Οι σκούπες των μαγισσών ήταν φτιαγμένες από ξύλο σημύδας - οι μάγισσες "πετούσαν" στους κόσμους των ψυχών και των ονείρων πίνοντας ή τρώγοντας το κόκκινο ενθεογόνο μανιτάρι (ναι, αυτό των παραμυθιών με τις λευκές βούλες!) την amanita muscaria, που είναι πολύ κοινό μέσα στα δάση αυτά.

περιοχή Νευροκοπίου Δράμας

Παραδόξως ίσως, η σημύδα συμβόλιζε και τη γονιμότητα, καθώς είναι το πρώτο δέντρο που βγάζει φύλλα την άνοιξη. Ο ευθυτενής κορμός της χρησιμοποιείται σαν μαγιόξυλο/γαϊτανάκι, και οι φωτιές του Bealtaine (κέλτικη γιορτή στον αντίποδα - 6 μήνες μετά - του Samhain) καίγανε ξύλο σημύδας και βελανιδιάς. Στη Σκωτία έφτιαχναν τις κούνιες των μωρών από ξύλο σημύδας, γιατί η λαϊκή παράδοση έλεγε οτι το ξύλο αυτό τα προστατεύει από τις απαγωγές νεογέννητων που φημολογείτο οτι έκαναν τα ξωτικά. Βέβαια, στη Σκωτία που αφθονούν τα δέντρα αυτά, έφτιαχναν σχεδόν τα πάντα από το ξύλο τους, όπως και στη Σκανδιναβία. Είναι το εθνικό δέντρο της Φινλανδίας.

Ο φλοιός της έχει παράξενες ιδιότητες: είναι αδιάβροχος (οι αυτόχθονες του Καναδά έφτιαχναν καγιάκ με αυτό) αλλά και εξαιρετικό προσάναμμα για δύσκολες φωτιές (όταν θέλεις να ανάψεις φωτιά στο ύπαιθρο και έχει υγρασία ας πούμε), είναι απαλός και ξεφλουδίζει λεπτές φλουδίτσες σαν φτερά. Είναι τόσο μονωτικός από την υγρασία, που τα κομμένα κλαδιά της, πεσμένα στο έδαφος και σάπια, διατηρούν το σχήμα τους ατόφιο - τα πιάνεις, νομίζεις πως είναι ξυλώδη, αλλά αυτά είναι μαλακά και το εσωτερικό τους έχει μεταστοιχειωθεί σε χώμα. Οταν είναι νέες είναι ολόλευκος και καθώς γερνούν αποκτά σκασίματα και ρυτίδες, όπως ακριβώς και η επιδερμίδα των ανθρώπων.

φλοιός νεκρής σημύδας στο Φρακτό

Τα άνθη της είναι κιτρινοπράσινοι ίουλοι - τα αρσενικά κρέμονται, τα θηλυκά είναι ορθά. Ανθίζει τον Απρίλιο συνήθως, ανάλογα με την περιοχή. Τα φύλλα είναι μικρά και τριγωνικά, και όταν είναι νεαρά γίνονται θεραπευτικό τσάι. Στην Ελλάδα υπάρχουν λίγες, ένα δάσος στη Δράμα, κάποιες διάσπαρτες συστάδες στα δάση της Ροδόπης, στο Βόρα, και πλάι στη Μεγάλη Πρέσπα. Το χειμώνα ξεχωρίζουν μέσα στο δάσος γιατί οι κορμοί τους φέγγουν λευκοί. Την άνοιξη πριν βγάλει φύλλα, στα δάση του μακρινού βορρά, ανοίγουν τρύπες στον κορμό της και βγάζουν τον χυμό της, που είναι τονωτικός και θεραπευτικός και ελάχιστα γλυκούτσικος - σε κάποια μέρη τον κάνουν μπύρα και σιρόπι - και μετά κλείνουν την τρύπα με κερί, για να μην μολυνθεί το δέντρο. Από τον φλοιό της φτιάχνουν και εξαιρετική κόλλα (με αυτή κολλούσαν τις αιχμές των βελών επάνω στο ξύλο οι Ινδιάνοι).

Λιβαδίτης Ξάνθης

Εγώ τις ερωτεύτηκα από την πρώτη στιγμή που τις είδα, και είναι μάλλον το αγαπημένο μου δέντρο. Τις ψάχνω στα δάση που επισκέπτομαι, και ήταν όνειρό μου να επισκεφθώ το δάσος της σημύδας στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Το άκουγα χρόνια, αλλά άκουγα οτι ήταν απρόσιτο εξαιτίας της κακής ποιότητας των δρόμων στην περιοχή. Ο τολμών νικά, όμως, και επιτέλους πήγα.

