Ενα Όνειρο για τη Δράμα

 

Πάρκα με αιωνόβια πλατάνια, βελανιδιές, φλαμουριές, κουφοξυλιές, φτελιές. Ακούγονται χιλιάδες πουλιά, η άνοιξη έρχεται με ευωδιές, και το καλοκαίρι όλη η πόλη είναι μία δροσερή όαση μέσα στον ηλιοκαμμένο κάμπο. Σε κάθε γειτονιά μικρά πάρκα με ανθισμένα παρτέρια που τα φροντίζουν συνεργατικά οι γείτονες είναι ευκαιρίες για κοινωνικότητα, άσκηση, ψυχαγωγία και ευκαιρίες παιδαγωγικού παιχνιδιού για τα μικρά παιδιά. Στα πάρκα αυτά ξύλινοι καλαίσθητοι κομποστοποιητές δέχονται τα ξερά φύλλα του φθινοπώρου και τα υπολείμματα από τις κουζίνες της γειτονιάς. Όλοι πια οι γείτονες γνωρίζουν πώς γίνεται το καλό κομπόστ, όλοι το «ταϊζουν», και μια φορά το χρόνο το ανοίγουν και το μοιράζονται για τους κήπους τους και τα κοινά παρτέρια. Η ενασχόληση με τα κοινόχρηστα πάρκα γίνεται ευκαιρία για φιλική κουβέντα και άσκηση αληθινής πολιτικής: συζητήσεις και διάλογοι που οδηγούν στη λήψη αποφάσεων για το κοινό καλό. Πάνε χρόνια τώρα που οι δημότες ψηφίζουν με γνώμονα όχι τους ωραίους εμπνευσμένους λόγους και τις εντυπωσιακές φωτογραφίες των υποψηφίων, ούτε με τη λογική της ‘ανάθεσης έργου’, αλλά σύμφωνα με την ικανότητα που έχουν οι εκάστοτε υποψήφιοι για αληθινή ενσυναισθητική ακρόαση και συμπεριληπτικότητα όλων των φωνών και των αναγκών της πόλης.

Ο δήμος πήρε ευρωπαϊκή επιδότηση για ανανεώσιμη ενέργεια, και αγόρασε για όλες τις ταράτσες της πόλης φωτοβολταϊκά πάνελ και μπαταρίες. Όλα τα δημόσια κτίρια, όλα τα σχολεία, αλλά και όλα τα νοικοκυριά έχουν πλέον το δικό τους ανεξάρτητο ρεύμα, το οποίο και αυτοδιαχειρίζονται με επιτυχία. Σε όλα τα σπίτια επίσης δόθηκαν δεξαμενές νερού οι οποίες γεμίζουν από τις υδροροές με τη βροχή, και έτσι υπάρχει άφθονο ποτιστικό νερό για τους κήπους το καλοκαίρι. Κάποια σπίτια μάλιστα ζήτησαν και δεύτερη, με τη λογική να γεμίζουν το καζανάκι τους με δωρεάν νερό. Φυσικά η διαχείριση του νερού γίνεται από επιτροπή πολιτών η οποία εκλέγεται ανά δύο χρόνια από ολόκληρη την πόλη. Η επιτροπή αυτή δεν λογοδοτεί μόνο για το πόσιμο νερό, αλλά και για την κατάσταση των ρεμάτων των πηγών και των χειμάρρων που διατρέχουν την πόλη – τα οποία διατηρούνται καθαρά και οι όχθες τους έχουν διαμορφωθεί σε χώρους περιπάτων αναψυχής. Είναι χώροι που γεμίζουν από νεαρές οικογένειες που βγαίνουν για να περπατήσουν και να ακούσουν τα πάμπολλα είδη υδρόβιων πουλιών που ζουν πλέον εκεί. Τα ρέματα έχουν πλέον νερό όλο το χρόνο. Πού και πού κάποιοι ηλικιωμένοι κάθονται σε παγκάκια και ψαρεύουν με  καλάμι ή μαθαίνουν τα εγγόνια τους να ψαρεύουν με την απόχη.

Πριν κάποια χρόνια αγοράστηκαν όλα τα ετοιμόρροπα νεοκλασικά σπίτια της πόλης από το δήμο, και η μελέτη της αναστήλωσής τους δόθηκε ως πτυχιακές εργασίες σε φοιτητές των Πολυτεχνικών σχολών της Θεσσαλονίκης και της Αθήνας. Δεκάδες τελειόφοιτοι πολιτικοί μηχανικοί και αρχιτέκτονες πέρασαν τον χρόνο της εκπόνησης των μελετών τους στην πόλη για να μυηθούν στην ιστορία των κτιρίων που αναστήλωναν και ανακαίνιζαν, κάποιοι και καθ’ όλη τη διάρκεια των εργασιών. Τα ανακαινισμένα νεοκλασικά μετατράπηκαν σε ξενώνες και διαμερίσματα για τους επισκέπτες της πόλης. Υπήρχε πλέον λίστα αναμονής για φιλοξενία σε αυτά, μια που η Δράμα ήταν η πρώτη πόλη που εμπνεύστηκε και εφάρμοσε κάτι τέτοιο. Πέραν της εισροής ταξιδιωτών, ερευνητών, και εξεχόντων προσωπικοτήτων στην πόλη που ήθελαν να ζήσουν μαζί την πολυτέλεια και ένα μικρό ταξίδι στο χρόνο, το εγχείρημα αυτό δημιούργησε πληθώρα θέσεων εργασίας, ανανεωμένη περηφάνια για την ιστορία της πόλης, και σημαντικά έσοδα για τον δήμο.

Με τα έσοδα αυτά ο δήμος μπόρεσε να μειώσει τα δημοτικά τέλη και να χτίσει ένα εξαιρετικό δημοτικό θέατρο, που για χρόνια ήταν πάγιο αίτημα των δημοτών. Για τη μελέτη και την κατασκευή του θεάτρου συνεργάστηκαν οι τοπικές θεατρικές ομάδες με τη σχολή Αρχιτεκτονικής του ΑΠΘ, όπως επίσης και με τους Δραμινούς αποφοίτους της τοπικής σχολής Αρχιεκτονικής Τοπίου, που γνώριζαν καλά την πόλη τους και την αισθητική της. Στο δημοτικό θέατρο στεγάζονται όλες οι θεατρικές ομάδες της Δράμας, όπως και ομάδες δραματοθεραπείας και ψυχοδράματος. Χάρη στην εξαιρετική κατασκευή του, πολλοί θίασοι των μεγάλων πόλεων το προτιμούν και χαίρονται να δίνουν παραστάσεις. Δεν περνά ούτε μία εβδομάδα μέσα στο χρόνο χωρίς κάποια μικρή ή μεγάλη θεατρική παράσταση.

Ένα μεγάλο μέρος του κέντρου της πόλης πεζοδρομήθηκε (εκτός των πολύ πρωινών και βραδινών ωρών για την τροφοδοσία των καταστημάτων). Για όσους δυσκολεύονταν στο περπάτημα υπήρχαν ποδήλατα, τρίκυκλα, και ηλεκτρικά σκούτερ με καλαθούνες για τα ψώνια, τα οποία λειτουργούσαν με κάρτα. Η κάρτα δινόταν σε όλους τους δημότες δωρεάν, και οι επισκέπτες μπορούσαν να ‘νοικιάζουν’ κάρτα με την ώρα ή τη μέρα από τα περίπτερα.

Προκειμένου να υπάρχει εργασία αλλά και περισσότερος ελεύθερος χρόνος για όλους θεσπίστηκε η τριήμερη εργασία. Κάτι που ξεκίνησε ως πειραματική συνθήκη στην πόλη της Δράμας εξελίχθηκε σε πανελλαδική πρακτική, από την οποία όλοι ωφελήθηκαν. Πατάχθηκε όχι μόνο η ανεργία και η διαρροή ανθρώπινου δυναμικού στο εξωτερικό, αλλά και η κατάθλιψη που μάστιζε για πολλά χρόνια τόσο την πόλη όσο και τη χώρα ολόκληρη.

Τα σχολεία της Δράμας απέκτησαν τους πιο χαρούμενους μαθητές. Δεν αυξήθηκαν μόνο οι εκδρομές και οι αληθινά εκπαιδευτικοί περίπατοι με ειδικούς παιδαγωγούς μέσα στο καθημερινό πρόγραμμα, αυξήθηκε και ο χρόνος που περνούσαν τα παιδιά στους αύλειους χώρους του σχολείου: δημιουργήθηκαν κήποι λαχανικών και βοτάνων, φυτώρια δέντρων, υπαίθρια γυμναστήρια, πέργολες κάτω από τις οποίες γινόταν το μάθημα και οι εργασίες των παιδιών όταν το επέτρεπε ο καιρός και το θέμα. Εγινε πράξη η συνεργατική βιωματική μάθηση, η αλληλοδιδακτική, και η διαθεματική διδασκαλία. Δημιουργήθηκαν επιτροπές μαθητών-εκπαιδευτικών για διάφορα θέματα που αφορούσαν τόσο την εκπαιδευτική διαδικασία όσο και την ίδια την σχολική κοινότητα. Τα παιδιά απέκτησαν λόγο για το πώς ήθελαν να είναι, να λειτουργεί, να διοικείται το σχολείο τους, και έτσι απέκτησαν ευθύνη: ευθύνη για τη μάθηση, το κτίριο, και ο ένας για τον άλλον. Οι ενδοσχολικές σχέσεις εξομαλύνθηκαν, ενισχύθηκε ο αμοιβαίος σεβασμός, και οι όποιες συγκρούσεις προέκυπταν λύνονταν από ομάδες ομότιμων διαμεσολαβητών, ειδικά εκπαιδευμένων στην επίλυση συγκρούσεων. Το σχολείο έγινε χώρος δημιουργίας και χαράς, και δεν ξανακούστηκε ποτέ περιστατικό βίας ή χρήσης ουσιών.

