Οι Φυτοφράχτες, τα Όρια και τα Περιθώρια

Στην περμακουλτούρα λέμε "χρησιμοποίησε τις άκρες και τα όρια και αξιοποίησε τα περιθώρια" (use edges and value the marginal). Αυτό κάνει η φύση, βασικά.

Φέτος περπάτησα πολύ στους μικρούς αγροτικούς δρόμους της Δράμας, ανάμεσα σε φυσικούς φυτοφράχτες, και θαύμασα τη βιοποικιλότητά τους. Μέσα σε ακτίνα 3 χιλιομέτρων και ανάμεσα σε χωράφια μονοκαλλιεργούμενα (σιτηρά, τριφύλλι, ηλίανθοι) μέτρησα πρόχειρα πάνω από 70 φυτικά είδη που μπόρεσα να αναγνωρίσω και άλλα καμιά 30αριά που δεν γνωρίζω τις ονομασίες τους. Πολλά φαρμακευτικά, πολλά βρώσιμα και από τον άνθρωπο. Δεν ήταν λίγες οι φορές που γυρνούσα από το περπάτημα με μία χεριά καυκαλήθρες, ή ζοχούς, ή ραδίκια, και έτσι είχα τη σαλάτα της ημέρας - ή το φάρμακο (αγιόκλημα, βαλσαμόχορτο, αχιλλεία, κυνόροδα, κράταιγο, κτλ). Φέτος ένιωσα πολύ πλούσια και ευγνώμων περπατώντας αυτά τα μονοπάτια, με όλη αυτή την αφθονία γύρω μου.

Αλλά πώς προέκυψαν αυτοί οι φυτοφράχτες με την τόσο μεγάλη βιοποικιλότητα;

Οι παλαιοί άνθρωποι των πρώτων αιώνων της γεωργίας "καθάριζαν" μικρές δασικές εκτάσεις για να σπείρουν τη σοδειά τους, κάτι που θα τους επέτρεπε να μείνουν μόνιμα σε έναν τόπο αντί να περιπλανιούνται ως τροφοσυλλέκτες και κυνηγοί. Κάπως έτσι δημιουργήθηκαν τα χωράφια. Ανάμεσά τους χωρίζονταν με λωρίδες δάσους, που χρησίμευαν για ξυλεία, φάρμακα, και άγρια τροφή για τα οικόσιτα ζώα. Αυτά σήμερα τα λέμε φυτοφράχτες (hedgerows στα αγγλικά). Στην Αγγλία προστατεύονται με νόμους και διατάγματα, γιατί θεωρούνται πολύτιμοι αφενός για το οικοσύστημα αφετέρου ως μνημείο πολιτισμού. Σε εποχές που δεν υπήρχαν συρμάτινες περιφράξεις, οι άνθρωποι όριζαν τις ιδιοκτησίες τους με φυσικούς φράχτες - ξερολιθιές, όπου υπήρχε η δυνατότητα του υλικού, ή αγκαθωτά φυτά. 

Τα αγκάθια προστατεύουν. Προστατεύουν τα φυτά από το μασούλισμα των ζώων, προστατεύουν τα χωράφια από τα μεγάλα ζώα και τους ανθρώπους (μια σειρά από τσαπουρνιές, βάτα, αγριοτριανταφυλλιές και κράταιγο είναι πραγματικά αδιαπέραστη!), και οι καρποί τους προστατεύουν την υγεία μας από ιούς και βακτήρια ενισχύοντας την άμυνα του οργανισμού μας. Αν βάλουμε στο παιχνίδι και τα παλιούρια με τα πουρνάρια, τότε έχουμε τον απόλυτο φράχτη, που μόνο μπουλντόζα ή βαριά χημεία μπορεί να χαλάσει. Ακόμα και η φωτιά τα βρίσκει δύσκολα με τα πουρνάρια!

Τα αγκαθωτά φυτά βρίσκονται σε ένα ενδιάμεσο στάδιο της διαδικασίας "διαδοχής", η οποία περιγράφει τα στάδια που περνά ένα άδειο/χέρσο κομμάτι γης μέχρι να γίνει δάσος. Πρώτα έρχονται τα πανίσχυρα μονοετή "ζιζάνια" που προετοιμάζουν το έδαφος, μετά τα διετή, τα πολυετή, μετά οι θάμνοι (αγκαθωτοί, ψυχανθείς κτλ) και μετά τα δέντρα που (όπως λέει η θεωρία και έχω παρατηρήσει κι εγώ η ίδια) φυτρώνουν προστατευμένα ανάμεσα στους θάμνους, ψηλώνουν, κτλ. Η όλη διαδικασία παίρνει χρόνια εάν αφεθεί ανενόχλητη, αλλά όταν αναχαιτίζεται ή παρεμποδίζεται από οποιονδήποτε παράγοντα, παίρνει... περισσότερα χρόνια! Σίγουρα ολόκληρη μία ανθρώπινη ζωή, συχνά παραπάνω. Τα δάση που βλέπουμε, εάν δεν έχουν φυτευτεί από τον άνθρωπο, έχουν ηλικίες πολλών αιώνων.

Στους φυτοφράχτες που περπάτησα παρατήρησα όλα τα στάδια, που από κάποιο σημείο εξέλιξης και μετά, προχωρούν ταυτόχρονα. Η γη διατηρεί μέσα της μία πλούσια τράπεζα σπόρων, οι οποίοι ενεργοποιούνται στο δικό τους χρόνο. 'Αλλο φυτό ξυπνάει τον Μάρτη, άλλο τον Απρίλη, κι εκεί που έβλεπες λευκές καυκαλήθρες τώρα βλέπεις γαλάζιες νιγκέλες, και πάει λέγοντας. Ποτέ δεν πλήττεις. Και καθώς περνούν τα χρόνια, ο αέρας τα πουλιά τα ζώα και ο άνθρωπος φέρνουν κι άλλους σπόρους, που έρχονται και προστίθενται στη βιοποικιλότητα του φυτοφράχτη. Με τον τρόπο αυτό δημιουργούνται κι άλλα ενδιαιτήματα για περισσότερα είδη πουλιών και ζώων. Ετσι σιγά-σιγά φτιάχνεται ο παράδεισος.
Τα παλιότερα χρόνια, προ ζιζανιοκτόνων, οι φυτοφράχτες έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην φυτοπροστασία: τα πουλιά που φώλιαζαν εκεί έτρωγαν τα έντομα που έτρωγαν τα σπαρτά, κτλ. Ολόκληρη τροφική αλυσίδα με αρχή τους πολυποίκιλους μικροοργανισμούς του εδάφους και κορυφή τα μεγάλα αρπακτικά που κρατούσαν σε έλεγχο τους πληθυσμούς των μικρότερων πουλιών.

Καθώς περπατούσα αναλογιζόμουν τις αναλογίες των φυτοφραχτών μέσα στην κοινωνία. Το λεγόμενο "περιθώριο", και τους λεγόμενους "περιθωριακούς" - λέξεις που νωρίς έμαθα οτι αντιστοιχούν σε ανθρώπους περιφρονητέους, ανεπρόκοπους, 'χαμένα κορμιά', ανθρώπους 'λούμπεν', ανυπάκουους και παράνομους, οραματιστές και εφευρέτες, τρελλούς, ανθρώπους επικίνδυνους για το στάτους κβο και την 'τάξη των πραγμάτων', ανθρώπους που σχεδιάζουν κοινοτικά νομίσματα και 'αντάρτες-κηπουρούς', ανθρώπους που δεν έχουν θέση στην κοινωνία των πολλών... Και σκεφτόμουν πως όλη αυτή η βιοποικιλότητα και η ομορφιά που αναγνωρίζω και εκτιμώ εγώ περπατώντας ανάμεσα στα χωράφια, για τους αγρότες είναι απλά χασούρα χώρου, φυτά ανεπρόκοπα (εφόσον δεν δίνουν την ζητούμενη και αμοιβόμενη παραγωγή), φυτά που δεν μπαίνουν σε σειρές, ζιζάνια δηλαδή, που από τύχη ή από τη μορφολογία του εδάφους βρίσκονται εκεί που βρίσκονται (δεν χωράει να τα ξεπατώσει το τρακτέρ). Καμιά φορά, μάλιστα, εάν περισσέψει καθόλου ζιζανιοκτόνο δηλητήριο από τα χωράφια, ο αγρότης το ρίχνει στο φράχτη - όπως με πίκρα ανακάλυψα μία μέρα στη βόλτα μου.