νεαρό δέντρο στην αρχή του δάσους, Δράμα

Τελευταία μέρα του Οκτωβρίου, ημέρα των ψυχών των νεκρών, και η δεύτερη πανσέληνος του μήνα. Τα χρώματα του φθινοπώρου στη δόξα τους. Κάθε στροφή του δρόμου και ένας πίνακας ζωγραφικής, και νιώθαμε οτι περπατούσαμε σε ένα ζωντανό έργο τέχνης. Η μοναδική παραφωνία ήταν η παρουσία των κυνηγών, που είχαν βγεί παγανιά με τα τζιπ, τα σκυλιά, τα όπλα, τις στολές, τα gps και τους ασύρματους, 15 νοματέοι για να παγιδέψουν κάποιο δυστυχές αγριογούρουνο να έχουν να καυχιούνται για τη φυσιολατρεία και τον τοξικό τους ανδρισμό στα καφενεία του χειμώνα. Να ένας λόγος να νιώθεις απειλή μέσα στο δάσος: όχι από τα ζώα, που σέβονται τον άνθρωπο που τα σέβεται, αλλά από το αλαζονικό, αστόχαστο, και δολοφονικό είδος μας.

Δάσος σημύδας, Δράμα

Παρόλα αυτά, η απόλαυση της ατμόσφαιρας του δάσους ήταν μεγάλη: κάθε μέτρο που περπατούσαμε ήταν πλήρες από ανάταση. Πήγα να γράψω "μας έκοβε την ανάσα", αλλά δεν μας την έκοβε, αντίθετα εισπνέαμε βαθειά και αβίαστα: τον ελαφρώς ψυχρό, υγρό αέρα και την ομορφιά. Αντιγράφω από το ημερολόγιό μου:

"Στα δεξιά είδα ένα άνοιγμα, με κομμένους λευκούς κορμούς ανάμεσα στα χρώματα. Σταματήσαμε. Είχε βατόμουρα στην άκρη του δρόμου, μα εγώ ανέβηκα το μονοπάτι. Μπροστά μου τρείς πανύψηλες σημύδες σαν καντηλέρι, βγαίνανε από την ίδια ρίζα. Γύρω γύρω  φτέρες ψηλές και μανιτάρια. Ήταν η αρχή του δάσους, πλέον. Συνέχισα το μονοπάτι που ανηφόριζε μέχρι που έφτασα σε ένα ψηλό σημείο. Μπροστά μου ένα αληθινό δάσος με αρχέγονη μορφή, μία εικόνα που με πήρε μέσα της. Από κει το μονοπάτι κατηφόριζε, και συνέχισα. Σαν να περπατούσα στον τόπο του παραμυθιού.

Φωτογράφιζα διαρκώς, αλλά η αίσθηση δεν πιανόταν. Μόνο μία φωτογραφία κάπως αποτύπωσε την αίσθησή μου. Ο κορμός τους ήταν ασημί, και ψηλά, η κόμη τους ήταν χρυσή, ένα χλωμό χρυσαφί που φαινόταν απόκοσμο, και έκανε αντίθεση με τον καταγάλανο ουρανό του απογεύματος. Γιατί πλέον είχε πάει απόγευμα, το φως πέφτει νωρίς, τελευταία μέρα του Οκτώβρη. Έμεινα να κάνω μικρά βήματα τριγύρω νιώθοντας τα δέντρα, το πάτημα, και συγχρόνως όντας «έξω». Εκεί, εδώ, κάπου αλλιώτικα, σε έναν τόπο τέτοιο που δεν είχα ξαναπατήσει, με μία αίσθηση συντονισμού με κάτι πολύ διαφορετικό από οτιδήποτε άλλο είχα συναντήσει στη ζωή μου. Όχι πολύ «γήινο». Μία απόλυτη καλωσύνη, μία απόλυτη ηρεμία: μία καλωσύνη που δεν «χαρίζεται», χωρίς επιπολαιότητα/χαζοχαρουμενιά/επιφαναειακότητα, που περιέχει την αποστασιοποιημένη αυστηρότητα του νόμου αλλά με φροντίδα, μία αγάπη πολύ καθαρή και συγχρόνως γεμάτη μυστήριο. Η κόμη της σημύδας αφήνει το φως να περάσει, δεν έχει τίποτα από το βάρος και τη σκοτεινιά της οξιάς. Το δάσος είναι ελαφρύ και αέρινο, φωτεινό και παιχνιδιάρικο. Νεανικό, κι ας είναι τα δέντρα τόσο μεγάλα σε ηλικία. Σαν να βρίσκομαι σε μια άλλη ηλικία της γης, χιλιετίες πριν, τότε που είχε δράκους , δεινόσαυρους, και οι νεράιδες κυκλοφορούσαν στα φανερά παντού.  Είχε μια τέτοια ποιότητα η ατμόσφαιρα του δάσους με τις ψηλές φτέρες και τις πανύψηλες σημύδες. Το φως έπεφτε, αλλά το αέρινο χρυσαφί του θόλου δεν σε άφηνε να φοβηθείς.