Οι Τέχνες μπήκαν στα σχολεία δυναμικά, ειδικά το θέατρο η μουσική και τα εικαστικά. Δεν ήταν λίγες οι φορές που παρέες μαθητών αποφάσιζαν να κάνουν μίνι συναυλίες στο πάρκο της γειτονιάς τους, ή να ανεβάσουν σκετσάκια, ή να κάνουν πρότζεκτ φωτογραφίας κάνοντας πορτραίτα των γειτόνων-κηπουρών ή των παππούδων τους. Θεσπίστηκε ο μήνας τοπικής  ιστορίας όπου μαθητές έπαιρναν συνεντεύξεις από τους παππούδες και τις γιαγιάδες τους, ή τους καλούσαν μέσα στην τάξη τους για να μιλήσουν για κάποιο σημαντικό γεγονός που έζησαν ή το πώς ήταν η ζωή στα νειάτα τους. Στο τέλος του χρόνου δημιουργούσαν ταινίες ή βιβλία με τις ιστορίες που μάζευαν, γνωρίζοντας ότι αυτά ουσιαστικά θα αξιοποιηθούν από τα δικά τους παιδιά και εγγόνια, και έτσι δεν θα χαθεί η συνέχεια της ιστορίας της πόλης και των χωριών της.

Το σχολείο επίσης οργάνωνε Σαββατοκύριακα ή και ολόκληρες εβδομάδες υπαίθριας διαβίωσης στα δάση και στα βουνά του νομού, με ειδικούς εκπαιδευτές, προκειμένου να γνωρίσουν και να αγαπήσουν οι μαθητές τη φύση της πατρίδας τους. Κάθε βράδυ, γύρω από τη φωτιά, γίνονταν συζητήσεις για τα όνειρα και τις κοσμοθεωρίες των παιδιών και όχι μόνο: εκεί μάθαιναν τα παιδιά και χαίρονταν οι μεγάλοι τη δύναμη της κοινότητας, του λόγου, και του αλληλοσεβασμού. Στις «εκδρομές» αυτές τα παιδιά μάθαιναν βιωματικά και συνεργατικά οικολογία, φυσική, χημεία, μετεωρολογία, μαθηματικά, αλλά και μαγειρική, λογοτεχνία, μουσική, και φιλοσοφία. Ίσως όμως το πιο σημαντικό μάθημα, όπως έλεγαν μαθητές και εκπαιδευτές, ήταν η αξία της κοινότητας, η φροντίδα του ενός για τον άλλον και ο συνταιριασμός των δεξιοτήτων του καθενός για να παραχθεί έργο και αρμονία. Εκεί γεννιόντουσαν και οι μεγάλες αγάπες.

Το Δασαρχείο ήταν η πλέον εξέχουσα υπηρεσία της Δράμας, για την οποία διαγκωνίζονταν οι καλύτεροι δασολόγοι της Ελλάδας. Η μοναδικότητα των οικοσυστημάτων της την έκανε ένα μέρος ζηλευτό για τους ερευνητές και τους λάτρεις της φύσης. Υπήρχαν ειδικοί δασολόγοι που διέμεναν εκ περιτροπής σε δασικά καταλύματα, φύλακες της χλωρίδας και της πανίδας, και πρόθυμοι ξεναγοί στους εποχιακούς επισκέπτες. Θεωρείτο μεγάλο προνόμιο να έχει υπηρετήσει κάποιος σε αυτό το πόστο, μια που η εκπαίδευση που λάμβαναν οι δασολόγοι περιλάμβανε τα παιδαγωγικά και την προφορική αφήγηση, και έτσι γίνονταν ανάρπαστοι ως εκπαιδευτικοί εάν αποφάσιζαν να αποσυρθούν από τα δάση. Η «άγρια διαβίωση» ήταν ο μεγαλύτερος πόλος έλξης για την περιοχή, και πολλές υπηρεσίες αναπτύχθηκαν γύρω από αυτό.

Τα λατομεία σταμάτησαν τις εργασίες τους με κοινή απαίτηση των πολιτών, για την προστασία του υδρολογικού κύκλου και των ευαίσθητων οικοσυστημάτων της περιοχής. Άλλοι χώροι φυτεύτηκαν με δασικά δέντρα και θάμνους, άλλοι έγιναν θεατράκια και χώροι αναψυχής, και άλλοι έγιναν γεωπάρκα (κάποια μάλιστα εντάχθηκαν στη λίστα Παγκόσμιας Φυσικής Κληρονομιάς της Ουνέσκο) δεδομένης της πλούσιας βιοποικιλότητας και των ιδιαίτερων γεωλογικών σχηματισμών τους. Λόγω της αυξημένης επισκεψιμότητας ανθρώπων από όλον τον κόσμο, που έρχονταν να θαυμάσουν, πχ, τα φυτά που επέζησαν της εποχής των παγετώνων, δημιουργήθηκαν ευκαιρίες εργασίας για οικοξεναγούς και μικρά ποιοτικά καταλύματα στα γύρω χωριά.

Στον χώρο που άλλοτε λατρεύτηκε ο Διόνυσος δημιουργήθηκαν νέοι αμπελώνες, με παλιές και νέες ποικιλίες σταφυλιών. Καθιερώθηκε η βιοδυναμική καλλιέργεια και οινοποιία προκειμένου να αναδειχθεί το terroir της περιοχής. Τα κρασιά της Δράμας σάρωναν τα διεθνή βραβεία για τη μοναδικότητά τους, και ο τόπος έγινε πόλος έλξης για οινολόγους και γευσιγνώστες από παντού. Χάρη στο ότι μία ολόκληρη περιοχή καλλιεργείτο βιοδυναμικά από όλους τους οινοπαραγωγούς, η Δράμα είχε πολλά να συνεισφέρει στη διεθνή κοινότητα και φιλοξένησε πολλά συνέδρια βιοδυναμικής γεωργίας και οινοποιίας (προνόμιο που μέχρι τότε είχε μόνο η Γαλλία και η Αμερική). Ο θεός Διόνυσος δεν έφυγε ποτέ από αυτά τα χώματα.

Δημιουργήθηκε σχολή εθνολογίας και λαογραφίας όπου ερευνώνταν και διδάσκονταν τα τοπικά έθιμα, οι χοροί, τα τραγούδια, η μουσική, η οργανοποιία, η παραδοσιακή διατροφή και οι ενδυμασίες. Για να δημιουργηθεί ο μεγάλος αυτός οργανισμός (που περιλάμβανε μουσείο, βιβλιοθήκη, ταινιοθήκη, αίθουσες μουσικής και χορού) συνεργάστηκαν όλοι οι παραδοσιακοί και χορευτικοί σύλλογοι της πόλης. Οι νέοι μυούνταν στα έθιμα των προγόνων τους, και συμμετείχαν με νέα συνειδητότητα και περηφάνια που γίνονταν κι αυτοί κρίκοι μίας αρχέγονης αλυσίδας. Οι μαθητές των σχολείων της πόλης συχνά συνεργάζονταν με αυτόν τον οργανισμό, ειδικά στον μήνα τοπικής ιστορίας.

Οι τσιγγάνοι της πόλης, ως ξεχωριστή κοινότητα, έπαψαν να είναι στο περιθώριο. Τα παιδιά πήγαιναν όλα στο σχολείο αλλά μάθαιναν και τη γλώσσα τους. Η φυσική και η ψυχική υγεία της κοινότητας ήταν ειδικό μέλημα και προτεραιότητα του δήμου, με αποτέλεσμα να αναπτυχθεί μία κουλτούρα αυτοφροντίδας και αυτοπροστασίας άγνωστη στους παλαιότερους. Ο καταυλισμός τους επανοικοδομήθηκε ως νέος οικισμός με το δικό του ιδιαίτερο χρώμα: απέκτησε κομμωτήριο, ραφείο, καφενείο, και ένα μικρό κοινοτικό κέντρο όπου οι γεροντότεροι μαζεύονταν για να διδάξουν τη γλώσσα τους στα παιδιά, να κάνουν γάμους και γλέντια. Κάθε Μάιο ολόκληρη η Δράμα ήταν καλεσμένη στον εορτασμό του Εντερλέζι. Ήταν κάτι μοναδικό σε όλη την Ελλάδα οι τσιγγάνοι να διατηρούν την ισορροπία ανάμεσα στην συντήρηση της ιδιαιτερότητας της φυλής τους και στην ενσωμάτωση σε μία ευρύτερη κοινωνία.