Σκεφτόμουν τα δύο είδη πλούτου: τον πλούτο που προκύπτει από το σιτάρι, τους ηλίανθους, την ελαιοκράμβη, το κριθάρι, το τριφύλλι - όλα φυτά μονοκαλλιεργούμενα σε μεγάλες εκτάσεις στον κάμπο, με χρηστικότητα για τη διατροφή τη δική μας, των οικόσιτων ζώων, και για βιοκαύσιμα, για τα οποία οι αγρότες επιδοτούνται και αμοίβονται με χρήματα τα οποία εξαργυρώνονται σε άλλα εμπορεύσιμα αγαθά. "Και έτσι κινείται η αγορά".

Και στις άκρες, στα περιθώρια, ο άλλος πλούτος: η ατέλειωτη βιοποικιλότητα. Με τη δική της τάξη και σειρά, την όχι γραμμική και καλλιεργημένη από ανθρώπου χέρι. Η φύση που αυτοοργανώνεται, διαφοροποιείται, αυτορρυθμίζεται, και τρέφει. Γιατί σάμπως πριν την επινόηση της γεωργίας οι άνθρωποι δεν τρέφονταν; Ακόμα σήμερα ζουν κάποιες ("πρωτόγονες" τις λέμε) φυλές τροφοσυλλεκτών-κυνηγών, των οποίων η διατροφή είναι τόσο ποικίλη που η εντερική τους χλωρίδα είναι εκατό φορές πιο πλούσια από τη δική μας, και οι μόνες ασθένειες που έχουν είναι αυτές που τους φέρνουμε οι "πολιτισμένοι".

Επίσης διδάσκει. Σε μία εποχή που όλα τα θέλουμε ίδια και ομοιογενή, (από την ύλη που θα διδάσκονται τα παιδιά μας στο σχολείο μέχρι τις καρέκλες στην τραπεζαρία μας, και από τις ντομάτες στο ράφι του σουπερμάρκετ μέχρι τις υπεύθυνες δηλώσεις στα ΚΕΠ, και η λίστα δεν έχει τέλος φυσικά), η αυτοοργανωμένη φύση που επιβιώνει στα όρια μας μαθαίνει τη διαφοροποίηση και την ποικιλία. Όλα ζουν μαζί, το καθένα στο χρόνο και στο χώρο του, το καθένα στη δική του τάξη (που αν δεν είμαστε ειδικοί βιολόγοι ούτε που τη φανταζόμαστε), και μπορεί σε ένα τετραγωνικό μέτρο γης να ζουν ίσαμε είκοσι είδη μέσα σε ένα ημερολογιακό έτος. 

Πλάι στα μονοκαλλιεργούμενα χωράφια οι φυτοφράχτες σφύζουν από βιοποικιλότητα. Ενας σπασμένος αγωγός άρδευσης δημιουργεί μία κρυμμένη όαση από χρήσιμα φυτά, ένα οικοσύστημα λίμνης ανάμεσα στις καλλιέργειες. Σε μία εποχή που η μονοκαλλιέργεια του νου μοιάζει μονόδρομος, και δεν μπορούμε να φανταστούμε αλλιώτικο σύστημα οικονομίας, διακυβέρνησης, παιδείας, υγείας, κοινωνικής οργάνωσης από το δεδομένο, έρχεται "το περιθώριο" να μας θυμίσει τη διαφοροποίηση, την αυτοοργάνωση, την αυτορρύθμιση. Να μας θυμίσει οτι υπάρχουν νόμοι και τάξη διαχρονικότεροι από τους δικούς μας, που επιτρέπουν στη ζωή να ζει με πληρότητα και αφθονία. Και χαρά, λέω εγώ, καθώς ακούω τα βατράχια να κοάζουν κάνοντας φιγούρα στις θηλυκές, μια που είναι εποχή ερώτων ολούθε.

Μέσα στο 'περιθώριο' των ανεπρόκοπων, των ανυπάκουων, των τρελλών οραματιστών που "δεν έχουν στον ήλιο μοίρα", των διαφορετικών της κοινωνίας μας ίσως να βρίσκονται τα σπέρματα της ανανέωσης της φαντασίας μας. Στην τωρινή φάση της κοινωνίας, όπου έχουν αποτύχει και χρεωκοπήσει τα πολιτικά, οικονομικά, εκπαιδευτικά συστήματα που μέχρι σήμερα δοκιμάσαμε, ίσως να πρέπει να ψάξουμε στα όρια και στα περιθώρια να εμπνευστούμε. Εστω, να στοχαστούμε και να διδαχθούμε. Να αναγνωρίσουμε και να εκτιμήσουμε τον πλούτο της βιοποικιλότητας, μήπως και μπορέσουμε να μάθουμε κι εμείς να ζούμε μαζί. Σαν το παλιούρι με την τριανταφυλλιά το βάτο και το αγιόκλημα. Μαζί.

Παραπομπές σχετικές με τους φυτοφράχτες στη βιβλιογραφία:

https://www.thesolutionsjournal.com/article/life-in-the-margins-the-role-of-the-post-modern-hedgerow/

http://www.hedgelink.org.uk/index.php?page=17

https://permaculture.com.au/venerating-and-regenerating-hedgerows/

http://ikee.lib.auth.gr/record/127208/files/GRI-2011-7239.pdf

https://www.researchgate.net/profile/Athanasios_Mpamnaras/publication/330638849_Poikiloteta_kai_aphthonia_tes_entomopanidas_se_phytophrachtes_kai_agrous_siteron_sten_perioche_tes_Doliches_Diversity_and_abundance_of_the_insect_fauna_in_hedgerows_and_cereal_fields_in_the_area_of_Do/links/5c55ad3f458515a4c752ac58/Poikiloteta-kai-aphthonia-tes-entomopanidas-se-phytophrachtes-kai-agrous-siteron-sten-perioche-tes-Doliches-Diversity-and-abundance-of-the-insect-fauna-in-hedgerows-and-cereal-fields-in-the-area-of-Do.pdf

http://www.moa.gov.cy/moa/crosscompliance/crosscompl.nsf/All/5DF05FD00D21BC31C2257F1B0031AC3B/$file/%CE%9A%CE%91%CE%94%203%20%20%CE%94%CE%B9%CE%B1%CF%84%CE%AE%CF%81%CE%B7%CF%83%CE%B7%20%CF%84%CF%89%CE%BD%20%CF%86%CF%85%CF%83%CE%B9%CE%BA%CF%8E%CE%BD%20%CE%BF%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%84%CF%8C%CF%80%CF%89%CE%BD%20%CE%BA%CE%B1%CE%B8%CF%8E%CF%82%20%CE%BA%CE%B1%CE%B9%20%CF%84%CE%B7%CF%82%20%CE%AC%CE%B3%CF%81%CE%B9%CE%B1%CF%82%20%20%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%AF%CE%B4%CE%B1%CF%82%20%CE%BA%CE%B1%CE%B9%20%CF%87%CE%BB%CF%89%CF%81%CE%AF%CE%B4%CE%B1%CF%82.pdf

http://repository.biodiversity-info.gr/bitstream/11340/1914/1/1632.pdf

Ζιζάνια!

ζιζάνιο το [zizánio] Ο40 : 1. γενική ονομασία για αυτοφυή και άχρηστα χόρτα που φυτρώνουν ανάμεσα σε άλλα καλλιεργούμενα φυτά (ιδ. σιτηρά) και εμποδίζουν την ανάπτυξή τους: Kαθαρίζω το χωράφι από τα ζιζάνια. 2. ως χαρακτηρισμός μικρού παιδιού, που μας παρενοχλεί με την άτακτη και ζωηρή συμπεριφορά του· διαβολόπαιδο, σκανδαλιάρικο παιδί.

urtica dioica

Αυτό, λίγο-πολύ, λένε τα περισσότερα λεξικά. Ζιζάνια είναι τα αγριόχορτα που φυτρώνουν "εκεί που δεν τα σπέρνουν", σε μέρη που θέλουμε εμείς να καλλιεργήσουμε τα δικά μας φυτά. Αγρια πράγματα, αυτόνομα, ανθεκτικά, 'εχθροί' του αγρότη - και αντιστοίχως ατίθασα παιδιά, που δεν λογαριάζουνε συχνά την αυθεντία των μεγάλων, των δασκάλων ή του συστήματος, που "κάνουνε του κεφαλιού τους". Οπως λέμε οι μεγάλοι.