δάσος σημύδας, Δράμα

Το φως. Το φως είναι δόνηση και πληροφορία, λένε. Αυτά τα δέντρα έχουν πιο έντονη σχέση μαζί του από ότι τα άλλα, ίσως γιατί είναι ψυχρόφιλα και βόρεια, και στο βορρά το φως πολύ λιγοστεύει το χειμώνα. Ψηλά στην κόμη τους φέγγουν χρυσά και διαχέουν φως προς τον υπόροφο – τα μεγάλα σε ηλικία, που είναι και τόσο ψηλά εδωπέρα, αφήνουν τεράστιο χώρο ενδιάμεσα, και περπατάς ανάμεσά τους και είναι λευκοί, λευκόγκριζοι κορμοί ευθυτενείς. Από κάτω φτέρες ψηλές και κράταιγοι. Σαν αντένες που φέρνουν φως από τον ουρανό και τον διαχέουν χαμηλά, είπε ο Κ. Το φως μας επιτρέπει να βλέπουμε, μας δίνει το μέσον και τη συνθήκη για να δούμε – και καθώς το γράφω αυτό συνειδητοποιώ πόσο σύνθετο και μυστήριο πράγμα είναι η όραση. Εξωτερική και εσωτερική, με τα μάτια του σώματος και με τα μάτια του νου. Τι είδους πληροφορίες μας καθιστούν ικανούς να αντιλαμβανόμαστε αυτά τα δέντρα. Με το φως τους τα μάτια μας βλέπουν περισσότερα, βλέπουν αλλιώτικα, με μία ευκρίνεια που ξαφνιάζει: βλέπουν πράγματα που δεν έβλεπαν προηγουμένως κι ας ήταν εκεί μπροστά τους, δίπλα τους, κάτω από τη μύτη τους. Το φως επίσης επιτρέπει στη ζωή να υπάρξει: εδώ ο υπόροφος είναι πλούσιος, ζουν χιλιάδες πλάσματα – όχι μόνο από κάτω αλλά και τριγύρω, και ανάμεσα. Η σημύδα είναι πρόσκοπο είδος, πρόδρομο, ανοίγει το δρόμο και προετοιμάζει το έδαφος για τα άλλα, πιο μακρόβια είδη. Εδώ ήδη είχαν εγκατασταθεί λίγες ερυθρελάτες σε σημεία. Το δάσος αυτό δεν θα παραμείνει έτσι «για πάντα», θα αλλάξει. Θα μείνουν λίγες συστάδες σημύδων, όπως στο Φρακτό ή στον Λιβαδίτη, και θα εγκατασταθούν τελικά τα έλατα. Η ελαφράδα της νιότης θα δώσει τη θέση της στη σοβαρότητα της ωριμότητας. Έτσι γίνεται και στη ζωή των ανθρώπων κανονικά. 

Ίσως γι αυτό το ίαμα της σημύδας μας λέει «δέστε με νέα μάτια, δέστε εκ νέου, δέστε την ομορφιά, νιώστε ελαφροί, νιώστε τη χαρά της εξερεύνησης και της ανακάλυψης, ξαναγίνετε για λίγο το παιδάκι που έχει περιέργεια για όλα, δώστε την ευκαιρία στον εαυτό σας να ξαναπεί ‘γιατί’». Αυτό το νέο μπορεί να είναι και παλιό, αλλά εξακολουθεί να είναι νέο κάθε φορά που το κοιτάμε. Ο δάσκαλός μου έλεγε ότι «αγάπη είναι να βλέπεις πάντοτε με νέα μάτια», και πιθανώς να εννοούσε αυτό. Με κάθε βλέμμα ανακαλύπτεις στον άλλον κάτι καινούργιο, που σε πάει μακρύτερα, βαθύτερα, που σε συνδέει με κάποιον νέο τρόπο. Και δεν κουράζεσαι, ούτε βαριέσαι.

Δάσος σημύδας, Δράμα

Η νεότητα της Γης για μας είναι αρχαιότητα, γιατί δεν ζούσαμε τότε. Τα νιάτα του πλανήτη μας φαίνονται αρχέγονα γιατί εμείς είμαστε τόσο νεαροί σε σχέση με αυτήν. Αλλά είναι νιάτα, με όλη την αναπαραγωγική ορμή και την ενέργεια που έχουν όλοι οι νέοι: το πάθος της εξερεύνησης και της ανακάλυψης, η πληθώρα των ενδιαφερόντων, η αίσθηση ότι βλέπεις πράγματα για πρώτη φορά και ενθουσιάζεσαι με αυτό. (Σκεφτόμουν ότι τα δέντρα που μου φαίνονταν τόσο αρχέγονα τριγύρω μου δεν ήταν παλιότερα από τον ίδιο τον Κ, δεν τον ξεπερνούσαν σε ηλικία και πολύ. Η βιβλιογραφία λέει ότι το δάσος αναπτύχθηκε μετά τον πόλεμο όταν έφυγαν οι κτηνοτροφικές δραστηριότητες από την περιοχή με την ερήμωση των γύρω χωριών - είμαστε πολύ λίγα χιλιόμετρα μακριά από τα σύνορα. Ετούτα τα δέντρα, λοιπόν, όλο το δάσος δηλαδή, μαζί με τα πεύκα και τις οξιές, είναι 80 ετών το πολύ). Άλλο πράγμα ο γραμμικός χρόνος του «πότε γεννήθηκα-πότε παντρεύτηκα-πότε πήρα σύνταξη» και άλλο πράγμα ο κυκλικός χρόνος των εποχών - των μοτίβων της φύσης και της ιστορίας.