Η τροφή της πόλης παραγόταν πλέον εξολοκλήρου τοπικά και βιολογικά, σε μικρά αγροκτήματα και μονάδες. Ποτέ δεν έλειπαν τα εργατικά χέρια, γιατί πολλοί νέοι έχοντας αποκτήσει την κουλτούρα του σχολικού λαχανόκηπου και έχοντας αγαπήσει τη γη,  ήθελαν να δοκιμάσουν την ένταξη στην παραγωγική διαδικασία και στην μεταποίηση. Τα μεγάλα σουπερμάρκετ αντικαταστάθηκαν από μικρά συνεταιρικά καταστήματα που διαθέτουν τοπικά προϊόντα. Οι αγρότες πειραματίζονταν με νέες καλλιέργειες, νέα φυτά, νέες μορφές μεταποίησης, και η πόλη μαζί με τον νομό έχουν γίνει εν πολλοίς αυτάρκεις σε τροφή. Η ποιότητα της τροφής, ο ελεύθερος χρόνος, οι καλές κοινωνικές σχέσεις, και η εγγύηση της εργασίας  είχαν σαν αποτέλεσμα την ελαχιστοποίηση της νοσηρότητας, και το μικρό τοπικό νοσοκομείο υπερεπαρκούσε για τις μειωμένες πλέον ανάγκες νοσηλείας.

Τα σκουπίδια της πόλης διαχωρίζονταν στην πηγή τους. Τα πλαστικά πήγαιναν σε ειδικούς κάδους, τους οποίους διαχειριζόταν μία πρωτοποριακή εταιρία που έφτιαχνε δομικά υλικά από πλαστικό. Τα χαρτιά, το αλουμίνιο και το γυαλί πωλούνταν. Τα οργανικά απόβλητα, όσα δεν «τάιζαν» τους κομποστοποιητές γειτονιάς στα πάρκα, αναλαμβάνονταν από τον δήμο, ο οποίος παρασκεύαζε υψηλής ποιότητας κομπόστ το οποίο διέθετε στους αγρότες. Το όφελος ήταν τριπλό: και οικονομικό (οι αγρότες μείωναν τα έξοδα παραγωγής, ο δήμος κέρδιζε χρήματα) και υγειονομικό (δραματική μείωση του όγκου των σκουπιδιών) και οικολογικό (το έδαφος βελτιωνόταν σταθερά με την εφαρμογή του κομπόστ, έναντι της πρόσκαιρης χημικής βελτίωσης με τα λιπάσματα που χρησιμοποιούνταν τα παλαιότερα χρόνια τα οποία μακροπρόθεσμα φτώχαιναν το έδαφος). Για τα παλιά έπιπλα, τα παλιά μηχανήματα, και τα παλιά ρούχα, υπήρχαν συνεταιρισμοί που τα αναβάθμιζαν και τα μεταποιούσαν: είχε δημιουργηθεί έτσι μία νέα αγορά, και μία νέα κουλτούρα, από ανθρώπους που εκτιμούσαν το παλαιό, το μοναδικό, και το ευφάνταστο.

Αυτάρκεια σε τροφή, αυτάρκεια σε ενέργεια, ικανοποιητική απασχόληση και εγγυημένο εισόδημα για τους κατοίκους, δημιουργικότητα, παράδοση, χαρούμενα παιδιά, βιοποικιλότητα, αναψυχή, νέοι άνθρωποι που μπολιάζουν την κοινωνία απέξω, υγεία, ενσωμάτωση, τέχνη, κοινωνικότητα, αναψυχή: ποιότητα ζωής! Αυτή η πόλη είναι πλέον ένας μικρός βιώσιμος παράδεισος.

Το ονειρεύτηκα.

Γένοιτο.

Συνέδριο Οικολογίας

Το περασμένο Σαββατοκύριακο βρέθηκα στο 28ο συνέδριο του ΠανΔΟικΟ, στην Κατερίνη, με θέμα "Κλιματική Αλλαγή και Αστικό Περιβάλλον". Το συνέδριο έγινε μέσα στον παλιό Καπνικό Σταθμό, που σήμερα είναι χώρος μίας μεγάλης τοπικής συλλογικότητας (Εθελοντική Ομάδα Δράσης ν. Πιερίας "Ο Τόπος Μου"), και η τσάντα με το υλικό του συνεδρίου είχε μέσα ένα μεγάλο γυάλινο μπουκάλι νερού, δώρο της ΔΕΥΑΚ. Ολα έμοιαζαν ελπιδοφόρα.

Δεν ήμουν σίγουρη τι περίμενα: φυσικά όλοι πλέον αναγνωρίζουμε τα σημάδια ενός κλίματος που αλλάζει, όλοι γνωρίζουμε το τι είδους επίπτωση έχει η αλόγιστη ανθρώπινη δραστηριότητα στον πλανήτη μας. Aρκετοί από μας όχι μόνο γνωρίζουν αλλά και εργάζονται για την αποκατασταση και αναγέννηση των φυσικων πόρων. Από το 1971 η περμακουλτούρα έχει γεννήσει (και αναγεννήσει) αρκετά διεθνή κινήματα: το κίνημα της αγρο-οικολογίας (agroecology), το κίνημα της αναγεννητικής γεωργίας (regenerative agriculture), το κίνημα του οικο-κοινοτισμού (ecovillages), το κίνημα της μετάβασης (transition towns), το κίνημα των σπόρων, το κίνημα της αποανάπτυξης (degrowth) και άλλα, που πλέον έχουν μπει στα διεθνή πανεπιστήμια, στον ΟΗΕ, και στην καθημερινή γλώσσα και πρακτική εκαντοντάδων χιλιάδων ανθρώπων στον πλανήτη μας. Τον κώδωνα του κινδύνου για τα φυτοφάρμακα τον είχε ήδη κρούσει ο Ρούντολφ Στάινερ το 1924, και έτσι γεννήθηκε η βιοδυναμική γεωργία. Για την κλιματική αλλαγή (όπως ορίζεται σήμερα από το IPPC) είχε μιλήσει από το 1970 ο Μπιλ Μόλλισον, εμπνευστής και ιδρυτής της περμακουλτούρας. Το 2006, ο Ρομπ Χοπκινς, ένας δάσκαλος περμακουλτούρας ξεκίνησε το κίνημα της μετάβασης μέσα στην πόλη του το Τότνες, και έκτοτε υπάρχουν μερικές χιλιάδες τέτοια εγχειρήματα ανά τον κόσμο. Ενα και στην Ελλάδα! 

Στην Αθήνα, αλλά και σε άλλες πόλεις, έγιναν αστικοί αγροι και λαχανόκηποι, ταρατσόκηποι, εγχειρήματα οικοχωριών, εγχειρήματα φυσικής δόμησης, εγχειρήματα βιώσιμης/εναλλακτικής ενέργειας, εγχειρήματα αυτάρκειας και αυτοδιαχείρισης της καθημερινής ζωής, και φυσικά ο θεσμός των Οικογιορτών (καθιερωμένος πανελλαδικά εδώ και πάνω από 25 χρόνια). 

Αυτά λοιπόν είχα στο νου μου όταν πήγαινα στο συνέδριο του Παν.Δ.Οικ.Ο. Δεν θα μπορούσα λοιπόν ποτέ να φανταστώ ότι κανείς από τους εισηγητές και τους συνέδρους (με τους οποίους συνομίλησα) είτε δεν είχε ακούσει ποτέ τον όρο περμακουλτούρα είτε δεν γνώριζε το περιεχόμενό του, παρά τις τόσο συχνές αναφορές στην αειφορία, στο resilience (που μεταφραζόταν ως ανθεκτικότητα, προσαρμοστικότητα, και ανάκαμψη ανάλογα τον ομιλητή), στην κυκλική οικονομία, κτλ.

Την πρώτη μέρα του συνεδρίου, οι ομιλίες ήταν σχετικές με το ίδιο το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής, τις επιπτώσεις της στην οικονομία και στη ζωή των ανθρώπων (φυσικές καταστροφές κτλ), και στους μπλέ κάδους της ανακύκλωσης. Η εισήγηση για τους μπλέ κάδους και την εταιρεία ανακύκλωσης ήταν πραγματικά διαφωτιστική σχετικά με το τι συμβαίνει αφότου πετάξουμε τα απορρίμματα στον κάδο (διαχωρίζονται και ταξιδεύουν στην Κίνα!). Υπήρξαν και 2 ομιλίες σχετικά με την εκπαίδευση των παιδιών, που εστίαζαν στην ανακύκλωση (την μεγάλη και νόστιμη καραμέλα της επίσημης οικολογίας) και την εκπαίδευση στην "αειφορία" (άλλη μία νόστιμη και μοδάτη καραμέλα, που όσο την ακούω τόσο πείθομαι οτι οι άνθρωποι που τη χρησιμοποιούν δεν καταλαβαίνουν τι σημαίνει). Μάθαμε πως η εκπαίδευση στην «αειφορία» έρχεται να αντικαταστήσει την περιβαλλοντική εκπαίδευση (συνεπώς να ‘πετάξει στα σκουπίδια’ όλη την πείρα και την τεχνογνωσία που έχουν αποκτήσει οι εκπαιδευτικοί των ΚΠΕ στη δωδεκάχρονη πορεία τους).