Υπάρχουν όμως κι άλλοι ορισμοί: "ζιζάνιο είναι το φυτό που έχει κατακτήσει όλες τις δεξιότητες επιβίωσης εκτός από το να φύεται σε γραμμές". Και "ζιζάνιο είναι ένα φυτό που δεν έχουμε ανακαλύψει ακόμα τις αρετές του" (Ρ. Β. Εμμερσον).

Τα φυτά που ονομάζουμε ζιζάνια, από οικολογική σκοπιά, είναι τα "φυτά-πρωτοπόροι", ή πρόδρομα είδη. Είναι τα φυτά που σπεύδουν να καλύψουν τα γυμνά σημεία της γης, όπου το έδαφος έχει αναστραφεί ή αναταραχθεί, και έχει μείνει χωρίς κάλυψη. Η γη δεν θέλει να μένει γυμνή, γιατί όπως και εμείς , χρειάζεται προστασία από το κάψιμο του ήλιου, από το κρύο, από τη διάβρωση του αέρα και της βροχής - τα φυτά  αυτά, λοιπόν, έρχονται να της προσφέρουν την ποθούμενη κάλυψη. Και όχι μόνο. Οταν αναστρέφεται το έδαφος, και χάνει τη φυσική του κάλυψη (όπως όταν καθαρίζουμε τον κήπο ή το χωράφι μας, όταν σκάβουμε τα θεμέλια ενός σπιτιού και αφήνουμε σωρούς χώματος στο πλάι), διαταράσσεται και η γονιμότητά του. Τα φυτά αυτά, μονοετή, ανθεκτικά, και πάντα πρόθυμα να φυτρώσουν κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, έρχονται να κατεργαστούν το έδαφος για να το καταστήσουν γόνιμο. Πώς; με τις ρίζες τους.

taraxacum officinale

Οι ρίζες του ραδικιού (όλων των ραδικιών, ουσιαστικά) είναι βαθιές, δηλαδή σκάβουν το έδαφος και φτάνουν σε βάθος αερίζοντάς το και μεταφέροντας θρεπτικά ιχνοστοιχεία (μέταλλα) στην επιφάνεια, στα φύλλα και στα άνθη τους - τα οποία, όταν πεθαίνουν γίνονται τροφή/λίπασμα για το έδαφος, πάλι. Οι ρίζες του πεντάνευρου, πάλι, είναι λεπτές και θυσσανώδεις και με τον τρόπο αυτό συγκρατούν το χώμα, προστατεύοντάς το από τη διάβρωση (από το να το παρασύρει σαν σκόνη ο αέρας, ή το νερό). Ετσι και οι ρίζες της αγριάδας, που θεωρείται από τα πιο δύσκολα ζιζάνια για τους καλλιεργητές της γης. Τα περισσότερα από αυτά τα φυτά είναι μονοετή, που σημαίνει οτι οι ρίζες τους σαπίζουν μέσα στη γη στο τέλος της σαιζόν, και πάλι γίνονται τροφή για τους μικροοργανισμούς που δημιουργούν τη γονιμότητα του εδάφους (πάλι λίπασμα, δηλαδή).

plantago major

Εάν αναρωτιέστε τι συμβαίνει όταν αφήνουμε τη γη να πορευτεί μόνη της, χωρίς τη δική μας παρέμβαση, αυτό το κομμάτι γυμνής γης δηλαδή, τι θα γίνει εάν το αφήσουμε απείραχτο, η επιστήμη της οικολογίας γνωρίζει: δάσος. Η γη τείνει να δημιουργήσει δάσος, δηλαδή σύνθετο οικοσύστημα - και ο τρόπος που το κάνει αυτό λέγεται συνοπτικά "διαδοχή". Τα μονοετή ανθεκτικά φυτά που λέμε ζιζάνια, αφού κάνουν το δικό τους έργο, που είναι η πρώτη κατεργασία του εδάφους, τα διαδέχονται τα διετή, οι πολυετείς πόες, τα οποία τα διαδέχονται οι θάμνοι (κυρίως αγκαθωτοί και συχνά της οικογένειας των ψυχανθών αλλά όχι μόνο) τους οποίους διαδέχονται τα πρόδρομα δέντρα, που δεν ζουν πάνω από 80-100 χρόνια, και τα οποία τελικά, μετά από πολλά πολλά χρόνια (η φύση δεν βιάζεται) θα τα διαδεχτούν τα μεγάλα μακρόβια δέντρα... Ενα αιωνόβιο δάσος, με λίγα λόγια, ξεκινά από μερικούς σπόρους ραδικού σε μια χέρσα γη. Από λίγα ζιζάνια, δηλαδή!

portulaca oleracea

Εξαιτίας του δυναμισμού και της ανθεκτικότητάς τους (σε καιρικές συνθήκες, σύνθλιψη από πατήματα, έντομα, ζώα κτλ), τα ζιζάνια είναι  (με ελάχιστες εξαιρέσεις) εξαιρετικά θρεπτικά ως τροφή, αλλά και ισχυρά φάρμακα. Η εικονιζόμενη γλιστρίδα ή αντράκλα, για παράδειγμα, έχει τη μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε ω3 λιπαρά από οποιοδήποτε άλλο φυτό στον πλανήτη μας - και φύεται παντού στην εύκρατη ζώνη. Σπάνια βρίσκεις καλοκαιρινό μπαξέ χωρίς αντράκλα κάπου να ξεμυτίζει! Το ίδιο και η στελλάρια, ή κοτόχορτο: είναι γεμάτη από νερό και ιχνοστοιχεία και τρώγεται με χίλιους τρόπους. Αλλά επειδή δεν τα ξέρουμε, είτε τα ξεριζώνουμε, είτε τα δίνουμε στις κότες (λατρεύουν τη στελλάρια, εξ ού και κοτόχορτο) ή στα γουρούνια (που λατρεύουν την αντράκλα). Κι επειδή τα άγρια φυτά είναι δείκτες του εδάφους, και τα δύο παραπάνω φυτά, ιδιαίτερα η στελλάρια, είναι δείκτης οτι το έδαφος έχει πολλή και καλή οργανική ύλη.

stellaria media

Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει άχρηστο ζιζάνιο. Οι τσουκνίδες, οι λουβουδιές, τα πεντάνευρα, η αγριάδα, οι πάσης φύσεως "μαργαρίτες", οι μολόχες, οι ζωχοί, τα αγριοπάπουλα, οι τραγοπώγωνες, τα άγρια σκόρδα, το γάλιο (κολλητσίδα), όλα τρώγονται, όλα εκχυλίζονται, όλα μας ωφελούν. Για καλή μας τύχη, σήμερα υπάρχει ολόκληρο κίνημα (με εξορμήσεις, σεμινάρια, κτλ) "συλλογής άγριας τροφής" (foraging and wild food movement) και πάρα πολλές σχετικές πληροφορίες στο διαδίκτυο. Φυσικά οι γιαγιάδες μας τα γνώριζαν όλα αυτά, αλλά ποιός είχε μυαλό τότε να μάθει, να καταγράψει, να συγκρατήσει είδη και συνταγές. Σήμερα επιστρέφουν όλα αυτά, για δύο λόγους: αφενός επειδή αυτά τα άγρια φυτά, τα "κοινά ζιζάνια", περιέχουν μεγάλες συγκεντρώσεις βιταμινών και ιχνοστοιχείων (που λείπουν από τα λαχανικά συμβατικής καλλιέργειας, γιατί καλλιεργούνται εν πολλοίς σε εδάφη εμπλουτισμένα χημικά και όχι αληθινά οργανικά, οπότε τα ιχνοστοιχεία τους, λένε οι μελέτες, και όταν υπάρχουν δεν αφομοιωνονται εύκολα από τον οργανισμό μας), και αφετέρου γιατί οι γεύσεις τους είναι έντονες και μοναδικές, άρα προσφέρονται για γκουρμεδιές.