δάσος σημύδας, Δράμα

...Στα αριστερά δύο σημύδες, μία ζωντανή και μία πεθαμένη. Η ζωντανή, μια χορεύτρια με χρυσή φορεσιά. Η πεθαμένη γεμάτη γκρίζες λειχήνες που την έκαναν να φαίνεται σαν λούτρινη – στο κέντρο της καρδιάς της, το χαριτωμένο μανιτάρι που τη σκότωσε (στα πιο αδύναμα δέντρα φωλιάζει ένας μύκητας που δεν θυμάμαι πώς τον λένε, που τελικά τα σκοτώνει). Δεξιά μικρότερες, και λίγο παρακάτω ένας κράταιγος γεμάτος με γλυκούς καρπούς, τον οποίο κλάδεψα λίγο αργότερα. Η θερμοκρασία έπεφτε μαζί με το φως. Στο δρόμο του γυρισμού πια ανέτειλε το φεγγάρι μέσα στο πηχτό σκοτάδι των έρημων επαρχιακών δρόμων"

δάσος σημύδας, Δράμα

Το Τσάι του Δάσους

Δεν ψήνεται σε περίτεχνες αριστοκρατικές τσαγιέρες. Πώς γίνεται να φτάσουν μέχρι εκεί, εξάλλου;

Ούτε συνοδεύεται από σάντουιτς λευκού ψωμιού με λεπτοκομμένες φέτες αγγουράκι, όπως κάποτε στην Αγγλία. Ούτε από φρεσκοψημμένα κουλουράκια βανίλιας ή κανέλας.

Αμα δε φέρεις μαζί σου φακελάκι λιπτον-τή ή σακουλάκι με μαύρα ξερά τσακισμένα φύλλα καμέλιας, πάλι αυτό δεν θα είναι το τσάι το γνωστό, που πίνουνε σε δύση και ανατολή.

Όχι, το τσάι του δάσους δεν είναι αυτό που πίνεις σπίτι, στο μπαλκονάκι ή το σαλόνι σου, παρέα με το γάτο και το βασιλικό σου. Ούτε στα τή ρουμς του λονδρέζικου ξενοδοχείου.

Το τσάι του δάσους θέλει νερό από βουνίσιο ποταμάκι, νερό που τρέχει ασταμάτητα από τότε που ξεκίνησε ο χρόνος παγωμένο καθαρό, νερό που έπεσε σαν πάχνη στα φύλλα μες στη νύχτα και ξανανέβηκε με τον πρώτο ήλιο ατμός, έγινε σύννεφο, βροχή, πέρασε μέσα από βρύα ρίζες και βράχια, ξεκουράστηκε και ξαναβγήκε ως πηγή ξανά στο φως.

Το τσάι του δάσους ψήνεται στη φωτιά. Συχνά τη νύχτα, ή το πρωί μόλις ξυπνάς και θέλεις κάτι να ζεστάνει τα μέσα σου, γιατί η υγρασία περονιάζει. Σα μαλακή φανέλα που τη φοράς κατάστηθα και ηρεμεί η ψυχή.

Ολα τα βότανα που είναι φίλοι καρδιακοί μπαίνουνε μέσα, να δώσουνε την καλωσύνη τους - το φάρμακό τους. Το φάρμακο όπως το εννοούσανε οι Ινδιάνοι, ίαμα σώματος και ψυχής. Ότι γνωρίζουμε και μας γνωρίζει μέσα στο δάσος για το καλό μας, θα μπει στο τσάι. Το βουτυρόχορτο και το τριφύλλι, οι νεαρές βελόνες της ελάτης και της πεύκης. Η αχιλλεία και το υπερικό, η μέντα και το λευκό λουλουδάτο συννεφάκι, η σπιραία. Η ρίγανη, ο ελίχρυσος, ο κίστος, το θυμάρι. Ότι βγάζει ο τόπος, ότι δίνει η γη, εκεί που είσαι. Όπου κι αν είσαι. Το δάσος θα σου δώσει ότι χρειάζεσαι.