Εάν η πρώτη μέρα του συνεδρίου έθετε το πρόβλημα, η δεύτερη μέρα ήταν αφιερωμένη στις λύσεις. Υπήρχαν ομιλίες ειδικών σχετικά με την εξοικονόμηση πόρων και ενέργειας, την κυκλική οικονομία, τα "έξυπνα κτίρια" και τις "ανθεκτικές πόλεις", την συμπερίληψη των αστικών πάρκων στους δασικούς χάρτες, τους Ευρωπαϊκούς στόχους βιώσιμης ανάπτυξης, και σχετικά με το πώς οι νόμοι του ανθρώπου έρχονται σε σύγκρουση με τους νόμους της φύσης. Υπήρξε επίσης και η παρουσίαση καλών οικολογικών πρακτικών μέσα στην πόλη της Κατερίνης, από τον ίδιο τον νύν δήμαρχο της πόλης. Σε μία ωραία εκτός προγράμματος στιγμή, δόθηκε βήμα σε έναν καθηγητή δασολογίας να καταγγείλει την καταστροφή του δάσους των Πιερίων Ορέων με τις ανεμογεννήτριες. Επρόκειτο για τον εισηγητή με το μεγαλύτερο πάθος και πίστη στα λεγόμενά του!

Όλα σωστά κι ωραία, θα πει κανείς. Ναι, αλλά. Αλλά!

Ηταν όλα τόσο γενικά και γενικόλογα, ήταν όλα τόσο ‘γνωστά’. Στατιστικά, διαπιστώσεις, καταγγελίες, ευχολόγια, στόχοι, πρόστιμα, τρόποι σκέψεις που έχουν από καιρό ξεπεραστεί από τα κινήματα που προανέφερα.

Πόση σημασία έχει ότι «η Ελλάδα θα φάει πρόστιμα» όταν ο μέσος έλληνας πολίτης δεν αντιλαμβάνεται ότι ο τρόπος της ζωής του (που εκφράζεται μέσα από τον αλόγιστο καταναλωτισμό και την «ευκολία» του πετρελαίου και του πλαστικού, π.χ.) δεν είναι βιώσιμος μακροπρόθεσμα; Ότι αρρωσταίνει βαριά και ανεπαίσθητα αναπνέοντας αιωρούμενα σωματίδια και τρώγοντας δηλητηριασμένες τροφές (έστω σε «όμορφες συσκευασίες»);

Πόση σημασία έχει «σε ποια θέση βρίσκεται η χώρα μας» στον Ευρωπαϊκό κατάλογο για την ανακύκλωση όταν ο μέσος έλληνας πολίτης δεν έχει επίγνωση της σπατάλης των πόρων που αντιπροσωπεύουν τα καθημερινά του απορρίμματα; Το πρόστιμο ή η ντροπή θα φέρουν άραγε την πολυπόθητη επίγνωση; (Τα νέα συστήματα ψυχολογίας και διαχείρισης ομάδων λένε πως ούτε η τιμωρία ούτε η ντροπή φέρνουν ουσιαστικά μακροπρόθεσμα αποτελέσματα, αντιθέτως υποσκάπτουν κατά τέτοιο τρόπο την ψυχολογία μας που αναχαιτίζουν και την ικανότητα γνώσης.)

Πόσο «βιώσιμη και αειφορική» είναι η ανακύκλωση στους μπλε κάδους όταν τα υλικά που συλλέγονται στέλνονται στην Κίνα για αξιοποίηση; (σπαταλάται τόση ενέργεια, τόσο πετρέλαιο, που κάνει το όλο εγχείρημα ασύμφορο – για τη Γη, πάντα, γιατί οι τσέπες επωφελούνται θαυμάσια). Για καλή μας τύχη, η αγορά της Κίνας κλείνει οσονούπω, και δεν θα δέχεται υλικά από την Ευρώπη, οπότε θα βρεθούμε ενώπιος ενωπίω με την καταναλωτική μας συνείδηση.

Είναι άγνοια ή εθελοτυφλότητα που μας κάνει να εμμένουμε στο καπιταλιστικό μοντέλο που θέλει τον πλανήτη και όλα τα όντα του ως πόρους για εκμετάλλευση; Ακόμα και το μοντέλο της «κυκλικής οικονομίας» που περιγράφηκε από τους εισηγητές, περιγράφηκε με όρους καπιταλισμού, και πόρρω απέχει από τη νοοτροπία που θέλει να εμπνεύσει το κίνημα της μετάβασης (την ηθική οικονομία, ή οικονομία του δώρου, ή οικονομία κλειστού κυκλώματος – τη «δίκαιη κατανομή» που θέτει η περμακουλτούρα ως μία από τις τρείς αρχές δεοντολογίας της).

Περιγράφηκαν επίσης οι συλλογικές «προσπάθειες» που έκαναν οι κυβερνήσεις να αντιμετωπίσουν, ή να διαχειριστούν, τις περιβαλλοντικές κρίσεις, με τις διάφορες συμφωνίες: του Κυότο, του Παρισιού, κτλ. και τις διάφορες διεθνείς επιτροπές και οργανισμούς (IPPC, UNEP, κτλ). Εάν όλα αυτά είχαν κάποια αποτελεσματικότητα, σίγουρα τόσα χρόνια θα την είχαμε δει: θα είχε ολόκληρος ο πλανήτης καθαρό πόσιμο νερό, τα δάση θα αυξάνονταν, η τροφή θα ήταν καθαρή, φθηνή και προσβάσιμη σε όλους, δεν θα χρειάζονταν πλέον τα ορυκτά καύσιμα, οι πόλεις θα ήταν ανθρώπινες, κτλ. Αν. Λίγο-πολύ όμως αυτά τα ξέρουμε, ειδικά οι ενασχολούμενοι/ες με την Οικολογία. Οι καιροί της άγνοιας έχουν παρέλθει ανεπιστρεπτί, ευτυχώς. Και χρειαζόμαστε επειγόντως φαντασία!

Ακούστηκε επίσης στο συνέδριο το πρόβλημα του υπερπληθυσμού, ως παράγοντα κλιματικής αλλαγής (και έτσι θαυμάσια νομιμοποιούμε τις επιδημίες, τους πολέμους, κτλ για να ζήσουμε εμείς - οι προνομιούχοι - καλύτερες μέρες). Μόνο στο τέλος του συνεδρίου (λίγα λεπτά πριν κλείσει τις εργασίες του) ακούστηκε ως σχόλιο το προφανές, ότι το ζήτημα δεν είναι ο υπερπληθυσμός αλλά η ανισοκατανομή των πόρων και της κατανάλωσης!

Οι μύθοι (οι ιστορίες) πάνω στους οποίουςβασίζεται ένας πολιτισμός διαμορφώνουν τις αξίες του, και τη στάση του απέναντι στη ζωή. Ως ανθρωπότητα έχουμε κάνει μεγάλα βήματα συνειδητότητας από το «πόλεμος πάντων πατήρ». Σήμερα προχωρούμε προς τη συνειδητοποίηση ότι τα πάντα είναι σχέση, τα πάντα είναι αλληλοσυνδεόμενα και αλληλοεξαρτώμενα – ο σημερινός Ηράκλειτος θα έλεγε «σχέση μήτηρ πάντων», γιατί σήμερα είμαστε σε θέση να το αντιληφθούμε αυτό. Αλλά οι αφηγήσεις μας δεν έχουν αλλάξει αντίστοιχα. Χρειαζόμαστε νέους «μύθους» (με την έννοια των αφηγήσεων, των ιστοριών που διέπουν έναν πολιτισμό, όχι με την έννοια του ψέματος), νέα μοντέλα σκέψης, και χρειαζόμαστε να βρούμε, να επαναπροσδιορίσουμε εκ νέου τη θέση και το ρόλο μας επάνω στον πλανήτη. Και όλα θα βρούν τη θέση τους μετά: και η αειφορία, και η βιωσιμότητα, και η ανακύκλωση, και η κυκλική οικονομία, και η διαχείριση των αποβλήτων, και τα έξυπνα κτίρια και οι βιοκλιματικές πόλεις και η εκπαίδευση των παιδιών (κυρίως η εκπαίδευση των παιδιών!). Οι σύγχρονοι φιλόσοφοι έχουν θέσει ήδη τα θέματα αυτά σε ανοιχτούς διαλόγους, και είχα την προσδοκία πως το συνέδριο θα είχε μια τέτοια, πιο βαθειά προσέγγιση και κατεύθυνση.