galium aparine

Και για να γυρίσουμε λίγο στον άνθρωπο:  στα ανθρώπινα ζιζάνια... Αυτούς τους ανθρώπους, συνήθως παιδιά (σπάνια κανείς να παραμείνει ζιζάνιο μεγαλώνοντας), που θαρρετά λένε την αλήθεια τους, που βαριούνται την άψυχη και τυποποιημένη γνώση που τους σερβίρουμε οι μεγάλοι, που δεν σέβονται κάποιον απλά και μόνο για την ηλικία ή την κοινωνική του θέση ή την όποια του γνώση, που θέλουν χαρά, ζωή, παιχνίδι, επικοινωνία, που σπέρνουν "καινά δαιμόνια" (δηλαδή νέες ιδέες), που μας ξυπνούν από το λήθαργο των συνηθειών μας και απαιτούν σεβασμό για την ύπαρξή τους... Αυτούς τους ανθρώπους τους χρειαζόμαστε σήμερα. Σαν τα ζιζάνια του αγρού που θρέφουν το σώμα μας, αυτοί οι άνθρωποι έχουν μέσα τους περιεχόμενο που μπορεί να θρέψει το νου και την ψυχή μας. Και η αντισυμβατικότητά τους μπορεί να γίνει φάρμακο για το πνεύμα μας: να μας δώσει εναύσματα για να δούμε τα πράγματα αλλιώς.

Εχουμε ανάγκη τα ζιζάνια σήμερα. Το να τα σκοτώνουμε (με οποιονδήποτε τρόπο) ισοδυναμεί με αυτοκαταστροφή...

Συνέδριο Οικολογίας

Το περασμένο Σαββατοκύριακο βρέθηκα στο 28ο συνέδριο του ΠανΔΟικΟ, στην Κατερίνη, με θέμα "Κλιματική Αλλαγή και Αστικό Περιβάλλον". Το συνέδριο έγινε μέσα στον παλιό Καπνικό Σταθμό, που σήμερα είναι χώρος μίας μεγάλης τοπικής συλλογικότητας (Εθελοντική Ομάδα Δράσης ν. Πιερίας "Ο Τόπος Μου"), και η τσάντα με το υλικό του συνεδρίου είχε μέσα ένα μεγάλο γυάλινο μπουκάλι νερού, δώρο της ΔΕΥΑΚ. Ολα έμοιαζαν ελπιδοφόρα.

Δεν ήμουν σίγουρη τι περίμενα: φυσικά όλοι πλέον αναγνωρίζουμε τα σημάδια ενός κλίματος που αλλάζει, όλοι γνωρίζουμε το τι είδους επίπτωση έχει η αλόγιστη ανθρώπινη δραστηριότητα στον πλανήτη μας. Aρκετοί από μας όχι μόνο γνωρίζουν αλλά και εργάζονται για την αποκατασταση και αναγέννηση των φυσικων πόρων. Από το 1971 η περμακουλτούρα έχει γεννήσει (και αναγεννήσει) αρκετά διεθνή κινήματα: το κίνημα της αγρο-οικολογίας (agroecology), το κίνημα της αναγεννητικής γεωργίας (regenerative agriculture), το κίνημα του οικο-κοινοτισμού (ecovillages), το κίνημα της μετάβασης (transition towns), το κίνημα των σπόρων, το κίνημα της αποανάπτυξης (degrowth) και άλλα, που πλέον έχουν μπει στα διεθνή πανεπιστήμια, στον ΟΗΕ, και στην καθημερινή γλώσσα και πρακτική εκαντοντάδων χιλιάδων ανθρώπων στον πλανήτη μας. Τον κώδωνα του κινδύνου για τα φυτοφάρμακα τον είχε ήδη κρούσει ο Ρούντολφ Στάινερ το 1924, και έτσι γεννήθηκε η βιοδυναμική γεωργία. Για την κλιματική αλλαγή (όπως ορίζεται σήμερα από το IPPC) είχε μιλήσει από το 1970 ο Μπιλ Μόλλισον, εμπνευστής και ιδρυτής της περμακουλτούρας. Το 2006, ο Ρομπ Χοπκινς, ένας δάσκαλος περμακουλτούρας ξεκίνησε το κίνημα της μετάβασης μέσα στην πόλη του το Τότνες, και έκτοτε υπάρχουν μερικές χιλιάδες τέτοια εγχειρήματα ανά τον κόσμο. Ενα και στην Ελλάδα! 

Στην Αθήνα, αλλά και σε άλλες πόλεις, έγιναν αστικοί αγροι και λαχανόκηποι, ταρατσόκηποι, εγχειρήματα οικοχωριών, εγχειρήματα φυσικής δόμησης, εγχειρήματα βιώσιμης/εναλλακτικής ενέργειας, εγχειρήματα αυτάρκειας και αυτοδιαχείρισης της καθημερινής ζωής, και φυσικά ο θεσμός των Οικογιορτών (καθιερωμένος πανελλαδικά εδώ και πάνω από 25 χρόνια). 

Αυτά λοιπόν είχα στο νου μου όταν πήγαινα στο συνέδριο του Παν.Δ.Οικ.Ο. Δεν θα μπορούσα λοιπόν ποτέ να φανταστώ ότι κανείς από τους εισηγητές και τους συνέδρους (με τους οποίους συνομίλησα) είτε δεν είχε ακούσει ποτέ τον όρο περμακουλτούρα είτε δεν γνώριζε το περιεχόμενό του, παρά τις τόσο συχνές αναφορές στην αειφορία, στο resilience (που μεταφραζόταν ως ανθεκτικότητα, προσαρμοστικότητα, και ανάκαμψη ανάλογα τον ομιλητή), στην κυκλική οικονομία, κτλ.

Την πρώτη μέρα του συνεδρίου, οι ομιλίες ήταν σχετικές με το ίδιο το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής, τις επιπτώσεις της στην οικονομία και στη ζωή των ανθρώπων (φυσικές καταστροφές κτλ), και στους μπλέ κάδους της ανακύκλωσης. Η εισήγηση για τους μπλέ κάδους και την εταιρεία ανακύκλωσης ήταν πραγματικά διαφωτιστική σχετικά με το τι συμβαίνει αφότου πετάξουμε τα απορρίμματα στον κάδο (διαχωρίζονται και ταξιδεύουν στην Κίνα!). Υπήρξαν και 2 ομιλίες σχετικά με την εκπαίδευση των παιδιών, που εστίαζαν στην ανακύκλωση (την μεγάλη και νόστιμη καραμέλα της επίσημης οικολογίας) και την εκπαίδευση στην "αειφορία" (άλλη μία νόστιμη και μοδάτη καραμέλα, που όσο την ακούω τόσο πείθομαι οτι οι άνθρωποι που τη χρησιμοποιούν δεν καταλαβαίνουν τι σημαίνει). Μάθαμε πως η εκπαίδευση στην «αειφορία» έρχεται να αντικαταστήσει την περιβαλλοντική εκπαίδευση (συνεπώς να ‘πετάξει στα σκουπίδια’ όλη την πείρα και την τεχνογνωσία που έχουν αποκτήσει οι εκπαιδευτικοί των ΚΠΕ στη δωδεκάχρονη πορεία τους).

Εάν η πρώτη μέρα του συνεδρίου έθετε το πρόβλημα, η δεύτερη μέρα ήταν αφιερωμένη στις λύσεις. Υπήρχαν ομιλίες ειδικών σχετικά με την εξοικονόμηση πόρων και ενέργειας, την κυκλική οικονομία, τα "έξυπνα κτίρια" και τις "ανθεκτικές πόλεις", την συμπερίληψη των αστικών πάρκων στους δασικούς χάρτες, τους Ευρωπαϊκούς στόχους βιώσιμης ανάπτυξης, και σχετικά με το πώς οι νόμοι του ανθρώπου έρχονται σε σύγκρουση με τους νόμους της φύσης. Υπήρξε επίσης και η παρουσίαση καλών οικολογικών πρακτικών μέσα στην πόλη της Κατερίνης, από τον ίδιο τον νύν δήμαρχο της πόλης. Σε μία ωραία εκτός προγράμματος στιγμή, δόθηκε βήμα σε έναν καθηγητή δασολογίας να καταγγείλει την καταστροφή του δάσους των Πιερίων Ορέων με τις ανεμογεννήτριες. Επρόκειτο για τον εισηγητή με το μεγαλύτερο πάθος και πίστη στα λεγόμενά του!