Το Δάσος που ξυπνά

helleborus odorus cyclophyllus

Μάρτιος μήνας, και η νότια Ελλάδα ανθοφορεί. Βλέπω στις διάφορες ομάδες που είμαι στο φέισμπουκ ανθισμένες ορχιδέες, ανεμώνες, πυρηνόκαρπα, πόες, τα πάντα. Εδώ στο βορρά, σιωπή. Κάποιες κορομηλιές ανθίσανε στην πόλη, κάποιες αμυγδαλιές στα κοντινά χωράφια, κάποιες μανώλιες (από αυτές τις ροζ που βγάζουν πρώτα άνθη και μετά φύλλα) σε σπίτια. Με εξαίρεση το λαμπερό πράσινο του νεαρού σταριού (όπου υπάρχει) και τα σκούρα πράσινα των κωνοφόρων, χρώματα δεν υπάρχουν - ακόμα και όταν λάμπει ο ήλιος, κυριαρχούν οι γαιώδεις τόνοι του καφέ και του γκρίζου.

Αυτήν την ακόμα υπναλέα και σιωπηλή εποχή, ξεσηκώθηκα να πάω ακόμα πιο βόρεια, λίγο πιο κοντά στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Είναι ένας τόπος ονομαστός για τα μανιτάρια του, ψηλά πάνω από τη βόρεια όχθη του Νέστου, με λίγα σπίτια, και θέα στο Φαλακρό όρος. Ένα τοπίο που βόσκεται συχνά, αλλά διατηρεί απομεινάρια από το δάσος που ήταν. Ένα τοπίο που κρύβει εκπλήξεις και δώρα.

ανθισμένη φουντουκιά, corylus avellana

Ολη η διαδρομή μέχρι εκεί επιφύλασσε επίσης εκπλήξεις. Ανθισμένες φουντουκιές στα χρυσαφιά, και οι λευκοί κορμοί των σημύδων που φαίνονταν πιο λαμπεροί γιατί δεν είχαν φύλλα να τους κρύβουν. Καθώς ο ήλιος έπαιζε μπαινοβγαίνοντας στα σύννεφα (μέχρι να αποφασίσει να κρυφτεί τελείως), κάποιες ακτίνες του έπεσαν επάνω στις ανθισμένες γιδοϊτιές. Οκ, το όνομα δεν εμπνέει και πολύ, αλλά τα άνθη ήταν εντυπωσιακά. Σταματήσαμε στην άκρη του δρόμου για να τις θαυμάσουμε, να τις αγγίξουμε, να τις φωτογραφίσουμε με το καινούργιο κινητό.

salix caprea

Δρόμοι από δω, δρόμοι από κει, μισοσβησμένες ταμπέλες, υποσχέσεις διαδρομών αγνώστων ακόμα, που κάθε φορά λέμε "να πάμε κι από δω να δούμε πού βγάζει" αλλά ο προορισμός μας είναι πάντα αλλού. Το ευτύχημα είναι οτι κάθε φορά σταματάμε σε διαφορετικά σημεία επάνω στον δρόμο, και κάπως ικανοποιείται η ανάγκη της εξερεύνησης. Αυτή τη φορά ήταν ένα ρυάκι ανάμεσα στις φουντουκιές.

Η γη το χειμώνα σκεπάζεται με ένα παχύ πάπλωμα ξερών φύλλων. Πατάς και είναι μαλακά, φιλικά στο πόδι. Ο απαλός ήχος του νερού ησυχάζει την ψυχή. Το στρώμα των φύλλων διατηρεί το έδαφος ζεστό, και έτσι οι χειμερινές διεργασίες των ριζών και των μυκορρίζων μπορούν να γίνουν χωρίς τον κίνδυνο του πάγου. Αφήνοντας το αυτοκίνητο στην άκρη του δρόμου κάναμε μικρή εξερεύνηση, και πήραμε λίγο παγωμένο νερό από το ρυάκι. 

Το έδαφος είχε ίχνη. Ιχνη ζωής, ίχνη θανάτου, ίχνη μετασχηματισμού. Βρήκαμε οστά αγελάδας σαν λευκά γλυπτά (και κάναμε τη σχετική αναγνώριση και μάθημα ανατομίας, να, αυτό είναι λεκάνη, αυτό είναι τέτοιος σπόνδυλος, αυτό είναι κότσι, κτλ).

Βρήκαμε λευκές πρίμουλες - τα πρώτα λουλούδια της άνοιξης -  πράσινους ελλέβορους, ροζ-μωβ πουλμονάριες (να το το αρχαίο φάρμακο για τους πνεύμονες!), και μία μωβ βιολέτα...

primula vulgaris

pulmonaria officinalis

viola spp

Βρήκαμε νεκρά ξύλα σε διάφορες φάσεις σήψης. Υλη που μεταστοιχειώνεται με τη βοήθεια μικροοργανισμών και μυκήτων και τρέφει το δάσος μέσα από έναν αέναο κύκλο μετασχηματισμού. Θαυμάσαμε την ποικιλία των μανιταριών σε σχήματα, χρώματα, και υφές. Τα μανιτάρια εμπνέουν μυστήριο και φόβο, και γι αυτό δημιουργούν μεγάλη έλξη στον άνθρωπο. Το μεγάλο μάθημα που μας δίνουν είναι οτι στη φύση τίποτα δεν πάει χαμένο. Οι μύκητες είναι οι μεγάλοι ανακυκλωτές, και είναι όμορφοι! 