Πέραν της άγνοιας της περμακουλτούρας, αυτό που με σόκαρε και με απογοήτευσε κυρίως, ήταν η απουσία γυναικείου λόγου. Στους 16 ομιλητές υπήρχε μία μοναδική γυναίκα (η εκπρόσωπος της Τράπεζας της Ελλάδας). Πλέον της ομιλήτριας, και μίας εκπροσώπου του πανδοικο (της οποίας το όνομα δεν ακούστηκε δυνατά, δημόσια, ούτε ήταν κάπου γραμμένο στο πρόγραμμα), μόνο μία ακόμα γυναίκα πήρε το λόγο – την ώρα των ερωτήσεων. Ειρήσθω εν παρόδω, η πρότασή της δεν (εις)ακούστηκε. Ένα από τα αφανή αλλά αναπόφευκτα συμπεράσματα του συνεδρίου, λοιπόν, είναι ότι η οικολογία είναι αντρική υπόθεση. Σε μια εποχή που η ΒαντάναΣίβα και τόσοι άλλοι μιλούν για το πώς η θηλυκή ενέργεια είναι το μόνο που θα μπορέσει να περισώσει τη ζωή επάνω στον πλανήτη μας (σπόρους, βιοποικιλότητα, υγεία, ειρήνη, πολιτισμό), σε μια εποχή που οι περισσότερες ζωντανές περιβαλλοντικές οργανώσεις γυναικοκρατούνται, ο γυναικείος λόγος απουσίαζε από συνέδριο οικολογίας!

Μ' αυτά και μ' αυτά, έφυγα από το συνέδριο με μια βαθειά απογοήτευση. Δεν ξέρω πού θα πάει η Οικολογία στην Ελλάδα, από δω και στο εξής. Εάν δεν ερωτευτούμε τη Γη, αν δεν αγαπήσουμε και δεν φροντίσουμε το σπίτι μας, ότι και να πούμε ότι και να κάνουμε θα είναι καταγγελίες και ευχολόγια. Το κλίμα γύρω μας αλλάζει, σε πολλά επίπεδα - εμείς;

Αντί βιβλιογραφίας, το κείμενο αυτό έχει άφθονα λινκ που οδηγούν σε άλλα σχετικά και ενδιαφέροντα κείμενα ή βίντεο που εξηγούν και πραγματεύονται περαιτέρω όρους και έννοιες (που πιθανόν να μην είναι τόσο οικείες ή γνωστές στον/ην αναγνώστη).

Πέτρα στην πέτρα προς δόξαν Κυρίου

Βαθειά στα δάση της Ροδόπης, στο τέλος ενός μονοπατιού κάπου κοντά σε έναν παλιό προσφυγικό οικισμό και πλάι σε ένα ποταμάκι από τα μυριάδες του βουνού, υπάρχει ένας μικρός ναός φτιαγμένος από πέτρες. Ο διαβάτης που θα φτάσει μέχρι εκεί, βρίσκει τόπο να καθίσει, να ζεσταθεί, να προστατευτεί από τα στοιχεία. Και να θαυμάσει.

Οι πέτρες όλες είναι φερμένες από το ποτάμι, μία-μία. Και σκαλισμένες με καλέμι, και ασβεστωμένες. Πρόσωπα αγίων, σύμβολα, ζωάκια - απλά, γραμμικά, με το μεράκι που προκύπτει από την αληθινή λατρεία. Αλλά οι καλλιτέχνες, άφαντοι. Ούτε ένα όνομα, ούτε ένα σημάδι πουθενά.

Εμαθα οτι πρόκειται για δύο αδέλφια, δυό δίδυμους άντρες, που έζησαν εκεί πολλά χρόνια. Κάποιος μάλιστα μου είπε οτι είναι από τη Χαριτωμένη, ένα χωριό νότια της Δράμας, στις υπώρειες του Μενοικίου όρους. Κάποια στιγμή μας έφερε ο δρόμος και εκεί.

Βρήκα τα δυό αδέλφια να εργάζονται στην είσοδο του χωριού τους. Μιλήσαμε λιγάκι, εγώ εκφράζοντας τον θαυμασμό μου για το μεράκι τους και την ομορφιά που προσφέρουν με το έργο τους, εκείνοι μιλώντας και ρωτώντας για πράγματα καθημερινά, σεμνοί και απλοί. Η φίλη μου ρώτησε διακριτικά πώς επιβιώνουν, και η απάντηση ήρθε οτι "ο Θεός μεριμνά για όλους όπως πρέπει". Μας μίλησαν και για τις πηγές στο βουνό, κι ακολουθήσαμε τις οδηγίες τους. Χτες ξαναπήγα στη Χαριτωμένη, να δείξω σε μία άλλη φίλη το έργο των δύο αδελφών.

Ηταν και οι δυό τους εκεί, και πολύ χαρούμενοι που ήρθαμε να δούμε το έργο τους. Φάνηκε να ζουν σε ένα τροχόσπιτο εκεί δίπλα. Το έργο είχε σχεδόν τελειώσει, ο μικρός κήπος είχε φυτευτεί, και πιάσαμε να συζητάμε για τα βουνά, τα δάση, και τα άγρια ζώα. Οι δίδυμοι μας έλεγαν ιστορίες από την εποχή που ζούσαν στη Ροδόπη, για τις αρκούδες που τους γνώριζαν και δεν τους ενοχλούσαν, για τα αρκουδάκια που είναι πιο περίεργα και ήθελαν να δουν τον άνθρωπο, για τον κυνηγό που τους είπε πως τα ζώα καταλαβαίνουν, γιατί εκείνου θα του ορμούσαν ενώ στα δυό αδέλφια (που δεν πειράζουν κανένα ζώο) δεν θα ορμούσαν ποτέ. Φάνηκε να έχουν εκτενή γνώση των βίων πολλών αγίων, γιατί η κουβέντα μας διανθίστηκε από πολλά περιστατικά βίων αγίων, ειδικά σε σχέση με τα "άγρια θηρία".

Πέρα από πρόσωπα αγίων, ζώα, και ιερά σύμβολα, τα αδέλφια χαράσσουν πάνω στην πέτρα και ευχές, προσευχές, και δικά τους ποιήματα. Το παρακάτω ποίημα το έγραψε ο ένας από τους δύο, νοσταλγώντας την εποχή που ζούσαν στα βουνά της Ροδόπης. Τον ρώτησα γιατί έφυγαν από κει. Μου απάντησε οτι "ο Θεός ξέρει, κάθε φορά μας θέλει σε άλλο τόπο - εμείς πάμε όπου μας θέλει".

Πολλά θα ήθελε να ξέρει ενδεχομένως κανείς για την (εξωτερική/κοινωνική) ζωή των δύο διδύμων - για τους γονείς τους, το πώς μεγάλωσαν, για το πώς οδηγήθηκαν να ζούν τη ζωή που ζουν, να κάνουν αυτά που κάνουν, τι είδους εμπειρίες έχτισαν αυτή τη βαθειά πίστη, αν έχουν φίλους, αν κάνουν παρέες, για το τι σχέση έχουν με το θρησκευτικό ιερατείο. Η τέχνη τους είναι εύγλωττη, πάντως, σε σχέση με την εσωτερική τους ζωή. Και η διάθεση να φτιάξουν κάτι απτό, υλικό, που να υμνεί το πνευματικό, είναι επίσης ενδεικτική ανθρώπων που θέλουν να μοιραστούν, να "κοινωνήσουν" την αγάπη τους σε ότι τους εμπνέει - χωρίς φανφάρες, χωρίς προβολή, χωρίς πολλά λόγια. Ετσι απλά  στέκονται τα έργα τους - σε μια εποχή γενικευμένης και μοδάτης αθεϊας (αλλά και μεγάλων από άμβωνος λόγων), είναι μάρτυρες μίας στέρεης λατρείας, θεμελιωμένης στα υλικά του πλανήτη μας.

Η Αξία ενός Δέντρου

"Τη Νύχτα αυτή τη λετε εσείς Φωτιά, μα εγώ τη λέω Δέντρο"

Αιωνόβιο πλατάνι (ότι απέμεινε απ' αυτό) στη Δράμα

Τα δέντρα μας συντροφεύουν από την αρχή της ζωής μας (ως είδος) σε αυτόν τον πλανήτη. Για την ακρίβεια, ήταν εδώ πριν από μας, και συνέβαλαν στην τροποποίηση του κλίματος της Γης έτσι ώστε το είδος μας να μπορεί να επιβιώσει με επιτυχία. Πολλοί λαοί (μαζί και οι αρχαίοι Ελληνες) θεωρούσαν τα δέντρα ενδιαιτήματα (τόπο κατοικίας) θεοτήτων, και αλίμονο στον βέβηλο που έμπαινε στα ιερά άλση των θεών, πόσο μάλλον εάν τα κατέστρεφε!