Όλα σωστά κι ωραία, θα πει κανείς. Ναι, αλλά. Αλλά!

Ηταν όλα τόσο γενικά και γενικόλογα, ήταν όλα τόσο ‘γνωστά’. Στατιστικά, διαπιστώσεις, καταγγελίες, ευχολόγια, στόχοι, πρόστιμα, τρόποι σκέψεις που έχουν από καιρό ξεπεραστεί από τα κινήματα που προανέφερα.

Πόση σημασία έχει ότι «η Ελλάδα θα φάει πρόστιμα» όταν ο μέσος έλληνας πολίτης δεν αντιλαμβάνεται ότι ο τρόπος της ζωής του (που εκφράζεται μέσα από τον αλόγιστο καταναλωτισμό και την «ευκολία» του πετρελαίου και του πλαστικού, π.χ.) δεν είναι βιώσιμος μακροπρόθεσμα; Ότι αρρωσταίνει βαριά και ανεπαίσθητα αναπνέοντας αιωρούμενα σωματίδια και τρώγοντας δηλητηριασμένες τροφές (έστω σε «όμορφες συσκευασίες»);

Πόση σημασία έχει «σε ποια θέση βρίσκεται η χώρα μας» στον Ευρωπαϊκό κατάλογο για την ανακύκλωση όταν ο μέσος έλληνας πολίτης δεν έχει επίγνωση της σπατάλης των πόρων που αντιπροσωπεύουν τα καθημερινά του απορρίμματα; Το πρόστιμο ή η ντροπή θα φέρουν άραγε την πολυπόθητη επίγνωση; (Τα νέα συστήματα ψυχολογίας και διαχείρισης ομάδων λένε πως ούτε η τιμωρία ούτε η ντροπή φέρνουν ουσιαστικά μακροπρόθεσμα αποτελέσματα, αντιθέτως υποσκάπτουν κατά τέτοιο τρόπο την ψυχολογία μας που αναχαιτίζουν και την ικανότητα γνώσης.)

Πόσο «βιώσιμη και αειφορική» είναι η ανακύκλωση στους μπλε κάδους όταν τα υλικά που συλλέγονται στέλνονται στην Κίνα για αξιοποίηση; (σπαταλάται τόση ενέργεια, τόσο πετρέλαιο, που κάνει το όλο εγχείρημα ασύμφορο – για τη Γη, πάντα, γιατί οι τσέπες επωφελούνται θαυμάσια). Για καλή μας τύχη, η αγορά της Κίνας κλείνει οσονούπω, και δεν θα δέχεται υλικά από την Ευρώπη, οπότε θα βρεθούμε ενώπιος ενωπίω με την καταναλωτική μας συνείδηση.

Είναι άγνοια ή εθελοτυφλότητα που μας κάνει να εμμένουμε στο καπιταλιστικό μοντέλο που θέλει τον πλανήτη και όλα τα όντα του ως πόρους για εκμετάλλευση; Ακόμα και το μοντέλο της «κυκλικής οικονομίας» που περιγράφηκε από τους εισηγητές, περιγράφηκε με όρους καπιταλισμού, και πόρρω απέχει από τη νοοτροπία που θέλει να εμπνεύσει το κίνημα της μετάβασης (την ηθική οικονομία, ή οικονομία του δώρου, ή οικονομία κλειστού κυκλώματος – τη «δίκαιη κατανομή» που θέτει η περμακουλτούρα ως μία από τις τρείς αρχές δεοντολογίας της).

Περιγράφηκαν επίσης οι συλλογικές «προσπάθειες» που έκαναν οι κυβερνήσεις να αντιμετωπίσουν, ή να διαχειριστούν, τις περιβαλλοντικές κρίσεις, με τις διάφορες συμφωνίες: του Κυότο, του Παρισιού, κτλ. και τις διάφορες διεθνείς επιτροπές και οργανισμούς (IPPC, UNEP, κτλ). Εάν όλα αυτά είχαν κάποια αποτελεσματικότητα, σίγουρα τόσα χρόνια θα την είχαμε δει: θα είχε ολόκληρος ο πλανήτης καθαρό πόσιμο νερό, τα δάση θα αυξάνονταν, η τροφή θα ήταν καθαρή, φθηνή και προσβάσιμη σε όλους, δεν θα χρειάζονταν πλέον τα ορυκτά καύσιμα, οι πόλεις θα ήταν ανθρώπινες, κτλ. Αν. Λίγο-πολύ όμως αυτά τα ξέρουμε, ειδικά οι ενασχολούμενοι/ες με την Οικολογία. Οι καιροί της άγνοιας έχουν παρέλθει ανεπιστρεπτί, ευτυχώς. Και χρειαζόμαστε επειγόντως φαντασία!

Ακούστηκε επίσης στο συνέδριο το πρόβλημα του υπερπληθυσμού, ως παράγοντα κλιματικής αλλαγής (και έτσι θαυμάσια νομιμοποιούμε τις επιδημίες, τους πολέμους, κτλ για να ζήσουμε εμείς - οι προνομιούχοι - καλύτερες μέρες). Μόνο στο τέλος του συνεδρίου (λίγα λεπτά πριν κλείσει τις εργασίες του) ακούστηκε ως σχόλιο το προφανές, ότι το ζήτημα δεν είναι ο υπερπληθυσμός αλλά η ανισοκατανομή των πόρων και της κατανάλωσης!

Οι μύθοι (οι ιστορίες) πάνω στους οποίουςβασίζεται ένας πολιτισμός διαμορφώνουν τις αξίες του, και τη στάση του απέναντι στη ζωή. Ως ανθρωπότητα έχουμε κάνει μεγάλα βήματα συνειδητότητας από το «πόλεμος πάντων πατήρ». Σήμερα προχωρούμε προς τη συνειδητοποίηση ότι τα πάντα είναι σχέση, τα πάντα είναι αλληλοσυνδεόμενα και αλληλοεξαρτώμενα – ο σημερινός Ηράκλειτος θα έλεγε «σχέση μήτηρ πάντων», γιατί σήμερα είμαστε σε θέση να το αντιληφθούμε αυτό. Αλλά οι αφηγήσεις μας δεν έχουν αλλάξει αντίστοιχα. Χρειαζόμαστε νέους «μύθους» (με την έννοια των αφηγήσεων, των ιστοριών που διέπουν έναν πολιτισμό, όχι με την έννοια του ψέματος), νέα μοντέλα σκέψης, και χρειαζόμαστε να βρούμε, να επαναπροσδιορίσουμε εκ νέου τη θέση και το ρόλο μας επάνω στον πλανήτη. Και όλα θα βρούν τη θέση τους μετά: και η αειφορία, και η βιωσιμότητα, και η ανακύκλωση, και η κυκλική οικονομία, και η διαχείριση των αποβλήτων, και τα έξυπνα κτίρια και οι βιοκλιματικές πόλεις και η εκπαίδευση των παιδιών (κυρίως η εκπαίδευση των παιδιών!). Οι σύγχρονοι φιλόσοφοι έχουν θέσει ήδη τα θέματα αυτά σε ανοιχτούς διαλόγους, και είχα την προσδοκία πως το συνέδριο θα είχε μια τέτοια, πιο βαθειά προσέγγιση και κατεύθυνση.

Πέραν της άγνοιας της περμακουλτούρας, αυτό που με σόκαρε και με απογοήτευσε κυρίως, ήταν η απουσία γυναικείου λόγου. Στους 16 ομιλητές υπήρχε μία μοναδική γυναίκα (η εκπρόσωπος της Τράπεζας της Ελλάδας). Πλέον της ομιλήτριας, και μίας εκπροσώπου του πανδοικο (της οποίας το όνομα δεν ακούστηκε δυνατά, δημόσια, ούτε ήταν κάπου γραμμένο στο πρόγραμμα), μόνο μία ακόμα γυναίκα πήρε το λόγο – την ώρα των ερωτήσεων. Ειρήσθω εν παρόδω, η πρότασή της δεν (εις)ακούστηκε. Ένα από τα αφανή αλλά αναπόφευκτα συμπεράσματα του συνεδρίου, λοιπόν, είναι ότι η οικολογία είναι αντρική υπόθεση. Σε μια εποχή που η ΒαντάναΣίβα και τόσοι άλλοι μιλούν για το πώς η θηλυκή ενέργεια είναι το μόνο που θα μπορέσει να περισώσει τη ζωή επάνω στον πλανήτη μας (σπόρους, βιοποικιλότητα, υγεία, ειρήνη, πολιτισμό), σε μια εποχή που οι περισσότερες ζωντανές περιβαλλοντικές οργανώσεις γυναικοκρατούνται, ο γυναικείος λόγος απουσίαζε από συνέδριο οικολογίας!