Με τα πολλά φτάσαμε στον προορισμό μας. Είναι το κοντινότερό μας σημείο που έχει τρέμουσες λεύκες, το Aspen από τα Ιάματα του Μπαχ (που για καλή μας τύχη γίνεται με τη μέθοδο του βρασμού και όχι με τον ήλιο), και αναρωτιόμουν πότε ακριβώς είναι η ανθοφορία του. Προετοιμασμένη οτι μπορεί να μην έχει ξεκινήσει ακόμα ή να έχει ήδη απανθίσει (μια που το κλίμα έχει τρελλαθεί, και στέλνει περίεργα σήματα στο φυτικό βασίλειο), ενθουσιάστηκα όταν πλησιάζοντας είδα τα λούτρινα χνουδωτά άνθη...

populus tremula flowers/catkins

Συνειδητοποίησα οτι η βιοποικιλότητα του τοπίου όπου βρισκόμουν ήταν αρκετά πλούσια για να υποστηρίξει την παρασκευή τουλάχιστον άλλων 7 ιαμάτων του Μπαχ, συν αρκετών άλλων, σε αντίστοιχες εποχές. Αγριοτριανταφυλλιά, δασική πεύκη, βελανιδιά, κληματίδα, αγριμόνιο, αγριομηλιά, καρυδιά, αλλά και σημύδα, κράταιγος, τσαπουρνιά, και ποιός ξέρει τι άλλο. Όρεξη να 'χουμε να ερχόμαστε εκδρομές!

βελανιδιά, quercus robur

συστάδα τρέμουσας λεύκης, populus tremula

Για τις σημύδες θα γράψω σε άλλο ποστ, όπως επίσης και για το ίαμα της τρέμουσας λεύκης. Ο έρωτάς μου για το δέντρο αυτό ήταν κεραυνοβόλος από την πρώτη στιγμή που το αντίκρυσα, και σήμερα έχω δεκάδες λόγους ακόμα να το αγαπώ. Αφήνω αυτό μόνο εδώ: αυτή τη φορά ανακάλυψα και κάτι ακόμα για τη σημύδα. Τα κομμένα κλαδιά της, αφημένα προφανώς καιρό να σαπίσουν, δεν φαίνονταν σάπια. Είχαν κανονικά τον φλοιό τους τον λευκό, άθικτο, σαν να ήταν φρεσκοκομμένα - αλλά πιάνοντάς τα ήταν μαλακά, σαν να είχαν από μέσα ζελέ! Κάποια, μάλιστα, καθώς τα σήκωσα, έφυγε σαν χώμα από μέσα το εσωτερικό τους, κι έμεινε ως περίβλημα ο φλοιός. Και θυμήθηκα οτι διάβασα κάπου πως κάποιοι Ινδιάνοι έφτιαχναν βάρκες με σημύδα επειδή ο φλοιός τους είναι αδιάβροχος.

δασική πεύκη, συστάδα σημύδας μπροστά από βελανιδιές

Φεύγοντας σταματήσαμε να φωτογραφίσουμε αυτή την ανθισμένη κρανιά. Γνωρίζοντας τα άνθη ενός δέντρου ερχόμαστε με κάποιον τρόπο πιο κοντά του. Το άνθος μεταφέρει κάτι λίγο παραπάνω από την ψυχή ενός φυτού, ενός δέντρου. Σαν να λέμε είναι η πεμπτουσία του, ή, ακριβέστερα, είναι η ζωντανή απεικόνιση της πεμπτουσίας του. Γι αυτό και φτιάχνονται ιάματα ψυχής από τα άνθη.

cornus mas, ανθισμένη κρανιά

Και κάπως έτσι, μία συννεφιασμένη Κυριακή αρχές του Μάρτη, γίνεται μία μέρα γνωριμίας και σύνδεσης με τα δέντρα και τα πρώτα άνθη της άνοιξης. Μία μέρα κοντά στη φύση της ζωής.

Ζιζάνια!

ζιζάνιο το [zizánio] Ο40 : 1. γενική ονομασία για αυτοφυή και άχρηστα χόρτα που φυτρώνουν ανάμεσα σε άλλα καλλιεργούμενα φυτά (ιδ. σιτηρά) και εμποδίζουν την ανάπτυξή τους: Kαθαρίζω το χωράφι από τα ζιζάνια. 2. ως χαρακτηρισμός μικρού παιδιού, που μας παρενοχλεί με την άτακτη και ζωηρή συμπεριφορά του· διαβολόπαιδο, σκανδαλιάρικο παιδί.

urtica dioica

Αυτό, λίγο-πολύ, λένε τα περισσότερα λεξικά. Ζιζάνια είναι τα αγριόχορτα που φυτρώνουν "εκεί που δεν τα σπέρνουν", σε μέρη που θέλουμε εμείς να καλλιεργήσουμε τα δικά μας φυτά. Αγρια πράγματα, αυτόνομα, ανθεκτικά, 'εχθροί' του αγρότη - και αντιστοίχως ατίθασα παιδιά, που δεν λογαριάζουνε συχνά την αυθεντία των μεγάλων, των δασκάλων ή του συστήματος, που "κάνουνε του κεφαλιού τους". Οπως λέμε οι μεγάλοι.