Καστανιά στον Ολυμπο

Οι άνθρωποι πάντοτε φύτευαν δέντρα: για τους καρπούς τους, για την ξυλεία τους, για τις φαρμακευτικές τους ιδιότητες (να θυμηθούμε οτι ο φλοιός της ιτιάς περιέχει τη βασική συστατική ουσία της ασπιρίνης, για παράδειγμα), για τη σκιά τους, και φυσικά για την αισθητική απόλαυση. Οι παραδόσεις λένε οτι μέχρι και τα μέσα του 20ου αιώνα στη βόρειο Γαλλία οι χωρικοί φύτευαν 2 βελανιδιές για κάθε παιδί τους που γεννιόταν, προκειμένου να έχει ξυλεία για την επίπλωση του σπιτιού του όταν θα παντρευόταν. Στην Ινδία λένε οτι εάν ένας άνθρωπος φυτέψει 6 δέντρα neem στη ζωή του, έχει γλιτώσει μία μετενσάρκωση ('σώζει την ψυχή του' θα λέγαμε εμείς αντίστοιχα). Οταν ο Μ. Αλέξανδρος έφερε τα πλατάνια στον Ελλαδικό χώρο από την Ανατολή (platanus orientalis λέγεται ο πλάτανος) τον πρώτο καιρό οι άνθρωποι πλήρωναν για να καθίσουν κάτω από τη σκιά του. Στη νεοελληνική γραμματεία πόσα και πόσα διηγήματα και ποιήματα δεν μιλούν για τον "γερο-πλάτανο", και σε πόσα χωριά ο πλάτανος δεν σηματοδοτεί το κέντρο του χωριού, με τις καρέκλες του παραδοσιακού καφενείου να τοποθετούνται στην πλούσια σκιά του!

Δέντρο χτυπημένο από κεραυνό στο όρος Μενοίκιο

Ωραία όλα αυτά, θα πει κανείς. "Ρομαντικά". Αλλά ζούμε σε μια βαρέως υλιστική εποχή, που "ρομαντισμοί δεν χωράνε": φάρμακα φτιάχνουν οι εταιρείες που διαθέτουν και ποιοτικό έλεγχο (μην πάμε και σαν το σκυλί στ' αμπέλι, που λένε), έπιπλα αγοράζουμε από τους επιπλοποιούς και το ικέα (και τι μας νοιάζει από τι ξυλεία προήλθαν, ποιός φύτεψε τα δέντρα, ποιός τα έκοψε, κτλ), φρούτα αγοράζουμε από το σουπερμάρκετ και ξηροκάρπια από τις κάβες, το neem (και τα παράγωγά του) παραλίγο να γίνει πατέντα πολυεθνικής, και ναι μεν θαυμάζουμε τη γραφικότητα και την περιφέρεια του γερο-πλάτανου όταν πίνουμε το καφεδάκι μας στο χωριό του παπού, αλλά δεν ζούμε εκεί: είναι απλά άλλη μια ωραία εικόνα των διακοπών μας. Τα δέντρα κάνουν "σκουπίδια" στις πόλεις μας -  το φθινόπωρο φυλλοροούν! Οι μουριές ρίχνουν τα μούρα τους στα πεζοδρόμια και γεμίζουν "βρωμιά" τα παπούτσια του διαβάτη. Τι τελικά μας προσφέρουν τα δέντρα σήμερα;

Δάσος πεύκης στον Ολυμπο

Ιδού μια πρόχειρη λίστα των υπηρεσιών που προσφέρει ένα δέντρο (σε εμάς και στο υπόλοιπο οικοσύστημα):

• Συγκρατεί το νερό της βροχής με την κόμη και τις ρίζες του (και έτσι μετριάζεται η πιθανότητα πλημμύρας από το μένος των ισχυρών βροχοπτώσεων, και η διάβρωση του εδάφους από το νερό). Επίσης με τις ρίζες του αποστραγγίζει το περισσευούμενο νερό, κάνοντας το έδαφος πιο στέρεο όπου χρειάζεται.
• Συγκρατεί το έδαφος με τις ρίζες του - στην πραγματικότητα, οι ρίζες του δέντρου (και η φυλλορροή του) δημιουργούν χώμα.
• Πεθαίνοντας (αν δεν το μετακινήσουμε), τρέφει το δάσος μέσω των μυκήτων και των λοιπών μικροοργανισμών που διασπούν την ύλη του και την μετατρέπουν σε θρεπτικά στοιχεία για μυριάδες μορφές ζωής (που κάποιες τελικά φτάνουν και στο πιάτο μας!)
• Τροποποιεί και ρυθμίζει το κλίμα: η κόμη του δημιουργεί βροχή (μέσω της εξατμισοδιαπνοής), διατηρεί σταθερές θερμοκρασίες (μέσα στο δάσος, και όπου υπάρχει ικανός αριθμός δέντρων, οι θερμοκρασίες δεν έχουν μεγάλες διακυμάνσεις, δεν υπάρχουν ακραίες θερμοκρασίες, και άρα ακόμα και ένα μικρό αστικό άλσος αποτελεί καταφύγιο).
• Προστατεύει (τα σπίτια και τα χωράφια μας) από τον άνεμο, λειτουργώντας σαν ανεμοφράχτης.
• Φιλτράρει τα σωματίδια της σκόνης, κάνοντας τον αέρα πιο καθαρό.
• Είναι καταφύγιο διαφόρων μορφών ζωής (εντόμων-επικονιαστών, πουλιών-διασπορέων και θηρευτών, μικρών ζώων που βοηθούν στην οικολογική σταθερότητα - π.χ. τρέφονται με βλαβερά για μας έντομα)
• Εκτός από την ποιότητα του αέρα βοηθά στην ποιότητα του νερού (το νερό διηθείται μέσα από το στρώμα των φύλλων και των ριζών και φτάνει τελικά καθαρότερο στον υδροφορέα - από όπου θα μας έρθει ως νερό πηγής ξανά για να το πιούμε)
• Δημιουργεί οάσεις αναψυχής μέσα στις κατοικημένες περιοχές, πολύτιμες για τον σύγχρονο άνθρωπο που ζει και εργάζεται μακριά από το φυσικό περιβάλλον.
• Τα δέντρα είναι τα κύτταρα ενός δάσους, που λειτουργεί ως ένας ολόκληρος αυτόνομος οργανισμός (εάν του το επιτρέψουμε, με τη μανία μας να ελέγχουμε τα πάντα!). Εάν κατανοήσουμε (όταν κατανοούμε έστω και λίγο) τον μηχανισμό λειτουργίας αυτού του οργανισμού, μπορούμε να κατανοήσουμε οποιοδήποτε άλλο οικοσύστημα: την κοινωνία μας, την οικογένειά μας, το μπαξέ μας, και τον εαυτό μας τον ίδιο. Ποτέ δεν θα καταφέρουμε να μάθουμε όλα τα πώς και τα γιατί του οργανισμού που λέγεται δάσος, γι αυτό και ποτέ δεν θα καταφέρουμε να βαρεθούμε στην μαθητεία αυτή!

Βλάστηση στον καταρράκτη Αγ. Βαρβάρας

Λέμε τα προφανή - όσα θα έπρεπε να θυμόμαστε από τους προγόνους μας και από τα μαθήματα που κάνουμε στο σχολείο! Γιατί τα λέμε: σήμερα η αποψίλωση των δασών έχει αποσταθεροποιήσει το κλίμα του πλανήτη μας, και απειλείται άμεσα η επιβίωσή μας ως είδους. Το πράγμα έχει φτάσει να είναι "φυτέψτε γιατί χανόμαστε"! Οταν ρωτούν πότε είναι καλύτερα να φυτέψεις ένα δέντρο οι απαντήσεις είναι δύο ταυτόχρονα: 1. πριν 10 χρόνια, και 2. τώρα.

Γι αυτό και όταν ακούμε ότι κάποιος δήμος έκοψε δέντρα, ή προτίθεται να κόψει δέντρα, είναι σημαντικό να μιλάμε: να θυμίζουμε τις υπηρεσίες που μας προσφέρουν καθημερινά, βρέξει-χιονίσει, με αντίτιμο λίγη φροντίδα στα πρώτα τους χρόνια και ίσως λίγο κλάδεμα από καιρού εις καιρόν. Να θυμίζουμε οτι σήμερα περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη εποχή της ιστορίας της ανθρωπότητας το κάθε δέντρο μετράει, και κάνει τη διαφορά. Ενα δάσος που κόβεται στη Χαλκιδική θα προκαλέσει ξηρασία στην Κρήτη ή στην Πελοπόννησο, γιατί ο άνεμος και η βροχή δεν γνωρίζουν από σύνορα νομών και περιφερειών (πόσο μάλλον κρατών!). Το δέντρο που κόβω στον κήπο μου (γιατί "βρωμίζει" με τα φρούτα ή τα φύλλα του που πέφτουν) θα επηρεάσει τον κήπο της γειτόνισσας και μπορεί η γειτόνισσα να χρειάζεται διπλάσια ποσότητα νερού για  τα λουλούδια της πλέον. Θα επηρεάσει φυσικά και τον δικό μου κήπο, αλλά εφόσον το έκοψα έχω και την ευθύνη του!