Μ' αυτά και μ' αυτά, έφυγα από το συνέδριο με μια βαθειά απογοήτευση. Δεν ξέρω πού θα πάει η Οικολογία στην Ελλάδα, από δω και στο εξής. Εάν δεν ερωτευτούμε τη Γη, αν δεν αγαπήσουμε και δεν φροντίσουμε το σπίτι μας, ότι και να πούμε ότι και να κάνουμε θα είναι καταγγελίες και ευχολόγια. Το κλίμα γύρω μας αλλάζει, σε πολλά επίπεδα - εμείς;

Αντί βιβλιογραφίας, το κείμενο αυτό έχει άφθονα λινκ που οδηγούν σε άλλα σχετικά και ενδιαφέροντα κείμενα ή βίντεο που εξηγούν και πραγματεύονται περαιτέρω όρους και έννοιες (που πιθανόν να μην είναι τόσο οικείες ή γνωστές στον/ην αναγνώστη).

Prencov - Σαν Παραμύθι

Οταν πρωτοκατέβηκα από το λεωφορείο μια άνοιξη σε αυτό το μικρό Σλοβάκικο χωριό είχα την αίσθηση του παραμυθιού. Απαλή πράσινη κοιλάδα, σπίτια από πέτρα με ξύλινες κεκλιμμένες στέγες, άνθη παντού, δέντρα, ποταμάκι να κυλά παράλληλα. Σκέφτηκα: είμαι μέσα στην καρδιά της Ευρώπης, βρίσκομαι εδώ που γεννήθηκαν τα παραμύθια των παιδικών μου χρόνων.

Η αφορμή της πρώτης επίσκεψης ήταν η εκπαίδευση σε μία μέθοδο συλλογικής διαχείρισης πρότζεκτ/κοινών εγχειρημάτων που έχει το ευφάνταστο όνομα Dragon Dreaming. Αλλά αυτό αξίζει μία άλλη, δική του ανάρτηση, οπότε δεν επεκτείνομαι. Οι δράκοι, όμως, είναι συστατικό κάθε παραμυθιού που σέβεται τη φύση του! 

Μου έκανε εντύπωση η φροντίδα, όχι μόνο των ιδιωτικών κήπων των σπιτιών, αλλά και των κοινοτικών παρτεριών: εντυπωσιακά πολυετή άνθη, δέντρα με χρηστική και καλλωπιστική αξία, όλα με εδαφοκάλυψη από πριονίδι (εμφανώς προϊόν κλαδοτεμαχιστή). Σκουπίδι ούτε  για δείγμα πουθενά. Και παντού σημασία στη λεπτομέρεια.

Περπατώντας τις επόμενες μέρες, χαζεύοντας τα άνθη των κήπων (και προσπαθώντας να θυμηθώ τις λατινικές τους ονομασίες, αγαπημένο σπορ τα τελευταία χρόνια), παρατήρησα έξω από κάθε σπίτι κάτι μεγάλα πράσινα κυκλικά καπάκια που έλεγαν "ecowater - water over gold". Ρωτώντας τον οικοδεσπότη μας, έμαθα τα εξής: Οταν διαχωρίστηκε η Σλοβακία από την Τσεχία στη δεκαετία του 1990, οι πολυεθνικές έσπευσαν σαν τους γύπες και τα κοράκια να αγοράσουν τους φυσικούς πόρους των δύο χωρών. Δεν ξέρω τι έγινε στην Τσεχία, αλλά στη Σλοβακία δόθηκαν πολύ "καλές" προσφορές για το νερό από την Βεόλια και τη Νεστλέ. Οταν οι πολίτες πήραν χαμπάρι τι πήγε να γίνει αντέδρασαν, και η κυβέρνηση υπαναχώρησε: δεν πούλησε το νερό αυτό καθαυτό, αλλά τη διανομή του! Η χώρα έχει το μεγαλύτερο ποσοστό εθνικών δρυμών στην Ευρώπη, οπότε έχει ζάμπλουτο υδροφόρο ορίζοντα. Αφέθηκε όμως στη διακριτική ευχέρεια των δήμων και των κοινοτήτων να πουλήσουν τη διανομή του νερού τους  στη Νεστλέ... Και το μικρό παραμυθένιο χωριό (δια στόματος του αιρετού άρχοντα) είπε "Οχι". Και κράτησε το νερό και τη διανομή του, παίρνοντας Ευρωπαϊκά κονδύλια για τη βελτίωση των σχετικών υποδομών. Ο δήμαρχος/κοινοτάρχης που είπε το "όχι" εκλεγόταν συνέχεια για όσες θητείες του επέτρεπε ο νόμος να εκλέγεται.

Και σήμερα; ρώτησα. Εδώ και μερικά χρόνια οι Πρεντσιώτες  εκλέγουν γυναίκα δήμαρχο, και σήμερα ολόκληρο το δημοτικό συμβούλιο απαρτίζεται από γυναίκες. Πώς έτσι; ξαναρώτησα. "Οι άντρες μεγαλώνουν το σπίτι τους, ενώ οι γυναίκες φροντίζουν την κοινότητα" ήταν η απάντηση. Η σημερινή δήμαρχος είναι πολύ καλή στο να ζητά και να λαμβάνει Ευρωπαϊκά χρήματα για τις υποδομές του χωριού. Και είναι να το θαυμάζεις! Πέραν της φροντίδας των κοινοτικών παρτεριών που με εντυπωσίασε αρχικά, στο χωριό κατασκευάστηκε:

•  πλήρως εξοπλισμένος κοινοτικός ξενώνας (50 κλινών), ο οποίος φιλοξενεί τους δημοτικούς υπαλλήλους που δεν είναι ντόπιοι (και τους συμμετέχοντες σε σεμινάρια στο χωριό ή τους όποιους προσκεκλημένους της κοινότητας), 
• κοινοτικό κέντρο που περιλαμβάνει  βιβλιοθήκη, δημόσια πλυντήρια, αίθουσες πολλαπλών χρήσεων (εκεί γίνονται οι γάμοι και όλες οι τελετές της κοινότητας, εκεί και τα θεατρικά των παιδιών του σχολείου), μπαρ/καφετέρια, και ανοιχτό χώρο για γιορτές
• σχολείο (και νηπιαγωγείο) με οικολογικές προδιαγραφές: φωτοβολταϊκά, κομπόστ, λιμνούλα, συστήματα συλλογής νερού, χώρο αποθήκευσης για το πριονίδι από τον κλαδοτεμαχιστή, "ξενοδοχείο εντόμων", παρτέρια περμακουλτούρας, χώρος για εξωτερική εστία/φωτιά με γύρω παγκάκια, σπιτάκια πουλιών, και φυσικά πλήρως εξοπλισμένη κουζίνα για τα γεύματα των παιδιών
• διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου με ξύλινες κατασκευές, πλακόστρωτα μονοπάτια για να αποφεύγει ο πεζός και ο ποδηλάτης τον δημόσιο αυτοκινητόδρομο, και ένα μίνι τοπικό μουσείο για τον ιερέα (Αντρέι Κμετ) που κατέγραψε όλη την ενδημική χλωρίδα και ανακάλυψε τους προϊστορικούς οικισμούς της περιοχής.