Υπάρχουν όμως κι άλλοι ορισμοί: "ζιζάνιο είναι το φυτό που έχει κατακτήσει όλες τις δεξιότητες επιβίωσης εκτός από το να φύεται σε γραμμές". Και "ζιζάνιο είναι ένα φυτό που δεν έχουμε ανακαλύψει ακόμα τις αρετές του" (Ρ. Β. Εμμερσον).

Τα φυτά που ονομάζουμε ζιζάνια, από οικολογική σκοπιά, είναι τα "φυτά-πρωτοπόροι", ή πρόδρομα είδη. Είναι τα φυτά που σπεύδουν να καλύψουν τα γυμνά σημεία της γης, όπου το έδαφος έχει αναστραφεί ή αναταραχθεί, και έχει μείνει χωρίς κάλυψη. Η γη δεν θέλει να μένει γυμνή, γιατί όπως και εμείς , χρειάζεται προστασία από το κάψιμο του ήλιου, από το κρύο, από τη διάβρωση του αέρα και της βροχής - τα φυτά  αυτά, λοιπόν, έρχονται να της προσφέρουν την ποθούμενη κάλυψη. Και όχι μόνο. Οταν αναστρέφεται το έδαφος, και χάνει τη φυσική του κάλυψη (όπως όταν καθαρίζουμε τον κήπο ή το χωράφι μας, όταν σκάβουμε τα θεμέλια ενός σπιτιού και αφήνουμε σωρούς χώματος στο πλάι), διαταράσσεται και η γονιμότητά του. Τα φυτά αυτά, μονοετή, ανθεκτικά, και πάντα πρόθυμα να φυτρώσουν κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, έρχονται να κατεργαστούν το έδαφος για να το καταστήσουν γόνιμο. Πώς; με τις ρίζες τους.

taraxacum officinale

Οι ρίζες του ραδικιού (όλων των ραδικιών, ουσιαστικά) είναι βαθιές, δηλαδή σκάβουν το έδαφος και φτάνουν σε βάθος αερίζοντάς το και μεταφέροντας θρεπτικά ιχνοστοιχεία (μέταλλα) στην επιφάνεια, στα φύλλα και στα άνθη τους - τα οποία, όταν πεθαίνουν γίνονται τροφή/λίπασμα για το έδαφος, πάλι. Οι ρίζες του πεντάνευρου, πάλι, είναι λεπτές και θυσσανώδεις και με τον τρόπο αυτό συγκρατούν το χώμα, προστατεύοντάς το από τη διάβρωση (από το να το παρασύρει σαν σκόνη ο αέρας, ή το νερό). Ετσι και οι ρίζες της αγριάδας, που θεωρείται από τα πιο δύσκολα ζιζάνια για τους καλλιεργητές της γης. Τα περισσότερα από αυτά τα φυτά είναι μονοετή, που σημαίνει οτι οι ρίζες τους σαπίζουν μέσα στη γη στο τέλος της σαιζόν, και πάλι γίνονται τροφή για τους μικροοργανισμούς που δημιουργούν τη γονιμότητα του εδάφους (πάλι λίπασμα, δηλαδή).

plantago major

Εάν αναρωτιέστε τι συμβαίνει όταν αφήνουμε τη γη να πορευτεί μόνη της, χωρίς τη δική μας παρέμβαση, αυτό το κομμάτι γυμνής γης δηλαδή, τι θα γίνει εάν το αφήσουμε απείραχτο, η επιστήμη της οικολογίας γνωρίζει: δάσος. Η γη τείνει να δημιουργήσει δάσος, δηλαδή σύνθετο οικοσύστημα - και ο τρόπος που το κάνει αυτό λέγεται συνοπτικά "διαδοχή". Τα μονοετή ανθεκτικά φυτά που λέμε ζιζάνια, αφού κάνουν το δικό τους έργο, που είναι η πρώτη κατεργασία του εδάφους, τα διαδέχονται τα διετή, οι πολυετείς πόες, τα οποία τα διαδέχονται οι θάμνοι (κυρίως αγκαθωτοί και συχνά της οικογένειας των ψυχανθών αλλά όχι μόνο) τους οποίους διαδέχονται τα πρόδρομα δέντρα, που δεν ζουν πάνω από 80-100 χρόνια, και τα οποία τελικά, μετά από πολλά πολλά χρόνια (η φύση δεν βιάζεται) θα τα διαδεχτούν τα μεγάλα μακρόβια δέντρα... Ενα αιωνόβιο δάσος, με λίγα λόγια, ξεκινά από μερικούς σπόρους ραδικού σε μια χέρσα γη. Από λίγα ζιζάνια, δηλαδή!