Οξιά στο δάσος Λεπίδα

Σήμερα δεν νοείται (και δεν μας επιτρέπεται) να διατελούμε σε άγνοια σχετικά με την αξία του δέντρου. Τα λίγα που σημείωσα παραπάνω απλά 'ξύνουν την επιφάνεια'. Οι γνώσεις όλες υπάρχουν και είναι διαθέσιμες ευρέως πλέον. 

Πλατάνια σε κεντρικό δρόμο της Δράμας

Τα δέντρα (και τα δάση) είναι κοινά αγαθά, ακόμα και αν τυπικά ανήκουν σε κάποιο (φυσικό ή νομικό) πρόσωπο. Τα δέντρα μίας πόλης ανήκουν στους δημότες της πόλης και είναι στη φροντίδα τους - ηθικά τουλάχιστον! 

Το Νερό της Γης

Δεν υπάρχει άλλο στοιχείο που να μας θυμίζει περισσότερο αυτό που λέμε "ψυχή", που ανάλογα με τη θερμοκρασία του να παγώνει, να ρέει, και να μεταμορφώνεται σε αεράκι που πετάει και γίνεται σύννεφο στον ουρανό. Δεν υπάρχει άλλο στοιχείο με τόσο παράδοξες ιδιότητες. Τη μεγαλύτερη πυκνότητά του την έχει στους 4 βαθμούς Κελσίου: είτε το κρυώσουμε είτε το θερμάνουμε ο όγκος του θα αυξηθεί, και θα ελαφρύνει (γι αυτό οι πάγοι επιπλέουν και τα σύννεφα ανεβαίνουν στον ουρανό).

Η θέα του Νέστου νωρίς το πρωί, καθώς ο ήλιος εξάτμιζε το νερό, με τα μικρά σχεδόν ανθρωπόμορφα συννεφάκια να ρέουν μαζί με το ποτάμι και τη χαμηλή νέφωση από πάνω λειτούργησε μέσα μου σαν μία αρχέγονη εικόνα: μου θύμισε τα βιβλία που διάβαζα μικρή, για τις παλιές εκείνες εποχές της Γης που όλα άχνιζαν και έρεαν, και οι μορφές ήταν ακόμα εν τη γενέσει τους, και τίποτα δεν ήταν στέρεο και παγιωμένο. Ολα ήτανε νερό.

Ο δεσμός που δημιουργείται ανάμεσα στα άτομα που απαρτίζουν το νερό (το υδρογόνο και το οξυγόνο) είναι τόσο έντονος και δυνατός που δημιουργείται αυτό που λέμε επιφανειακή τάση: όταν το νερό έρχεται σε επαφή με τον αέρα η επιφάνεια του νερού λειτουργεί σαν προστατευτικός υμένας. Ετσι οι σταγόνες του νερού είναι σφαιρικές, έτσι τα πράγματα που επιπλέουν δεν σπάζουν την επιφάνειά του (και κάποια εντομάκια περπατάνε επάνω του χωρίς να βουλιάζουν) ...

Ζούμε στον πλανήτη νερό, έχουμε σώματα νερού: αίμα, ούρα, σάλιο, δάκρυα. Οταν βρισκόμαστε εντός του νιώθουμε να ελαφραίνουμε (άλλη μία θαυμαστή ιδιότητα του νερού), να ξεπλενόμαστε φυσικά και μεταφυσικά (καμιά φορά σκέφτομαι οτι αυτά τα δύο δεν έχουν καμία διαφορά στην τελική, η διαφορά τους έγκειται στο τι μπορεί να εξηγήσει η τρέχουσα επιστήμη και τι όχι κάθε φορά). Δεν υπάρχει κανένα όν, καμιά μορφή ζωής που να μην εξαρτάται άμεσα από το νερό...

To νερό μας καθρεφτίζει, μας δείχνει αυτό που είμαστε. Η θάλασσα είναι γαλάζια γιατί καθρεφτίζει το μπλέ του ουρανού, και όχι το ανάποδο (πού το βρίσκει το μπλε ο ουρανός; γαλάζια είναι η "αύρα" της Γης, γαλάζια φαίνεται από το διάστημα). Η κατάσταση των υδάτων δείχνει ποιοί είμαστε, δείχνει τον πολιτισμό μας, τις προτεραιότητές μας, την ηθική μας, τη "μορφή" της ψυχής μας. Και σίγουρα κάτι δεν πάει καθόλου καλά με την ανθρωπότητα: τα νερά της Γης μας δηλητηριάζονται από τις εξορυκτικές μας δραστηριότητες, ρυπαίνονται από πλείστες όσες ακατάλληλες ουσίες (πλαστικά, φυτοφάρμακα, βαρέα μέταλλα, κτλ) σε ποσότητες που η Γη δεν μπορεί πλέον να διαχειριστεί, και κατασπαταλώνται αστόχαστα. 

Το κλίμα της Γης έχοντας τη βάση του στο νερό, επίσης μας καθρεφτίζει. Είναι ο τρόπος του να μας "μιλά": ακραίες ξηρασίες και πλημμύρρες ερημοποιούν ("ρημάζουν") τόπους που συντηρούσαν τη ζωή, τεράστια κύματα αφανίζουν πόλεις, κ.ο.κ. Κάτι δεν κάνουμε καλά οι άνθρωποι.

Νερό υπάρχει άφθονο, ναι - αλλά το νερό που είναι διαθέσιμο για πόση από τον άνθρωπο είναι κάπου το 0.03% του συνολικού νερού του πλανήτη. Πρόκειται για το πιο πολύτιμο ορυκτό που διαθέτει αυτή τη στιγμή η Γη! Τα πολύτιμα υλικά, αυτά με τις παράξενες ιδιότητες, αυτά από τα οποία εξαρτάται η επιβίωση και η ζωή μας, τα θεωρούμε ιερά. Πόσο τιμούμε το νερό; με ποιό τρόπο αναγνωρίζουμε την ιερότητά του στη ζωή μας;

Το νερό διαθέτει μνήμη και "νοημοσύνη". Το απέδειξαν τα πειράματα του Δρος Μασάρου Εμότο και του Βίκτωρα Σάουμπέργκερ. Το νερό ενός τόπου δεν είναι ίδιο με το νερό ενός άλλου, κι ας έχουν την ίδια χημική σύσταση - η διαφορά βρίσκεται στη δομή των κρυστάλλων κάθε φορά. Το νερό εντός μας αλληλεπιδρά με το νερό που υπάρχει γύρω μας, και έτσι νιώθουμε την οικειότητα των τόπων των παιδικών μας χρόνων και της πατρίδας μας: τα νερά μας "αλληλοαναγνωρίζονται". Ο λαός μας λέει για κάποιον που δεν είναι σε οικείο περιβάλλον "έχασε τα νερά του", "είναι έξω από τα νερά του".

Σήμερα το νερό (άρα και η επιβίωσή) μας βρίσκεται σε κίνδυνο. Ευτυχώς ο πλανήτης μας διαθέτει ακόμα νοήμονα ανθρώπινα όντα: ανθρώπους που αντιστέκονται σθεναρά στις εξορύξεις ("πολύτιμων" μετάλλων και "επικερδών" ορυκτών - βλέπε Σκουριές, Standing Rock και αλλού), ανθρώπους που σχεδιάζουν στρατηγικές εξοικονόμησης νερού (είναι το πρώτο και κύριο μέλημα της Περμακουλτούρας σήμερα!), έξυπνους και ευαίσθητους αγρότες που εφαρμόζουν εδαφοκάλυψη και ποτίζουν με περίσκεψη, και σύγχρονους "ιερείς" που προσεύχονται και ευλογούν τα μολυσμένα νερά... Και πάντα, το ζητούμενο είναι να γίνουμε περισσότεροι. 

Το ζητούμενο είναι να φερθούμε στο νερό σαν το ιερό αγαθό που είναι. 

Το ζητούμενο είναι να αναγνωρίσουμε οτι το νερό είναι δικαίωμα όλων των όντων που ζουν στον πλανήτη μας.

Ταξίδι στη Ρουμανία

Ξεκινήσαμε μεσάνυχτα από τη Θεσσαλονίκη, δυό οχήματα, μέσα από τις νυχτερινές ομίχλες της Βουλγαρίας (ιδέα δεν είχαμε για τους κινδύνους που ελλόχευαν και μας προσπέρασαν). Το πρωί διασχίσαμε τον Δούναβη, και μπήκαμε στη Ρουμανία. Στόχος μας η Κλούζ-Νάποκα, δεύτερη σε μέγεθος πόλη της χώρας μετά το Βουκουρέστι, και το Πανευρωπαϊκό Συνέδριο Νυελένι...

Μικρά χωριά, φροντισμένα σπιτάκια με ξύλινους φράχτες και διακοσμητικά τελειώματα στα πορτοπαράθυρα, μπουγάδες, κρεμασμένες πιπεριές, ξύλινα κάρα με άλογα, φύλλα που έπεφταν κίτρινα, λαχανικά που πωλούνταν στους διερχόμενους:  πιπεριές, καρπούζια, κολοκύθες, κουνουπίδια, λάχανα χωρίς τελειωμό. Αγροτική αφθονία.