Μέχρι περίπου τον πόλεμο στο χωριό υπήρχαν και λειτουργούσαν όλα τα επαγγέλματα. Υπήρχαν μύλοι, και άφθονος λευκός πηλός που εξήγετο και στις γύρω πόλεις (έφτιαχναν μάλιστα απ' αυτόν πίπες οι οποίες ήταν περιζήτητες στην περίοδο της Αυστρο-Ουγγαρίας). Ο τελευταίος σιδηρουργός έφυγε το 1947, και άφησε το εργαστήρι του να ρημάξει. Πριν κάποια χρόνια το αγόρασε ένας γιατρός από την πρωτεύουσα, και έφτιαξε ένα μίνι μουσείο με τα εργαλεία που βρήκε (και απέκτησε ένα νέο χόμπυ επίσης, δουλεύοντάς τα!)

Περπατώντας στο δρόμο, ξαφνικά άκουσα μία μουσική. Απαλή, σαν κλασική, αλλά όχι κάτι αναγνωρίσιμο. Δεν ερχόταν από σπίτι, ούτε από αυτοκίνητο, και αναρωτήθηκα εάν είχα κάποιου τύπου παραίσθηση (ήταν ευχάριστη μουσική, κι ήταν απομεσήμερο, ερημιά παντού!). Ευτυχώς την άκουσε και η συνοδοιπόρος μου, οπότε ησύχασα. Μερικά βήματα παρακάτω είδαμε πολύ ψηλά στις κολώνες του ηλεκτρικού, μεγάφωνα. Ρωτήσαμε, και μας είπαν οτι τα μεγάφωνα είναι για δημόσιες ενημερώσεις τύπου εάν γίνει κάποια διακοπή ηλεκτρικού ή νερού, για κάποια δημόσια γιορτή ή  γεγονός, για την ύπαρξη κάποιου έκτακτου παζαριού (βρεθήκαμε σε ένα τέτοιο, μέσα στο κοινοτικό κέντρο), για την ανακοίνωση γάμων, και για την αναγγελία θανάτων. Προφανώς η μουσική που ακούσαμε ανήγγειλε τον θάνατο κάποιου, γιατί ήταν "λυπητερή". Ο ντόπιος που μας ενημέρωσε σχολίασε οτι είναι κρίμα που αναγγέλονται/"εορτάζονται" μόνο οι γάμοι και οι θάνατοι, και δεν αναγγέλονται/"εορτάζονται" οι γεννήσεις!

Το άλλο που με εντυπωσίασε στο χωριό ήταν οι διακοσμήσεις στις προσόψεις της στέγης των σπιτιών. Τα παλιά χρόνια, που οι κάτοικοι ήταν χωρισμένοι σε καθολικούς και προτεστάντες, η διακόσμηση ήταν ενδεικτική του δόγματος (ένας σταυρός για τους καθολικούς, ένα δισκοπότηρο για τους προτεστάντες). Υπάρχουν όμως και σπίτια με αλλιώτικες διακοσμήσεις. Οι ντόπιοι λένε οτι αυτές υποδηλώνουν μια ακόμη παλαιότερη θρησκεία, αυτή που πίστευε στο δέντρο της ζωής.  Κάποτε συνυπάρχουν και τα δυό. Δυστυχώς πολλά από τα παλιά σπίτια πέφτουν πια...

Τι λείπει, άραγε από το χωριό αυτό; Οι άνθρωποι, κυρίως οι νέοι. Το σχολείο (δημοτικό & γυμνάσιο) με υποδομές για 80-100 άτομα, έχει μόνο 16 παιδιά. Το χωριό αριθμεί 600 κατοίκους, οι περισσότεροι εκ τω οποίων είναι συνταξιούχοι, ή εργάζονται εκτός κοινότητας στις γειτονικές πόλεις. Υπάρχουν επίσης και αρκετά εξοχικά σπίτια, ανθρώπων που ζουν στις μεγαλουπόλεις. Και φυσικά, όντας χωριό της κεντρικής Ευρώπης, δεν υπάρχει "κουλτούρα δρόμου" - οι άνθρωποι είναι μέσα, στα σπίτια τους, δεν κυκλοφορούν. Μέ εξαίρεση το πολύ πρωινό λεωφορείο (που μετέφερε κόσμο στη γειτονική πόλη, για δουλειά και σχολείο), μέσα σε μία εβδομάδα μέτρησα 17 άτομα να περπατούν στο δρόμο σε διάφορες ώρες (κυρίως γιαγιάδες που πήγαιναν για ψώνια, και νεαρούς ενήλικες που πήγαιναν στην παμπ).

Το Prencov (Πρέντσοφ) θα ήταν ένα "ψόφιο χωριό" χωρίς το Artkruh. Πρόκειται για το "όνειρο του Μάρτιν", ενός ανθρώπου που ήθελε να δημιουργήσει μία οικοκοινότητα και συγχρόνως ένα κέντρο αναβίωσης της παράδοσης του τόπου του. Για καλή του τύχη αλλά και μετά από πολλή δουλειά, βρέθηκαν οι άνθρωποι να πλαισιώσουν αυτό το όνειρο, και σήμερα είναι μία ζωντανή πραγματικότητα. Απασχολεί δύο ή τρείς εργαζομένους και τέσσερεις μαθητευόμενους (διεθνείς) εθελοντές, οι οποίοι φροντίζουν την ένταξη και τη διαχείριση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων για νέους, τον κήπο, και τον χώρο γενικότερα. Χάρη στην μικρή αυτή οικοκοινότητα-οργανισμό, το χωριό ζωντανεύει, καθώς 2-3 φορές το χρόνο φιλοξενεί εκπαιδεύσεις και προγράμματα για την Τέχνη, την κοινοτική ζωή, και την περμακουλτούρα. Οι εθελοντές του, δε, σπανιότατα θέλουν να φύγουν...

Η Αξία ενός Δέντρου

"Τη Νύχτα αυτή τη λετε εσείς Φωτιά, μα εγώ τη λέω Δέντρο"

Αιωνόβιο πλατάνι (ότι απέμεινε απ' αυτό) στη Δράμα

Τα δέντρα μας συντροφεύουν από την αρχή της ζωής μας (ως είδος) σε αυτόν τον πλανήτη. Για την ακρίβεια, ήταν εδώ πριν από μας, και συνέβαλαν στην τροποποίηση του κλίματος της Γης έτσι ώστε το είδος μας να μπορεί να επιβιώσει με επιτυχία. Πολλοί λαοί (μαζί και οι αρχαίοι Ελληνες) θεωρούσαν τα δέντρα ενδιαιτήματα (τόπο κατοικίας) θεοτήτων, και αλίμονο στον βέβηλο που έμπαινε στα ιερά άλση των θεών, πόσο μάλλον εάν τα κατέστρεφε!

Καστανιά στον Ολυμπο

Οι άνθρωποι πάντοτε φύτευαν δέντρα: για τους καρπούς τους, για την ξυλεία τους, για τις φαρμακευτικές τους ιδιότητες (να θυμηθούμε οτι ο φλοιός της ιτιάς περιέχει τη βασική συστατική ουσία της ασπιρίνης, για παράδειγμα), για τη σκιά τους, και φυσικά για την αισθητική απόλαυση. Οι παραδόσεις λένε οτι μέχρι και τα μέσα του 20ου αιώνα στη βόρειο Γαλλία οι χωρικοί φύτευαν 2 βελανιδιές για κάθε παιδί τους που γεννιόταν, προκειμένου να έχει ξυλεία για την επίπλωση του σπιτιού του όταν θα παντρευόταν. Στην Ινδία λένε οτι εάν ένας άνθρωπος φυτέψει 6 δέντρα neem στη ζωή του, έχει γλιτώσει μία μετενσάρκωση ('σώζει την ψυχή του' θα λέγαμε εμείς αντίστοιχα). Οταν ο Μ. Αλέξανδρος έφερε τα πλατάνια στον Ελλαδικό χώρο από την Ανατολή (platanus orientalis λέγεται ο πλάτανος) τον πρώτο καιρό οι άνθρωποι πλήρωναν για να καθίσουν κάτω από τη σκιά του. Στη νεοελληνική γραμματεία πόσα και πόσα διηγήματα και ποιήματα δεν μιλούν για τον "γερο-πλάτανο", και σε πόσα χωριά ο πλάτανος δεν σηματοδοτεί το κέντρο του χωριού, με τις καρέκλες του παραδοσιακού καφενείου να τοποθετούνται στην πλούσια σκιά του!