portulaca oleracea

Εξαιτίας του δυναμισμού και της ανθεκτικότητάς τους (σε καιρικές συνθήκες, σύνθλιψη από πατήματα, έντομα, ζώα κτλ), τα ζιζάνια είναι  (με ελάχιστες εξαιρέσεις) εξαιρετικά θρεπτικά ως τροφή, αλλά και ισχυρά φάρμακα. Η εικονιζόμενη γλιστρίδα ή αντράκλα, για παράδειγμα, έχει τη μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε ω3 λιπαρά από οποιοδήποτε άλλο φυτό στον πλανήτη μας - και φύεται παντού στην εύκρατη ζώνη. Σπάνια βρίσκεις καλοκαιρινό μπαξέ χωρίς αντράκλα κάπου να ξεμυτίζει! Το ίδιο και η στελλάρια, ή κοτόχορτο: είναι γεμάτη από νερό και ιχνοστοιχεία και τρώγεται με χίλιους τρόπους. Αλλά επειδή δεν τα ξέρουμε, είτε τα ξεριζώνουμε, είτε τα δίνουμε στις κότες (λατρεύουν τη στελλάρια, εξ ού και κοτόχορτο) ή στα γουρούνια (που λατρεύουν την αντράκλα). Κι επειδή τα άγρια φυτά είναι δείκτες του εδάφους, και τα δύο παραπάνω φυτά, ιδιαίτερα η στελλάρια, είναι δείκτης οτι το έδαφος έχει πολλή και καλή οργανική ύλη.

stellaria media

Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει άχρηστο ζιζάνιο. Οι τσουκνίδες, οι λουβουδιές, τα πεντάνευρα, η αγριάδα, οι πάσης φύσεως "μαργαρίτες", οι μολόχες, οι ζωχοί, τα αγριοπάπουλα, οι τραγοπώγωνες, τα άγρια σκόρδα, το γάλιο (κολλητσίδα), όλα τρώγονται, όλα εκχυλίζονται, όλα μας ωφελούν. Για καλή μας τύχη, σήμερα υπάρχει ολόκληρο κίνημα (με εξορμήσεις, σεμινάρια, κτλ) "συλλογής άγριας τροφής" (foraging and wild food movement) και πάρα πολλές σχετικές πληροφορίες στο διαδίκτυο. Φυσικά οι γιαγιάδες μας τα γνώριζαν όλα αυτά, αλλά ποιός είχε μυαλό τότε να μάθει, να καταγράψει, να συγκρατήσει είδη και συνταγές. Σήμερα επιστρέφουν όλα αυτά, για δύο λόγους: αφενός επειδή αυτά τα άγρια φυτά, τα "κοινά ζιζάνια", περιέχουν μεγάλες συγκεντρώσεις βιταμινών και ιχνοστοιχείων (που λείπουν από τα λαχανικά συμβατικής καλλιέργειας, γιατί καλλιεργούνται εν πολλοίς σε εδάφη εμπλουτισμένα χημικά και όχι αληθινά οργανικά, οπότε τα ιχνοστοιχεία τους, λένε οι μελέτες, και όταν υπάρχουν δεν αφομοιωνονται εύκολα από τον οργανισμό μας), και αφετέρου γιατί οι γεύσεις τους είναι έντονες και μοναδικές, άρα προσφέρονται για γκουρμεδιές.

galium aparine

Και για να γυρίσουμε λίγο στον άνθρωπο:  στα ανθρώπινα ζιζάνια... Αυτούς τους ανθρώπους, συνήθως παιδιά (σπάνια κανείς να παραμείνει ζιζάνιο μεγαλώνοντας), που θαρρετά λένε την αλήθεια τους, που βαριούνται την άψυχη και τυποποιημένη γνώση που τους σερβίρουμε οι μεγάλοι, που δεν σέβονται κάποιον απλά και μόνο για την ηλικία ή την κοινωνική του θέση ή την όποια του γνώση, που θέλουν χαρά, ζωή, παιχνίδι, επικοινωνία, που σπέρνουν "καινά δαιμόνια" (δηλαδή νέες ιδέες), που μας ξυπνούν από το λήθαργο των συνηθειών μας και απαιτούν σεβασμό για την ύπαρξή τους... Αυτούς τους ανθρώπους τους χρειαζόμαστε σήμερα. Σαν τα ζιζάνια του αγρού που θρέφουν το σώμα μας, αυτοί οι άνθρωποι έχουν μέσα τους περιεχόμενο που μπορεί να θρέψει το νου και την ψυχή μας. Και η αντισυμβατικότητά τους μπορεί να γίνει φάρμακο για το πνεύμα μας: να μας δώσει εναύσματα για να δούμε τα πράγματα αλλιώς.

Εχουμε ανάγκη τα ζιζάνια σήμερα. Το να τα σκοτώνουμε (με οποιονδήποτε τρόπο) ισοδυναμεί με αυτοκαταστροφή...