Φυσιογνωμίες ξερακιανές, με σκούφους και παντελόνια του χωραφιού, τσεμπέρια, που κάθονταν πλάι στα κάρα ή σε πεζούλες, έτσι, μόνοι ή μαζί, χαζεύοντας τα αυτοκίνητα που περνούσαν ή το χώμα. Στα χωράφια με τα άλογα και τα κάρα στοίβαζαν θημωνιές ή - τι άλλο; - λάχανα. Το αυτοκίνητο περνούσε με ταχύτητες απαγορευτικές για το φακό, μα οι εικόνες που μένουν μέσα μας είναι ακόμα πιο ζωντανές γιατί μπλέκονται με τα συναισθήματα που γέννησαν.

Η Ρουμανία ζει στην ύπαιθρό της: έχει το ήμισυ όλου του αγροτικού πληθυσμού της Ευρώπης, ποσοστό που σιγά-σιγά χάνεται, καθώς οι μικροί αγρότες δεν μπορούν πλέον να αυτοσυντηρηθούν όντας έξω από τις προδιαγραφές των επιδοτήσεων της ΕΕ (οι οποίες ευνοούν και συντηρούν τις μεγάλες αγροβιομηχανικές μονάδες). Μαζί με την την αξιοπρέπεια και την ανεξαρτησία τους χάνεται και η γνώση αιώνων. Αυτό ήταν και το μεγάλο θέμα του συνεδρίου!

Και το ταξίδι συνεχίζεται. Τα χωριά διαδέχονται κάμποι, εκτάσεις τεράστιες, οριοθετημένες με ταμπελάκια της πολυεθνικής εταιρείας που παρέχει σπόρους λιπάσματα και ζιζανιοκτόνα (με το αζημίωτο φυσικά). Οι ταμπελίτσες είχαν το σχήμα του "stop".

Πορεία πλάι στο ποτάμι, με φως να πέφτει, και οι κουβέντες στο αυτοκίνητο χτίζουν την οικειότητα του συνοδοιπόρου. Είμαστε κουρασμένοι, θέλουμε να φτάσουμε στον προορισμό μας, αλλά η θέα μας γεμίζει δέος, και παίρνουμε δύναμη από την ομορφιά.

Μας περιμένει το συνέδριο και η πόλη. Η Κλουζ μας υποδέχεται νύχτα, μετά από 21 ώρες στο δρόμο. Μια πόλη αξιοπρεπούς μεγέθους, στην καρδιά της Τρανσυλβανίας, με κτίρια από ολόκληρο το φάσμα της ιστορίας της, και φοιτητόκοσμο. Πολύ φοιτητόκοσμο (περίπου το ένα τρίτο των κατοίκων, όπως μάθαμε!). Πέρσι, μάλιστα, ήταν Ευρωπαϊκή Πόλη Νεότητας. 

Η πρώτη ηλιόλουστη μέρα ήταν και η μοναδική ημέρα που βρέθηκε ο χρόνος να απομακρυνθούμε λιγάκι από τον πολυπληθή συνεδριακό χώρο. Ποιός τη χάρη μας! Πρώτη εξόρμηση, ο Βοτανικός Κήπος, με φθινοπωρινή ενδυμασία.

Καφεδάκι στο "Νούμερο 8, Coffee & Social Affairs". Bρίσκουμε τους φίλους μας, ανάμεσά τους και ένας ντόπιος - συζητάμε, μαθαίνουμε, κάνουμε το πλάνο της ημέρας με ένα τσάι.

Παντού σχολεία και σχολές πανεπιστημιακές. Το γεγονός οτι η Ρουμάνικη είναι λατινογενής γλώσσα μας την κάνει πιο οικεία, και εύκολα μαντεύουμε το νόημα των πινακίδων. 

Το μάτι του ξένου διερευνά, δεν θεωρεί τίποτα δεδομένο. Για τον ξένο όλα είναι καινούργια και θαυμαστά, και τα νοήματα συναρμολογούνται σιγά-σιγά, σαν παζλ. Τα οικεία τα συνηθίζουμε και εύκολα τα προσπερνάμε αστόχαστα, αλλά τα καινούργια γίνονται εναύσματα συλλογισμών (ένα παράδειγμα: τα γραφεία τελετών, που ήταν πάντα χαρούμενα στολισμένα με λουλούδια και ονόματα τύπου "αιωνιότητα", "ανάπαυση", "για πάντα", κτλ).

Μέσα στην ιστορία της πόλης εμπλέκεται και ο κομμουνισμός. Τεράστιες πολυκατοικίες, ψηλές και σχετικά ομοιόμορφες υψώνονταν σε διάφορα σημεία της πόλης - όχι τα άχαρα κουτιά του Βελιγραδίου, ούτε οι τρομακτικοί κύβοι των δικών μας εργατικών πολυκατοικιών, όμως: εδώ υπήρχαν μικρές καμπύλες, μπαλκονάκια στρογγυλά, παραθυράκια τοξωτά. Να σπάει το ίσιο το αφύσικο, να παίζει λίγο το μάτι. Ο εναλλακτικός τουριστικός οδηγός που συμβουλεύτηκα είχε και ειδικές διαδρομές για να θαυμάσει ο ανήσυχος τουρίστας τα απομεινάρια του κομμουνιστικού παραδείσου! Στο μεταξύ ο ντόπιος φίλος μας μας πήγε σ' ένα "παραδοσιακό" εστιατόριο (απομεινάρι κι αυτό από την εποχή του κομμουνισμού, στο οποίο έτρωγε η μητέρα του ως φοιτήτρια) και φάγαμε "λάχανο αλά κλουζ" (βαρύ αλλά πεντανόστιμο!) Και για γλυκό... Απ' την πλατεία πήραμε γλυκό ψωμί σε κύλινδρο (όχι, δεν είναι γύρος).

Πόλη δε γίνεται χωρίς παζάρι, χωρίς αγορά υπαίθρια, χωρίς πάγκους και παραδοσιακά προϊόντα. Εδώ υπήρχαν κεντημένα πουκάμισα, υφαντά, κοσμήματα με χάντρες, ξυλόγλυπτα κουτάλια, παιχνίδια και κουζινικά, κεραμεικά, είδη από μαλλί προβάτου. Και κρύσταλλοι: πολλοί, μεγάλοι, και πανέμορφοι, από κοντινά ορυχεία. Βόρεια πράγματα, αλλιώτικα από τα δικά μας γι αυτό τόσο γοητευτικά.

Με γοήτευσαν τα παλιά κτίρια και οι κήποι, τα πάρκα με τα πεσμένα φύλλα, οι μικρές στοές που ξεκινούσαν από τους κεντρικούς δρόμους και οδηγούσαν σε καθημερινές ατημέλητες αυλές ή μαγικά μπαράκια, οι εκκλησίες με τις τεράστιες αγιογραφίες απέξω. Και τα αγάλματα των παλιών πολέμαρχων που μου θύμισαν τον Αστερίξ!

Με γοήτευσε η χορωδία του ορθόδοξου καθεδρικού ναού που επισκεφθήκαμε την Κυριακή το πρωί - ήταν κατάμεστος από κόσμο όλων των ηλικιών που όντως συμμετείχε με ευλάβεια που την ένιωθες στον ίδιο τον αέρα τριγύρω.

Το Σαββατόβραδο τα περισσότερα μπαράκια είχανε πάρτυ χαλλοουίν. Η καρδιά της Τρανσυλβανίας πάντα χτυπούσε πιο δυνατά τα βράδια, καθώς φαίνεται! Κάτι η γιορτή, κάτι η εποχή, σε όλη την πόλη έβρισκες κολοκύθες!

Πρέπει να ομολογήσω οτι ενώ γενικά ποτέ δεν θα επέλεγα μία πόλη για να κάνω διακοπές, καθότι δεν αγαπώ τα αστικά περιβάλλοντα, στην Κλουζ θα ξαναερχόμουν πολύ ευχαρίστως για να μείνω περισσότερο. Να περπατήσω στα σοκάκια, να πιώ καφεδάκια και μπύρες σε χεβυμεταλλάδικα μπαράκια, να παζαρέψω κρυστάλλους, να δοκιμάσω τα γιγάντια κομμάτια σοκολάτας και τα άγρια μανιτάρια τουρσί, να ακούσω μία ολόκληρη λειτουργία με αυτή  την υπέροχη χορωδία, να μιλήσω με ντόπιους, να πάω στο θέατρο, να ακούσω παραδοσιακή τρανσυλβανική μουσική με αυλούς και βιολιά (εδώ η μουσική τρανς έχει άλλο νόημα!)

Γυρνώντας πίσω από κάθε ταξίδι κουβαλάω σπόρους, κρυστάλλους, σουβενίρ για τα παιδιά μου, και εικόνες. Αυτή τη φορά κουβαλάω και την επιθυμία να ξαναγυρίσω, να εξερευνήσω, να απορροφήσω λίγη ακόμα από την ζεστή φιλική ατμόσφαιρα της πόλης και της χώρας ετούτης. Στο επανειδείν.