Δέντρο χτυπημένο από κεραυνό στο όρος Μενοίκιο

Ωραία όλα αυτά, θα πει κανείς. "Ρομαντικά". Αλλά ζούμε σε μια βαρέως υλιστική εποχή, που "ρομαντισμοί δεν χωράνε": φάρμακα φτιάχνουν οι εταιρείες που διαθέτουν και ποιοτικό έλεγχο (μην πάμε και σαν το σκυλί στ' αμπέλι, που λένε), έπιπλα αγοράζουμε από τους επιπλοποιούς και το ικέα (και τι μας νοιάζει από τι ξυλεία προήλθαν, ποιός φύτεψε τα δέντρα, ποιός τα έκοψε, κτλ), φρούτα αγοράζουμε από το σουπερμάρκετ και ξηροκάρπια από τις κάβες, το neem (και τα παράγωγά του) παραλίγο να γίνει πατέντα πολυεθνικής, και ναι μεν θαυμάζουμε τη γραφικότητα και την περιφέρεια του γερο-πλάτανου όταν πίνουμε το καφεδάκι μας στο χωριό του παπού, αλλά δεν ζούμε εκεί: είναι απλά άλλη μια ωραία εικόνα των διακοπών μας. Τα δέντρα κάνουν "σκουπίδια" στις πόλεις μας -  το φθινόπωρο φυλλοροούν! Οι μουριές ρίχνουν τα μούρα τους στα πεζοδρόμια και γεμίζουν "βρωμιά" τα παπούτσια του διαβάτη. Τι τελικά μας προσφέρουν τα δέντρα σήμερα;

Δάσος πεύκης στον Ολυμπο

Ιδού μια πρόχειρη λίστα των υπηρεσιών που προσφέρει ένα δέντρο (σε εμάς και στο υπόλοιπο οικοσύστημα):

• Συγκρατεί το νερό της βροχής με την κόμη και τις ρίζες του (και έτσι μετριάζεται η πιθανότητα πλημμύρας από το μένος των ισχυρών βροχοπτώσεων, και η διάβρωση του εδάφους από το νερό). Επίσης με τις ρίζες του αποστραγγίζει το περισσευούμενο νερό, κάνοντας το έδαφος πιο στέρεο όπου χρειάζεται.
• Συγκρατεί το έδαφος με τις ρίζες του - στην πραγματικότητα, οι ρίζες του δέντρου (και η φυλλορροή του) δημιουργούν χώμα.
• Πεθαίνοντας (αν δεν το μετακινήσουμε), τρέφει το δάσος μέσω των μυκήτων και των λοιπών μικροοργανισμών που διασπούν την ύλη του και την μετατρέπουν σε θρεπτικά στοιχεία για μυριάδες μορφές ζωής (που κάποιες τελικά φτάνουν και στο πιάτο μας!)
• Τροποποιεί και ρυθμίζει το κλίμα: η κόμη του δημιουργεί βροχή (μέσω της εξατμισοδιαπνοής), διατηρεί σταθερές θερμοκρασίες (μέσα στο δάσος, και όπου υπάρχει ικανός αριθμός δέντρων, οι θερμοκρασίες δεν έχουν μεγάλες διακυμάνσεις, δεν υπάρχουν ακραίες θερμοκρασίες, και άρα ακόμα και ένα μικρό αστικό άλσος αποτελεί καταφύγιο).
• Προστατεύει (τα σπίτια και τα χωράφια μας) από τον άνεμο, λειτουργώντας σαν ανεμοφράχτης.
• Φιλτράρει τα σωματίδια της σκόνης, κάνοντας τον αέρα πιο καθαρό.
• Είναι καταφύγιο διαφόρων μορφών ζωής (εντόμων-επικονιαστών, πουλιών-διασπορέων και θηρευτών, μικρών ζώων που βοηθούν στην οικολογική σταθερότητα - π.χ. τρέφονται με βλαβερά για μας έντομα)
• Εκτός από την ποιότητα του αέρα βοηθά στην ποιότητα του νερού (το νερό διηθείται μέσα από το στρώμα των φύλλων και των ριζών και φτάνει τελικά καθαρότερο στον υδροφορέα - από όπου θα μας έρθει ως νερό πηγής ξανά για να το πιούμε)
• Δημιουργεί οάσεις αναψυχής μέσα στις κατοικημένες περιοχές, πολύτιμες για τον σύγχρονο άνθρωπο που ζει και εργάζεται μακριά από το φυσικό περιβάλλον.
• Τα δέντρα είναι τα κύτταρα ενός δάσους, που λειτουργεί ως ένας ολόκληρος αυτόνομος οργανισμός (εάν του το επιτρέψουμε, με τη μανία μας να ελέγχουμε τα πάντα!). Εάν κατανοήσουμε (όταν κατανοούμε έστω και λίγο) τον μηχανισμό λειτουργίας αυτού του οργανισμού, μπορούμε να κατανοήσουμε οποιοδήποτε άλλο οικοσύστημα: την κοινωνία μας, την οικογένειά μας, το μπαξέ μας, και τον εαυτό μας τον ίδιο. Ποτέ δεν θα καταφέρουμε να μάθουμε όλα τα πώς και τα γιατί του οργανισμού που λέγεται δάσος, γι αυτό και ποτέ δεν θα καταφέρουμε να βαρεθούμε στην μαθητεία αυτή!

Βλάστηση στον καταρράκτη Αγ. Βαρβάρας

Λέμε τα προφανή - όσα θα έπρεπε να θυμόμαστε από τους προγόνους μας και από τα μαθήματα που κάνουμε στο σχολείο! Γιατί τα λέμε: σήμερα η αποψίλωση των δασών έχει αποσταθεροποιήσει το κλίμα του πλανήτη μας, και απειλείται άμεσα η επιβίωσή μας ως είδους. Το πράγμα έχει φτάσει να είναι "φυτέψτε γιατί χανόμαστε"! Οταν ρωτούν πότε είναι καλύτερα να φυτέψεις ένα δέντρο οι απαντήσεις είναι δύο ταυτόχρονα: 1. πριν 10 χρόνια, και 2. τώρα.

Γι αυτό και όταν ακούμε ότι κάποιος δήμος έκοψε δέντρα, ή προτίθεται να κόψει δέντρα, είναι σημαντικό να μιλάμε: να θυμίζουμε τις υπηρεσίες που μας προσφέρουν καθημερινά, βρέξει-χιονίσει, με αντίτιμο λίγη φροντίδα στα πρώτα τους χρόνια και ίσως λίγο κλάδεμα από καιρού εις καιρόν. Να θυμίζουμε οτι σήμερα περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη εποχή της ιστορίας της ανθρωπότητας το κάθε δέντρο μετράει, και κάνει τη διαφορά. Ενα δάσος που κόβεται στη Χαλκιδική θα προκαλέσει ξηρασία στην Κρήτη ή στην Πελοπόννησο, γιατί ο άνεμος και η βροχή δεν γνωρίζουν από σύνορα νομών και περιφερειών (πόσο μάλλον κρατών!). Το δέντρο που κόβω στον κήπο μου (γιατί "βρωμίζει" με τα φρούτα ή τα φύλλα του που πέφτουν) θα επηρεάσει τον κήπο της γειτόνισσας και μπορεί η γειτόνισσα να χρειάζεται διπλάσια ποσότητα νερού για  τα λουλούδια της πλέον. Θα επηρεάσει φυσικά και τον δικό μου κήπο, αλλά εφόσον το έκοψα έχω και την ευθύνη του!

Οξιά στο δάσος Λεπίδα

Σήμερα δεν νοείται (και δεν μας επιτρέπεται) να διατελούμε σε άγνοια σχετικά με την αξία του δέντρου. Τα λίγα που σημείωσα παραπάνω απλά 'ξύνουν την επιφάνεια'. Οι γνώσεις όλες υπάρχουν και είναι διαθέσιμες ευρέως πλέον. 

Πλατάνια σε κεντρικό δρόμο της Δράμας

Τα δέντρα (και τα δάση) είναι κοινά αγαθά, ακόμα και αν τυπικά ανήκουν σε κάποιο (φυσικό ή νομικό) πρόσωπο. Τα δέντρα μίας πόλης ανήκουν στους δημότες της πόλης και είναι στη φροντίδα τους - ηθικά τουλάχιστον!